Каталанская літаратура 5/165

Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (1969—76, паказальнікі; правапіс да 2008 г., часткова)

Каталанская мова 9/91

Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (1969—76, паказальнікі; правапіс да 2008 г., часткова)

КАТАЛА́НСКАЯ МО́ВА,

адна з раманскіх моў (ібера-раманская падгрупа). Пашырана ў Іспаніі (аўт. вобл. Каталонія, Валенсія, Балеарскія а-вы), Францыі (гіст. вобл. Русільён, дэпартамент Усх. Пірэнеі), Андоры і ў г. Альгера (в-аў Сардзінія, Італія). Мае 2 групы дыялектаў: усходнюю (барселонскі, балеарскі, русільёнскі, альгерскі) і заходнюю (лерыданскі, валенсійскі). У фанетыцы складаны кансанантызм, варыятыўнасць фанем, у марфалогіі і лексіцы блізкасць да аксітанскай (правансальскай) мовы. Асаблівасць К. м. — наяўнасць абвеснага ладу (vaig cantar — «Я спяваў»). У сінтаксісе і лексіцы моцны ўплыў ісп. мовы. Першыя помнікі пісьменнасці датуюцца 11—12 ст. З сярэдзіны 13 ст. развіваецца літ. мова, у яе аснове барселонскі дыялект. Пісьменнасць на аснове лац. алфавіта.

т. 8, с. 169

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

катала́нский катала́нскі;

катала́нский язы́к катала́нская мо́ва.

Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)

катала́нскі

прыметнік, адносны

адз. мн.
м. ж. н. -
Н. катала́нскі катала́нская катала́нскае катала́нскія
Р. катала́нскага катала́нскай
катала́нскае		 катала́нскага катала́нскіх
Д. катала́нскаму катала́нскай катала́нскаму катала́нскім
В. катала́нскі (неадуш.)
катала́нскага (адуш.)		 катала́нскую катала́нскае катала́нскія (неадуш.)
катала́нскіх (адуш.)
Т. катала́нскім катала́нскай
катала́нскаю		 катала́нскім катала́нскімі
М. катала́нскім катала́нскай катала́нскім катала́нскіх

Крыніцы: piskunou2012.

Граматычная база Інстытута мовазнаўства НАН Беларусі (2026/01, актуальны правапіс)

АНДО́РА (каталанскае, ісп. Andorra, франц. Andorre),

Княства Андора (каталанскае Principat d’Andorra, ісп. Principado de’Andorra, франц. Principauté d’Andorre), дзяржава на ПдЗ Еўропы ва ўсх. Пірэнеях паміж Іспаніяй і Францыяй. Пл. 465 км², нас. 64 тыс. чад. (1993). Сталіца — г. Андорала-Вела. Афіц. мова каталанская, выкарыстоўваецца таксама ісп. і французская. Насельніцтва: іспанцы (61%), андорцы (30%), французы (6%) і інш. Большасць вернікаў — католікі. Сярэдняя шчыльн. насельніцтва 137 чал. на 1 км². У адм.-тэр. адносінах Андора падзяляецца на 7 абшчын. Афіцыйна Андора — суверэннае парламенцкае княства, фактычна — рэспубліка. Заканадаўчы орган — аднапалатны Ген. савет, які выбіраецца ўсеаг. прамым галасаваннем на 4 гады. Выканаўчую ўладу ажыццяўляе Выканаўчы савет (урад) з 5 міністраў. Узбр. сіл не мае. Існуюць невял. паліцэйскія фарміраванні для аховы грамадскага парадку.

Прырода. Размешчана на паўд. схілах Пірэнеяў у даліне р. Валіра і яе прытокаў (бас. р. Эбра), акружанай гарамі выш. 800—2942 м. Шмат азёраў ледавіковага паходжання. Сярэднія т-ры студз. ў гарах -15 °C, у даліне Валіры і на Пд Андоры -2 °C, ліп. — да 20 °C, ападкаў 1000—2000 мм за год. Частыя засухі. Па схілах гор шыракалістыя (дуб, граб, бук, каштан; займаюць 30% тэр.) і ялова-піхтавыя лясы, вышэй — субальпійскія і альпійскія лугі. Карысныя выкапні: свінцовыя, жал. і сярэбраныя руды, шыферныя сланцы, каштоўныя і вырабныя камяні, ёсць мінер. воды.

