zaraza

zaraz|a

ж.

1. зараза;

obawa przed ~ą — боязь заразы;

2. эпідэмія, мор; пошасць; паморак; ~a morowa уст. чума;

3. перан. бедства;

bać się jak ~y — баяцца як агню;

unikać jak ~y — уцякаць як ад чумы

Польска-беларускі слоўнік (Я. Волкава, В. Авілава, 2004, правапіс да 2008 г.)

адлі́ў I, -лі́ву м., мор. отли́в;

гадзі́ны прылі́ву і ~лі́ву — часы́ прили́ва и отли́ва

адлі́ў II, -лі́ву м. (оттенок) отли́в;

серабры́сты а. — серебри́стый отли́в

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

вы́травіць I сов., спец. вы́травить;

в. афо́рт — вы́травить офо́рт

вы́травіць II сов. вы́травить, потрави́ть;

в. пасе́вы — вы́травить (потрави́ть) посе́вы

вы́травіць III сов., мор. вы́травить

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

стра́ўлены I (о посевах, корме) стра́вленный, потра́вленный; см. страві́ць I

стра́ўлены II перева́ренный; см. страві́ць II

стра́ўлены III мор., спец. стра́вленный; см. страві́ць III

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

сушы́ць несов., прям., перен. суши́ть;

с. се́на — суши́ть се́но;

го́ра су́шыць чалаве́ка — го́ре су́шит челове́ка;

◊ с. вёслы — мор. суши́ть вёсла;

с. мазгі́ — суши́ть мозги́

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

отча́ливаться

1. (отвязываться) мор. адча́львацца;

2. (освобождаясь от причала, отплывать) адча́львацца, адплыва́ць, ад’язджа́ць;

3. страд. адча́львацца, адплыва́ць, ад’язджа́ць;

3. страд. адча́львацца; см. отча́ливать​ 1;

Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)

траві́цца I несов., страд., тех. трави́ться; см. траві́ць I

траві́цца II несов., страд. трави́ться; см. траві́ць II

траві́цца III несов., страд., мор. трави́ться; см. траві́ць IV

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

ЛАЦІ́НСКАЯ МО́ВА, латынь,

адна з італійскіх моў. Мёртвая. Мова каталіцкай царквы, афіц. мова (разам з італьян.) Ватыкана.

У фанетыцы — доўгія і кароткія галосныя, націск на 2-м або 3-м складзе ад канца слова; у марфалогіі — выкарыстанне флексіі як асн. сродку формаўтварэння, 6 склонаў, 3 лады (індыкатыў, кан’юнктыў і імператыў), 2 станы (актыўны і медыяльна-пасіўны); у лексіцы — уплыў сабінскай, этрускай і пераважна грэч. моў. Паводле паходжання — мова племені лацінаў. Пісьмовыя помнікі з 6 ст. да н.э. З павелічэннем тэр. Рымскай імперыі Л.м. пашырылася на ўвесь Апенінскі п-аў, пазней — на паўн. Афрыку, Галію, Брытанію, Дакію і інш.

У гісторыі Л.м. ант. часу вылучаюць некалькі перыядаў. Архаічны перыяд, ад якога захавалася некалькі надпісаў 6—4 ст. да н.э., фрагменты стараж. законаў, урыўкі з сакральнага гімна сакліяў і інш. Дакласічны перыяд (3—2 ст. да н.э.) — час станаўлення літ. Л.м., у аснове якой дыялект Рыма; захаваліся камедыі Плаўта і Тэрэнцыя, фрагменты твораў інш. аўтараў. Класічная, ці «залатая», латынь (1 ст. да н.э.) — мова з багатай лексікай, развітой навук.-філас., паліт. і тэхн. тэрміналогіяй, разнастайнасцю сінтакс. сродкаў. Найб. развіцця дасягнула л-ра (Цыцэрон, Вергілій, Гарацый, Авідзій). Паслякласічная, ці «сярэбраная», латынь (1 ст.), калі канчаткова склаліся фанет. і марфал. нормы літ. мовы, устаноўлены правілы арфаграфіі, якімі кіруюцца і пры сучасным выданні лац. тэкстаў. Позняя латынь (2—6 ст.) характарызуецца развіццём нар.-размоўнай мовы. Пасля заняпаду Рымскай імперыі (5 ст.) з дыялектаў Л.м. пачалі развівацца раманскія мовы. Л.м. ў сярэднія вякі стала міжнар. мовай навукі, школы, філасофіі, дыпламатыі, часткова л-ры. На ёй пісалі Т.​Мор, Эразм Ратэрдамскі, М.​Капернік, Ф.​Бэкан, І.​Ньютан. Дзякуючы Л.м. культура Рыма і ўспрынятая ім грэч. культура сталі набыткам чалавецтва. Еўрап. мовы адчулі на сабе ўплыў Л.м. як крыніцы лексічнага ўзбагачэння і папаўнення паліт., навук. і тэхн. тэрміналогіі. Лац. алфавіт абслугоўвае многія мовы свету (гл. Лацінскае пісьмо).

У 16—18 ст. на ўсх.-слав. землях, у т. л. на Беларусі, Л.м. выкладалася ў навуч. установах, выкарыстоўвалася ў справаводстве, дыпламат. перапісцы, пры напісанні навук. трактатаў і літ. твораў. Яе добра ведалі і на ёй пісалі бел. асветнікі Мікола Гусоўскі, С.​Будны, Сімяон Полацкі і інш. Многія запазычанні з Л.м. ўвайшлі ў бел. мову (гл. Лацінізм).

Літ.:

Тронский И.М. Очерки по истории латинского языка. М.; Л., 1953;

Яго ж. Историческая грамматика латинского языка. М., 1960.

т. 9, с. 167

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ма́тка ж.

1. мать, ма́ма;

2. (самка у животных, насекомых) ма́тка;

3. анат. ма́тка;

4. мор. ма́тка;

◊ пра́ўду-~ку ў во́чы рэ́заць — пра́вду-ма́тку в лицо́ ре́зать

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

страві́ць I сов. (посевы, корм) страви́ть, потрави́ть

страві́ць II сов. (о пищеварении) перевари́ть

страві́ць III сов., мор., спец. страви́ть;

с. кана́т — страви́ть кана́т;

с. па́ру — страви́ть пар

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)