уніза́ць, -іжу́, -іжаш, -іжа; -ізаны; зак., што.
Нанізваючы, навешваючы, пакрыць паверхню чаго-н. вялікай колькасцю якіх-н. прадметаў.
У. ёлку цацкамі.
Ляшчына ўнізана гронкамі арэхаў (перан.). Пальцы, унізаныя пярсцёнкамі (перан.).
|| незак. уні́зваць, -аю, -аеш, -ае.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
усе́яць, усе́ю, усе́еш, усе́е; усе́й; усе́яны; зак., што.
1. Заняць пасевамі (вялікую плошчу).
У. увесь участак.
2. Пакрыць мноствам каго-, чаго-н.
Зоркі ўсеялі неба.
Рыбакі ўсеялі ўсё возера (перан.).
|| незак. усе́йваць, -аю, -аеш, -ае.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
уту́льны, -ая, -ае.
1. Які вызначаецца ўтульнасцю (у 2 знач.), зручны і прыемны.
У. пакой.
Утульна (прысл.) умасціцца ў крэсле.
2. Зацішны, укрыты ад каго-, чаго-н.
У. куточак для адпачынку.
|| наз. уту́льнасць, -і, ж.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
хці́вы, -ая, -ае.
1. Нястрымны ў імкненні задаволіць якое-н. жаданне, падкі да чаго-н.
Х. на грошы.
Х. на чужое дабро.
2. Які выражае хцівасць.
Х. погляд.
3. Скупы, карыслівы.
Хцівая пагоня за багаццем.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
царава́ць, -ру́ю, -ру́еш, -ру́е; -ру́й; незак.
1. Тое, што і царстваваць.
2. перан. Вылучацца сярод падобных да сябе якімі-н. якасцямі; першынстваваць дзе-н., сярод каго-, чаго-н.
|| наз. царава́нне, -я, н. (да 1 знач.).
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
шалупі́нне, -я, н., зб.
1. Шалупіны; адходы пасля ачысткі пладоў, бульбы і пад.
Зварыць бульбу ў шалупінні.
Ш. ад бульбы.
2. перан., чаго і якое. Што-н. непатрэбнае, лішняе, наноснае.
Адсейваць важнае ад выпадковага шалупіння.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
шпень, шпяня́, мн. шпяні́, шпянёў, м.
Стрыжань падоўжанай цыліндрычнай ці чатырохграннай формы на паверхні дэталі, які ўваходзіць у паглыбленне другой дэталі для замацавання (спец.); завостраны стрыжань наогул для насаджвання чаго-н.
|| прым. шпянёвы, -ая, -ае.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
шы́йка, -і, ДМ шы́йцы, мн. -і, -шы́ек, ж.
1. гл. шыя.
2. Вузкая частка чаго-н.
Ш. пазванка.
Ш. касы.
Ш. збана.
3. У рачных ракаў: хваставая частка цела.
|| прым. шы́ечны, -ая, -ае (спец.).
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
дада́ць, ‑дам, ‑дасі, ‑дасць; ‑дадзім, ‑дасца, ‑дадуць; зак., каго-што.
1. і чаго. Дабавіць звыш таго, што ёсць ці павінна быць; павялічыць што‑н.; прыбавіць, дабавіць. Да чацвёркі шахцёраў прыйшлося дадаць яшчэ чатырох чалавек. Мікуліч. Калі бульба зварылася, бабка патаўкла яе, дадала пшанічнай мукі ды ўбіла пару яечак. Колас. // Сказаць ці напісаць у дадатак. [Таіса] памаўчала і дадала: — І сама сябе я не ведаю. Скрыган. Вось, бадай, і ўсё. Хіба толькі яшчэ дадам, што немаведама як і завошта зрабілі мяне нейкім ледзь не героем. Краўчанка.
2. і чаго. Аддаць другі раз тую частку чаго‑н., якая не была аддадзена раней. Вазьмі пакуль гэта, астатняе дадам заўтра.
3. Прыкласці, далучыць да чаго‑н. Дадаць характарыстыку да заявы.
4. Скласці лікі. Да пяці дадаць чатыры.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
пахо́дзіць, ‑ходжу, ‑ходзіш, ‑ходзіць; незак., з каго-чаго, ад каго-чаго.
1. Належаць па нараджэнню да якога‑н. класа, нацыі, народнасці і пад.; весці ад каго‑н. сваё паходжанне. Лабановіч паходзіць з беднай сялянскай сям’і. Пшыркоў. Драздовіч сам паходзім са шляхты, але не выхваляўся гэтым. Машара.
2. Узнікаць, утварацца ад чаго‑н. Як вядома, назвы многіх гарадоў паходзяць ад назваў рэчак, на якіх яны стаялі. Штыхаў. Атрымалася аповесць з дзіўнай назвай [«Апошні зверыядавец»], што паходзіць ад мянушкі, якую мелі былыя выхаванцы кадэцкага корпуса. Кучар.
3. на каго-што. Быць падобным да каго‑, чаго‑н. [Васіль] ва ўсім стараўся паходзіць на дарослага, пераймаў павольныя рухі бацькі Мірона, яго манеру гаварыць, трымацца з людзьмі. Лынькоў. [Аня] паходзіла больш на нязграбнага хударлявага падлетка, чым на дарослую дзяўчыну. Васілевіч.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)