Гісторыя. Першае ўпамінанне ў крыніцах адносіцца да 805. У сярэднія вякі тэр. Андоры — феад. ўладанне ў асн. графаў дэ Фуа і епіскапаў Урхельскіх; паводле пагаднення 1278 іх сумесны сюзерэнат. Пазней правы графаў дэ Фуа перайшлі да франц. каралёў. З 1419 дзейнічае Ген. савет — найстарэйшы (пасля ісландскага) парламент у Еўропе. У 1866 уведзена канстытуцыя, з 1867 улада епіскапа абмежавана. У жыцці і звычаях народа Андоры захоўваюцца перажыткі дафеад. і феад. адносін (абшчынная ўласнасць на зямлю, звычаёвае права і інш.). У 1933 уведзена ўсеагульнае выбарчае права для мужчын, у 1970 — і для жанчын. У 1981 падпісаны дэкрэт аб «рэформе інстытутаў» (раздзяленні ўлады), якім прадугледжана акрамя Ген. савета стварэнне Выканаўчага савета. Пасля парламенцкіх выбараў у 1992 Ген. савет і ўрад узначаліў лідэр рэфармістаў О.Рыба-Рэйг. На рэферэндуме ў сак. 1993 прынята новая канстытуцыя. 2.6.1993 падпісаны дагаворы аб добрасуседстве, дружбе і супрацоўніцтве з Францыяй і Іспаніяй, якія першыя прызналі суверэнітэт Андоры. Да гэтага моманту, знаходзячыся пад двайным пратэктаратам Францыі і епіскапа Урхельскага, Андора плаціла ім абодвум сімвалічную даніну грашамі і натурай. Паліт. партыі: Саюз і прагрэс, Дэмакр. саюз і інш.

Гаспадарка. Аснова эканомікі — абслугоўванне турыстаў (больш за 10 млн. чал. штогод, 250 атэляў). Развіты лячэбна-аздараўленчы і горны турызм (асабліва лыжны). Бальнеалагічны цэнтр Андоры — г. Лес-Эскальдэс. Валавы ўнутр. прадукт — 760 млн. дол. (1992). Прадпрыемствы харчасмакавай (у т. л. тытунёвай), лёгкай прам-сці. ГЭС магутнасцю 26,5 МВт. Развіты саматужныя і дапаможныя промыслы — выраб сувеніраў, вытв-сць драўнянага вугалю, лесанарыхтоўкі. У сельскай гаспадарцы спалучаюцца пашавая жывёлагадоўля і земляробства. Разводзяць авечак (больш за 25 тыс. галоў). Пад с.-г. культурамі 4% тэр. краіны. Вырошчваюць ячмень, жыта, кукурузу, бульбу, агародніну, тытунь (20% пасяўной пл.), вінаград, аліўкавыя дрэвы. Транспарт аўтамабільны, аўтамагістралі злучаюць Андору з Іспаніяй і Францыяй. Экспарт: электраэнергія, свінцовая руда, воўна, аўчыны, тытунь, соль, керамічныя вырабы, драўняны вугаль. Імпарт: прамысл. і харч. тавары. Гал. знешнегандлёвыя партнёры — Францыя, Іспанія і Вялікабрытанія. Андора — міжнар. фінансавы цэнтр. Грашовыя адзінкі — франц. франк і ісп. песета.

Ю.В.Ляшковіч (прырода, гаспадарка).

т. 1, с. 354

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

МО́ВЫ СВЕ́ТУ,

натуральныя мовы народаў Зямлі, што жывуць цяпер або існавалі ў мінулым. Агульная колькасць М.с. дакладна не вызначана з-за неакрэсленасці межаў паміж мовамі і дыялектамі, недастатковай вывучанасці некаторых моўных рэгіёнаў. Лічыцца, што жывых моў на Зямлі ад 3 да 5 тыс. і ад 6 да 8 тыс. дыялектаў. Для апісання М.с. выкарыстоўваюць розныя віды класіфікацыі моў. Паводле генетычных характарыстык М.с. падзяляюцца на моўныя сем’і (гл. Сям’я моў), групы, падгрупы і асобныя мовы. Асн. сем’і моў: індаеўрапейскія мовы, фіна-угорскія мовы, цюркскія мовы, іберыйска-каўказскія мовы, семіта-хаміцкія мовы, мангольскія мовы, кітайска-тыбецкія мовы і інш. Вядомы таксама ізаляваныя (японская мова, карэйская мова і інш., гл. Коранеізаляваныя мовы) і мёртвыя мовы. Найб. значная і вывучаная — індаеўрап. сям’я моў. Яна складаецца з моўных груп і асобных моў. Некаторыя з гэтых моў вядомы толькі па пісьмовых тэкстах. М.с. могуць аб’ядноўвацца і ў моўныя саюзы. На Зямлі жыве больш за 300 народаў, колькасць якіх паасобку перавышае 1 млн. чалавек. Яны складаюць каля 96% насельніцтва Зямлі. Сярод моў гэтых народаў 19 маюць больш за 50 млн. носьбітаў (англ., араб., бенгальская, ісп., італьян., карэйская, кіт., малайская, маратхі, ням., партугальская, панджабі, рус., тамільская, тэлугу, урду, франц., хіндзі і японская). Сярод пашыраных М.с. вылучаюцца міжнародныя мовы. М.с. вельмі неаднародныя паводле граматычнага ладу, форм існавання, сац. значнасці, ступені лексіка-паняційнага развіцця, існуючых на іх твораў фальклору, маст. л-ры, навукі. Суадноснасць дзяржаў, народаў, этнасаў і моў гл. ў табл. «Народы і мовы свету (сто першых пазіцый)».

