Unius dementia efficit multos

Шаленства аднаго перадаецца многім.

Безумие одного передаётся многим.

бел. Злы прыклад і добрага псуе. Адзін другога даводзіць да ліхога. 3 лядачым спазнаўся, з розуму спаўся.

рус. Дурной пример заразителен.

фр. Les mauvaises exemples sont contagieux (Дурные/плохие примеры заразительны).

англ. One fool makes many (Один дурак порождает много).

нем. Ein Bube macht mehr Buben (Один подлец порождает много).

Шасцімоўны слоўнік прыказак, прымавак і крылатых слоў (1993, правапіс да 2008 г.)

Cave ne quidquam incipias, quod post poeniteat

Не пачынай таго, у чым пазней будзеш раскайвацца.

Не начинай того, в чём позже будешь раскаиваться.

бел. Сем разоў прымер, адзін раз адрэж. Пяць раз падумай, адзін раз скажы.

рус. Семь раз отмерь, один раз отрежь. Лучше десять раз поворотить, чем один раз на мель сесть. Так думай, чтоб потом раздумки не было. Сначала думай, потом делай. Не спросившись/не измерив броду, не суйся в воду. Не спехом дело спорится.

фр. Il faut tourner dix fois sa langue dans sa bouche avant de parler (Надо десять раз повернуть язык во рту, прежде чем сказать).

англ. Score twice before you cut once (Подумай дважды, прежде чем раз отрезать).

нем. Zehnmal miß, einmal schneide (Отмерь десять раз, отрежь один). Besser zweimal messen als einmal vergessen (Лучше отмерить два раза, чем один раз забыть). Erst wäg’s, dann wag’s, erst denk’s dann sag’s (Сначала взвесь, затем рискуй, сначала подумай, затем скажи). Vorsicht ist besser als Nachsicht (Осторожность лучше, чем снисхождение).

Шасцімоўны слоўнік прыказак, прымавак і крылатых слоў (1993, правапіс да 2008 г.)

зра́зу нареч., разг.

1. сра́зу; то́тчас;

ён з. зразуме́ў — он сра́зу (то́тчас) по́нял;

2. (в один приём) сра́зу;

хлапчу́к узя́ў арэ́х і з. раскусі́ў — мальчо́нка взял оре́х и сра́зу раскуси́л

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

упа́свіць сов.

1. смочь пасти́;

гэ́ты малы́ адзі́н каро́ў не ўпасе́ — э́тот ма́лый оди́н не смо́жет пасти́ коро́в;

2. разг. откорми́ть (на подножном корму);

3. убере́чь;

у. кураня́т — убере́чь цыпля́т

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

In camera caritatis

Пад купалам павагі (г. зн. адзін на адзін з кім-небудзь).

Под сводом уважения (т. е. наедине с кем-либо).

бел. Адзін на адзін. 3 вока на вока. Сам-насам.

рус. С глазу на глаз. Один на один.

фр. Entre quatre yeux (Среди четырёх глаз).

англ. Between you and me and the door-post (Между нами и дверным косяком).

нем. Unter vier Augen (Под четырьмя глазами).

Шасцімоўны слоўнік прыказак, прымавак і крылатых слоў (1993, правапіс да 2008 г.)

умата́цца сов.

1. (наматываясь, уместиться) умота́ться;

усе́ ні́ткі ў адзі́н клубо́к не ўмата́юцца — все ни́тки в оди́н клубо́к не умота́ются;

2. разг. замота́ться;

ле́йцы ўмата́ліся ў ко́ла — во́жжи замота́лись в колесо́

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

АНТРАПАГЕНЕ́З (ад антра́па... + ...генез),

1) станаўленне чалавека як біял. віду ў працэсе фарміравання супольнасці — сацыягенезу.

2) Раздзел антрапалогіі, які вывучае гэту з’яву. Тэорыя антрапагенезу дае адказы на пытанні, дзе і пры якіх абставінах з’явіўся чалавек на Зямлі. Тэорыя эвалюцыі грунтуецца на выніках біял. і грамадскіх навук. Іх узаемадзеянне па пытанні ўзнікнення чалавека і яго развіцця склала паняцце «сінтэтычная тэорыя эвалюцыі». Факты, якія пацвярджаюць роднасныя сувязі чалавека і жывёл, падзяляюцца на прамыя (касцявыя рэшткі выкапнёвага чалавека, яго бліжэйшых продкаў і блізкія да іх формаў) і ўскосныя (параўнальна-анатамічныя, фізіялагічныя, біяхімічныя, генетычныя і інш.).

