халаднало́мкі, ‑ая, ‑ае.
Спец. Ломкі, крохкі пры нізкай тэмпературы. Халадналомкая сталь.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
була́т, -а і -у, М -ла́це, м.
1. -у. Даўнейшая ўзорыстая цвёрдая сталь для клінкоў.
2. -а, мн. -ы, -аў. Клінок (меч, шабля, кінжал) з такой сталі (гіст.).
|| прым. була́тны, -ая, -ае.
Б. меч.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
самозака́лка ж.
1. самазагарто́ўка, -кі ж.;
2. разг. самазагартава́льная сталь.
Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)
высокалегі́раваны, ‑ая, ‑ае.
Які ўтрымлівае легіруючыя элементы ў вялікай колькасці. Высокалегіраваная сталь.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
вана́дыевы, ‑ая, ‑ае.
Які мае адносіны да ванадыю. // З прымессю ванадыю. Ванадыевая сталь.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
высакая́касны, ‑ая, ‑ае.
Які вызначаецца высокімі якасцямі; высокагатунковы. Высакаякасная прадукцыя, сталь. Высакаякасная сяўба.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
лі́ты, ‑ая, ‑ае.
Выраблены ліццём, адліты з плаўкага рэчыва. Літыя вырабы. Літая сталь.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
тугапла́ўкі, ‑ая, ‑ае.
Які плавіцца пры вельмі высокай тэмпературы. Тугаплаўкая сталь. Тугаплаўкія металы.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
БУЛА́Т, булатная сталь (ад перс. пулад сталь),
вугляродзістая сталь, якая вызначаецца высокай цвёрдасцю, пругкасцю, вязкасцю, зносастойкасцю, своеасаблівай структурай і ўзорыстасцю паверхні. Асн. асаблівасць мікраструктуры булату — аптымальнае па дысперснасці і канфігурацыі спалучэнне высокавугляродзістых (дробнаігольчасты мартэнсіт) і нізкавугляродзістых (ферыт) мікрааб’ёмаў. Адрозніваюць булат літы (т.зв. вутц) і зварачны (больш нізкай якасці).
Вытв-сць булату была вядома ў Індыі, Іране, Сірыі («дамаская сталь»), у краінах Сярэдняй Азіі. Выкарыстоўваўся на выраб халоднай зброі выключнай трываласці і вастрыні. Клінок з булату не ламаецца, не мае астаткавай дэфармацыі. У 14 ст. сакрэт вырабу булат быў страчаны. Навук. асновы вытв-сці булату распрацаваў рус. металург П.П.Аносаў (у 1833 вырабіў булатны клінок). Атрыманне булатнай структуры забяспечваецца асаблівасцямі саставу, тэхналогіі выплаўкі, коўкі, тэрмічнай і мех. апрацоўкі. Узорыстасць бывае паласавая і струменістая (ніжэйшыя сарты булату), хвалістая (сярэдні, сорт), сеткаватая і каленчатая (вышэйшыя сарты).
Літ.:
Гуревич Ю.Г. Загадка булатного узора. М., 1985;
Мезенин Н.А. Занимательно о железе. 2 изд. М., 1977.
т. 3, с. 328
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
переде́лII м. (переработка, переплавка) мет. перапрацо́ўка, -кі ж., перапла́ўка, -кі ж.;
переде́л чугуна́ в сталь и желе́зо перапла́ўка чыгуну́ ў сталь і жале́за.
Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)