А.Я.Міхневіч.

Народы і мовы свету (сто першых пазіцый)
Нумар народа
ў залежнасці
ад колькасці		 Назва народа Колькасць,
млн. чал.		 Моўная сям’я Моўная група Мова Асноўныя
краіны
рассялення
і колькасць
народа ў іх,
млн. чал.
1 2 3 4 5 6 7
1 кітайцы (хань) 1125 сіна-тыбецкая кітайская кітайская КНР 1094,1
2 хіндустанцы 244 індаеўрапейская індаарыйская хіндустані Індыя 243
3 амерыканцы 194 індаеўрапейская германская англійская ЗША 193
4 бенгальцы 189,65 індаеўрапейская індаарыйская бенгалі
(банглабхаса)		 Бангладэш 109,5
Індыя 80
5 бразільцы 149,4 індаеўрапейская· раманская партугальская Бразілія 139
6 рускія 146,66 індаеўрапейская славянская руская Расія 119,9
7 японцы
(ніхандзін)		 125,6 японская японская японская Японія 123,65
8 панджабцы
(пенджабцы)		 100 індаеўрапейская індаарыйская панджабі Пакістан 75
Індыя 24
9 біхарцы 97,6 індаеўрапейская індаарыйская бхаджпуры,
магахі, майтхілі		 Індыя 92,5
10 мексіканцы
(мехікана)		 91,05 індаеўрапейская раманская іспанская Мексіка 78
ЗША 13
11 яванцы 89,6 аўстранезійская заходне-аўстранезійская яванская Інданезія 89
12 немцы (дойчэ) 86 індаеўрапейская германская нямецкая Германія 74,6
ЗША 5,4
13 тэлугу (андхра) 74,5 дравідыйская паўднёва-ўсх. тэлугу (гентоа) Індыя 74,5
14 карэйцы
(часон сарам,
хангук сарам,
каро сарам)		 70,2 карэйская карэйская карэйская Рэспубліка Карэя 44
КНДР 22,5
КНР 2
15 італьянцы (італіяні) 66,5 індаеўрапейская раманская італьянская Італія 54,35
Францыя 1,1
16 маратхі (маратха) 66,5 індаеўрапейская індаарыйская маратхі Індыя 66,5
17 тамілы 64,8 дравідыйская паўднёвая тамільская Індыя 61
Шры-Ланка 3
18 в’етнамцы (кінь, в’ет) 62,15 аўстраазіяцкая в’ет-мыонгская в’етнамская В’етнам 61
ЗША 1
19 егіпцяне 54,6 афразійская семіцкая арабская Егіпет 54,2
20 туркі (цюрк) 53,3 алтайская цюркская турэцкая Турцыя 50
Германія 1,35
21 французы (франсэ) 49,4 індаеўрапейская раманская французская Францыя 47
22 палякі (паляцы) 49,2 індаеўрапейская славянская польская Польшча 38,46
ЗША 5,6
Германія 1,5
Францыя 1
23 англічане (інгліш) 48,5 індаеўрапейская германская англійская Англія 44,7
Канада 1
24 гуджаратцы 47 індаеўрапейская індаарыйская гуджараці Індыя 46
Пакістан 1
25 украінцы 46 індаеўрапейская славянская украінская Украіна 37,4
Расія 4,36
26 іспанцы (эспаньёлес) 39 індаеўрапейская раманская іспанская Іспанія 38,4
27 каннара
(каннада, каннадыга)		 35 дравідыйская паўднёвая каннада Індыя 34,9
28 малаялі 35 дравідыйская паўднёвая малаялам Індыя 34,7
29 калумбійцы
(каламбіянас)		 34,5 індаеўрапейская раманская іспанская Калумбія 32,5
30 м’янма (мяма, м’янмы,
мран, бірманцы)		 33,35 сіна-тыбецкая цэнтральная бірманская М’янма 33
31 орыя (уткалі) 32,25 індаеўрапейская індаарыйская орыя Індыя 32,2
32 хаўса 30,8 афразійская чадская хаўса Нігерыя 26
Нігер 4,3
33 афганцы
(пуштун, пухтун)		 30,55 індаеўрапейская іранская афганская
(пушту, пашта)		 Афганістан 19,5
Пакістан 10