Асн. прынцыпы навук. тэорыі антрапагенезу (роднаснасць продкаў чалавека з чалавекападобнымі малпамі шымпанзэ, гарылай, арангутангам) абгрунтавалі ў канцы 19 ст. Ч.​Дарвін і Т.​Гекслі. Вывучэнне выкапнёвых рэшткаў паказала, што ў чалавека і ў сучасных малпаў былі агульныя продкі, якія засялялі Афрыку, Азію, часткова Еўропу больш за 20 млн. г. назад. У біял. эвалюцыі чалавека вылучаюць паслядоўныя стадыі: пераходных істот, або аўстралапітэкаў, якія з’явіліся каля 5 млн. г. назад; архантрапаў (жылі каля 1,5 млн. — 200—150 тыс. г. назад); палеаантрапаў (жылі больш за 100—35 тыс. г. назад); сучаснага чалавека (Homo sapiens; з’явіўся больш за 50 тыс. г. назад). Найб. важныя фактары антрапагенезу — прыстасаванне (адаптацыя) да зменлівых умоў навакольнага асяроддзя праз працоўную дзейнасць і пераход ад расліннай ежы да мясной. Гэтыя змены ў паводзінах былі выкліканы пагаршэннем умоў існавання ў ледавіковую эпоху.

Вылучаецца біял. адаптацыя, у ходзе якой мяняюцца марфалагічныя асаблівасці (прамахаджэнне і звязаная з ім зменлівасць верхніх і ніжніх канечнасцяў, будова таза і інш.), і адаптацыя паводзін, звязаных са зменай спосабаў жыцця (гл. Адаптацыя сацыяльная). Развіццё грамадства (сацыягенез) адбывалася разам з біял. эвалюцыяй чалавека. Першыя прылады працы з’явіліся больш за 2 млн. г. назад. Мова як сродак зносін людзей сфарміравалася на стадыі архантрапаў. На стадыі палеаантрапаў пачалі фарміравацца ідэалагічныя ўяўленні, якія працягваюць развівацца ў людзей больш позніх відаў, а таксама выявіліся культ. адрозненні — аснова сучасных этнічных асаблівасцяў.

Літ.:

Алексеев В.П. Становление человечества. М., 1984;

Тегако Л.И., Саливон И.И. Основы современной антропологии. Мн., 1989;

Фоули Р. Еще один неповторимый вид: Пер. с англ. М., 1990.

Л.​І.​Цягака.

т. 1, с. 389

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

Qui pro quo

Адзін замест другога/Гэты замест таго.

Один вместо другого/Этот вместо того.

бел. Гэты пра воз, а той пра коз. Хто ў боб, хто ў гарох. Хто ў лес, хто па дровы.

рус. Я говорю про Ивана, а ты про болвана. Я не о том пел, а ты не о том слушал. Ты ближе к делу, а он про козу белу. Кто про Фому, кто про Ерёму. Кто в лес, кто по дрова.

фр. L’un tire à hue et l’autre à d’a (Один тянет вкривь, другой вкось).

англ. I speak of cheese and you of chalk (Я говорю о сыре, а ты про мел).

нем. Der eine sagt hü, der andere hoff (Один говорит хю, другой хоф).

Шасцімоўны слоўнік прыказак, прымавак і крылатых слоў (1993, правапіс да 2008 г.)

папха́ць сов.

1. (вложить всё, многое внутрь чего-л.) запиха́ть, попиха́ть, засу́нуть, посова́ть;

усё ~ха́лі ў адзі́н мяшо́к — всё запиха́ли (попиха́ли, засу́нули, посова́ли) в оди́н мешо́к;

2. (нек-рое время) потолка́ть, попиха́ть

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

адра́зу нареч.

1. (в один приём, очень быстро) сра́зу;

2. (немедленно) сра́зу, то́тчас;

ты мне а. напішы́ — ты мне сра́зу (то́тчас) напиши́;

3. (непосредственно) пря́мо;

пачнём а. з гало́ўнага — начнём пря́мо с гла́вного

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)