Іран 1
34 аргенцінцы 30,4 індаеўрапейская раманская іспанская Аргенціна 30
35 сіямцы
(кхантай, тай-нен)		 30,2 паратайская тайская сіямская (кхантай) Тайланд 30
36 бісая (вісая, вісаянцы) 26,75 аўстранезійская заходне-аўстранезійская бісайская Філіпіны 26,7
37 іаруба 26,2 нігера-кардафанская нігер-конга іаруба Нігерыя 25,5
38 персы (фарсы, ірані) 26 індаеўрапейская іранская персідская (фарсі) Іран 25,3
39 сунды
(сунданцы, сунда)		 24,5 аўстранезійская заходне-аўстранезійская сунданская Інданезія 24,5
40 фульбе (пула) 23 нігера-кардафанская заходне-атлантычная
(нігер-конга)		 фула (фульфульдэ) Нігерыя 14
Гвінея 2,5
Малі 1,4
Камерун 1,2
Сенегал 1
41 ігба (іба) 21,65 нігера-кардафанская нігер-конга ігба Нігерыя 21,6
42 малайцы (аранг-мелаю) 21,47 аўстранезійская заходне-аўстранезійская малайская Інданезія 10,8
Малайзія 7,8
Тайланд 2,1
43 румыны (рамынь) 21,3 індаеўрапейская раманская румынская
(дакарумынская)		 Румынія 21
44 алжырцы 21,2 афразійская семіцкая арабская Алжыр 20
Францыя 1
45 амхара
(амхарцы, амара)		 21 афразійская семіцкая амхара (амарынья) Эфіопія 20,8
46 сікхі 20 індаеўрапейская індаарыйская панджабі Індыя 20
47 узбекі (узбек, сарты) 19,6 алтайская цюркская узбекская Узбекістан 14,15
Афганістан 1,8
Таджыкістан 1,2
48 мараканцы 19,4 афразійская семіцкая арабская Марока 18,3
49 арома (гала) 19,2 афразійская усходне-кушыцкая арома Эфіопія 19
50 англа-аўстралійцы 18,3 індаеўрапейская германская англійская Аўстралія 18
51 курды
(курд, курмандж)		 18,2 індаеўрапейская іранская курдская Турцыя 6,5
Іран 5,5
Ірак 4
52 лаосцы (лао) 18 паратайская тайская тхай-лаоская Тайланд 15
Лаос 2,2
53 раджастханцы 17,4 індаеўрапейская індаарыйская раджастхані Індыя 17
54 венесуэльцы 17,5 індаеўрапейская раманская іспанская Венесуэла 17,3
55 азербайджанцы
(азербайджанлылар)		 17 алтайская цюркская азербайджанская Іран 10,43
Азербайджан 5,8
56 сіндхі 16,7 індаеўрапейская індаарыйская сіндхі Пакістан 14,7
Індыя 1,9
57 чжуан (бучжуан, буей,
бунун, буша)		 16 паратайская чжуан-дунская
(тайская)		 чжуан КНР 16
58 йеменцы 15,1 афразійская семіцкая арабская Йемен 13,7
Саудаўская Аравія 1,4
59 суданцы 15 афразійская семіцкая арабская Судан 13,5
Чад 1,25
60 кечуа (кічуа) 14,87 андская кечуа кечуа Перу 7,7
Эквадор 4,3
Балівія 2,47
61 асамцы
(асамія, ахамія)		 14,77 індаеўрапейская індаарыйская асамская Індыя 14,55
62 іракцы 14,6 афразійская семіцкая арабская Ірак 14,5
63 галандцы (халандэрс,
нідэрландцы)		 14,3 індаеўрапейская германская нідэрландская
(галандская)		 Нідэрланды 12,3
64 партугальцы
(партугезіш)		 13,9 індаеўрапейская раманская партугальская Партугалія 9,8
Бразілія 1,35
ЗША 1,15
65 венгры
(мадзьяры)		 13,8 уральская фіна-угорская венгерская Венгрыя 9,95
Румынія 1,8
66 яўрэі
(іегудым, аід)		 13,62 афразійская,
індаеўрапейская		 семіцкая, германская іўрыт, ідыш ЗША 5,84
Ізраіль 4,3
67 непальцы (непалі, кхасы,
парбатыя, гуркхі)		 13,4 індаеўрапейская індаарыйская непалі Непал 11,3
Індыя 2,1
68 тагалы 13,4 аўстранезійская заходне-аўстранезійская тагалог Філіпіны 13,4
69 малагасійцы
(мальгашы, ні малагасі)		 12,8 аўстранезійская заходне-аўстранезійская малагасійская Мадагаскар 12,7
70 сінгалы (сінхала) 12,76 індаеўрапейская індаарыйская сінгальская Шры-Ланка 12,7
71 грэкі (эліны) 12,42 індаеўрапейская грэчаская навагрэчаская Грэцыя 9,73
72 чылійцы (чыленьёс) 11,78 індаеўрапейская раманская іспанская Чылі 11,4
73 кубінцы (кубанас) 11,7 індаеўрапейская раманская іспанская Куба 10,5
ЗША 1
74 акан (аканфа) 11 нігера-кардафанская ква акан Гана 7,9
Кот-д’Івуар 2,8
75 англа-канадцы 10,8 індаеўрапейская германская англійская Канада 10,8
76 мадурцы 10,8 аўстранезійская заходне-аўстранезійская мадурская Інданезія 10,7
77 кхмеры
(кхмер, кхмаэ)		 10,4 аўстраазіяцкая мон-кхмерская кхмерская Камбоджа 8,6
В’етнам 1
78 перуанцы (перуанас) 10,4 індаеўрапейская раманская іспанская Перу 10,2
79 чэхі (чэшы) 10,38 індаеўрапейская славянская чэшская Чэхія 8,4
80 саудаўцы 10,35 афразійская семіцкая арабская Саудаўская Аравія 10,24
81 самалійцы (самалі) 10,3 афразійская кушыцкая самалі, арабская Самалі 7,4
Эфіопія 1,8
82 сірыйцы 10,2 афразійская семіцкая арабская Сірыя 10
83 беларусы 10 індаеўрапейская славянская беларуская Беларусь 8,16
Расія 1,2
84 маньчжуры
(маньчжу, нялма)		 10 алтайская гунгуса-маньчжурская кітайская,
маньчжурская		 Кітай 9,8
85 казахі (казах) 9,45 алтайская цюркская казахская Казахстан 6,54
КНР 1,15
86 малаві (мараві) 9,35 нігера-кангалезская бенуэ-кангалезская малаві Малаві 6
Мазамбік 1,8
87 конга (баконга) 9,2 нігера-кангалезская бенуэ-кангалезская конга Заір 6,6
Ангола 1,3
Конга 1,23
88 шведы (свенскар) 9,1 індаеўрапейская германская шведская Швецыя 8,59
89 хуэй (лаохуэйхуэй,
хуэйцзу, хуэймінь,
тунгань, дунган)		 8,9 сіна-тыбецкая кітайская кітайская КНР 8,9
90 аўстрыйцы
(эстэрайхер)		 8,8 індаеўрапейская германская нямецкая Аўстрыя 7,15
ЗША 1,27
91 тунісцы 8,6 афразійская семіцкая арабская Туніс 8,2
92 балгары 8,45 індаеўрапейская славянская балгарская Балгарыя 7,85
93 мяо (мео, хмонг) 8,53 аўстраазіяцкая мяо-яо мяо КНР 7,65
94 сербы (србі) 8,39 індаеўрапейская славянская сербская Сербія 6,43
Боснія і Герцагавіна 1,38
95 руанда 8,31 нігера-кангалезская бенуэ-кангалезская руанда Руанда 6,65
Уганда 1,4
96 таджыкі (тоджык) 8,28 індаеўрапейская заходне-іранская таджыкская Афганістан 3,7
Таджыкістан 3,17
Узбекістан 1
97 зулу
(зулусы, амазулу)		 8,22 нігера-кардафанская бенуэ-кангалезская зулу ПАР 7,9
98 каталонцы (каталанс) 8,16 індаеўрапейская раманская каталанская Іспанія 7,5
99 шона (машона) 8,78 нігера-кардафанская нігер-конга чышона Зімбабве 6,32
Мазамбік 1
100 макуа (вамакуа, маква,
макаане, нгуру)		 8,6 нігера-кардафанская нігер-конга імакуа (макуа) Мазамбік 6,9
Малаві 1,3

т. 10, с. 507

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)