Pejor avis aetas
Дрэнная птушка ‒ узрост.
Плохая птица ‒ возраст.
бел. Старасць не радасць, косці не гнуцца. І сабака на старасці не брэша. Як малое падае, то анёл з пярынкаю, а як старое, то чорт з бараною.
рус. Старой бабе и на печи ухабы. Старость не радость, не красные дни. Старость не радость, а смерть не корысть. Старость с добром не приходит. Старость придёт ‒ веселье на ум не пойдёт.
фр. Vieillesse, tristesse (Старость, печаль). Tout sourit à la jeunesse tout s’assombrit à la vieillesse (Всё улыбается в молодости, и всё печалится в старости). La vieillesse est un pesant fardeau (Старость ‒ тяжёлая ноша).
англ. Time hands heavy on one’s hangs (Время оттягивает руки).
нем. Alter ist ein schweres Malter (Возраст ‒ тяжёлый мальтер*). Das Alter ist eine schwere Last (Возраст ‒ трудная ноша).
* Malter ‒ плата за памол.
Шасцімоўны слоўнік прыказак, прымавак і крылатых слоў (1993, правапіс да 2008 г.)
гало́дны
1. прил., в разн. знач. голо́дный;
г. звер — голо́дный зверь;
~ная смерць — голо́дная смерть;
г. паёк — голо́дный паёк;
2. в знач. сущ. голо́дный;
◊ сы́ты ~наму не спагада́е — посл. сы́тый голо́дного не разуме́ет;
~най куме́ хлеб наўме́ — посл. голо́дной куме́ хлеб на уме́;
перабо́рлівы заўсёды г. — погов. привере́дливый (разбо́рчивый) всегда́ го́лоден
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
сме́ртный
1. (подверженный смерти) сме́ртны;
челове́к сме́ртен чалаве́к сме́ртны;
2. сущ. сме́ртны, -нага м.;
просто́й сме́ртный про́сты сме́ртны;
3. (относящийся к смерти) смяро́тны;
сме́ртный час смяро́тны час;
4. (причиняющий смерть) смяро́тны;
сме́ртная казнь смяро́тная ка́ра;
сме́ртный пригово́р смяро́тны прысу́д;
5. перен. (смертельный) смяро́тны; страшэ́нны;
сме́ртная ску́ка смяро́тная нуда́;
сме́ртный слу́чай офиц. смяро́тны вы́падак.
Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)
Quod cibus aliis, aliis est atrum venenum
Што для адных ‒ ежа, для другіх ‒ згубная атрута.
Что для одних еда, для других ‒ губительный яд.
бел. Здароваму жывату і рэдзька не вадзіць, а хвораму і масла шкодзіць. Кату жарты/смешкі, а мышцы смерць.
рус. Что одному впрок, то другому отрава. Что лошади в пользу, то мыши смерть. Кому свет, а мне потёмки. Кому скоромно, а мне на здоровье. Кому воровство, а ему ремесло. Кому мученье, а Трифону ученье.
фр. A l’aigle seule il est permis de regarder le soleil (Одному орлу позволительно смотреть на солнце). Ce qui nuit à l’un duit à l’autre (Что вредно одному, другому на пользу).
англ. One man’s meat is another man’s poison (Что одному мясо, другому ‒ яд).
нем. Der Kranke und der Gesunde haben ungleiche Stunde (Больному и мёд невкусен, а здоровый камень ест).
Шасцімоўны слоўнік прыказак, прымавак і крылатых слоў (1993, правапіс да 2008 г.)
стра́та ж.
1. (лишение чего-л.) поте́ря;
с. крыві́ — поте́ря кро́ви;
с. зро́ку — поте́ря зре́ния;
с. працаздо́льнасці — поте́ря трудоспосо́бности;
2. (пропажа) уте́ря, поте́ря;
3. убы́ток м.; уще́рб м.;
пане́сці ~ту — понести́ убы́ток (уще́рб);
4. утра́та, поте́ря;
смерць вучо́нага — вялі́кая с. — смерть учёного — больша́я утра́та (поте́ря);
◊ цярпе́ць ~ту — быть в убы́тке, нести́ поте́ри
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
ве́рный
1. (правильный) пра́вільны, слу́шны; (точный) дакла́дны;
ве́рное реше́ние зада́чи праві́льнае рашэ́нне зада́чы;
ве́рный перево́д пра́вільны (дакла́дны) перакла́д;
2. (надёжный) надзе́йны, пэ́ўны;
ве́рная опо́ра надзе́йная (пэ́ўная) апо́ра;
ве́рное сре́дство надзе́йны (пэ́ўны) сро́дак;
3. (преданный) ве́рны, адда́ны;
ве́рный друг ве́рны (адда́ны) ся́бар;
ве́рный своему́ сло́ву ве́рны свайму́ сло́ву;
4. (несомненный) пэ́ўны; (неизбежный) неміну́чы, непазбе́жны;
ве́рная смерть пэ́ўная (неміну́чая, непазбе́жная) смерць.
Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)
гроб м.
1. труна́, -ны́ ж., дамаві́на, -ны ж.;
2. уст. (могила) магі́ла, -лы ж.; (смерть) смерць, род. сме́рці ж.;
◊
вогна́ть в гроб увагна́ць у магі́лу;
по гроб (жи́зни) да магі́лы (да сме́рці);
стоя́ть одно́й ного́й в гробу́ стая́ць адно́й наго́й у магі́ле;
в гроб гляде́ть (смотре́ть) глядзе́ць у магі́лу;
хоть в гроб ложи́сь хоць у труну́ кладзі́ся.
Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)
звод I (род. зво́ду) м.
1. вырожде́ние ср., вымира́ние ср.; (повальная смерть) мор;
2. (похищение) уво́д;
3. только мн., разг. пересу́ды, спле́тни
звод II (род. зво́ду) м., спец.
1. свод;
з. зако́наў — свод зако́нов;
з. марскі́х сігна́лаў — свод морски́х сигна́лов;
з. пра́віл арфагра́фіі і пунктуа́цыі — свод пра́вил орфогра́фии и пунктуа́ции;
2. (редакция текста древней рукописи) изво́д
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
ЗО́РКІ,
нябесныя целы, якія самі свецяцца; складаюцца з распаленых газаў (плазмы). Найб. распаўсюджаныя аб’екты ў Сусвеце — змяшчаюць больш за 98% масы ўсяго касм. рэчыва. Знаходзяцца ў стане цеплавой і гідрастатычнай раўнавагі, што забяспечваецца балансам паміж сілай гравітацыі і ціскам гарачага рэчыва і выпрамянення. Усе З., акрамя Сонца, відаць з Зямлі як святлівыя пункты. Яркасць З. характарызуюць зорнай велічынёй. Бачнае становішча на небасхіле вызначаюць дзвюма вуглавымі пераменнымі — схіленнем і прамым узыходжаннем (гл. Нябесныя каардынаты).
З. існуюць дзесяткі мільярдаў гадоў. У іх ядрах увесь час адбываюцца тэрмаядзерныя рэакцыі — асн. крыніца энергіі і выпрамянення. Фіз. характарыстыкі і працягласць існавання З. вызначаюцца масай і хім. складам, якія З. мела ў момант утварэння. Адрозніваюць З.: гіганты, звышгіганты, карлікі, новыя зоркі, звышновыя зоркі, пераменныя зоркі, падвойныя зоркі. Хім. склад большасці З.: 75% вадароду, 23% гелію, 2% інш. элементаў. Дыяпазон магчымых мас — 10−2—102 масы Сонца. Радыусы самых вял. З. — чырвоных звышгігантаў — у 102—103 разоў большыя, а самых малых — белых карлікаў і нейтронных З. — у 102—104 разоў меншыя за радыус Сонца. Сярэдняя шчыльнасць чырвоных звышгігантаў 10‘3 кг/м³, нейтронных З. больш за 1017 кг/мЗ. Свяцільнасць блакітных гігантаў і чырвоных звышгігантаў складае 8∙105, а чырвоных карлікаў 10−4 свяцільнасці Сонца. З. ўтвараюць у прасторы вял. зорныя сістэмы — галактыкі. Вывучэнне будовы нашай Галактыкі паказвае, што многія З. групуюцца ў зорныя скопішчы, зорныя асацыяцыі і інш. З. вывучаюцца зорнай астраноміяй і астрафізікай.
Літ.:
Агекян Т.А. Звезды, галактики, Метагалактика. 3 изд. М., 1981;
Звезды и звездные системы. М., 1981;
Шкловский И.С. Звезды: их рождение, жизнь и смерть. 3 изд. М., 1984.
А.А.Шымбалёў.
Спіс сузор’яў
| Беларуская назва |
Лацінская назва |
Становішча
на зорным небе |
| 1 |
2 |
3 |
| Авен |
Aries |
Пн |
| Аднарог |
Monoceros |
Э |
| Актант |
Ostans |
Пд |
| Андрамеда |
Andromeda |
Пн |
| Арол |
Aquila |
Э |
| Арыён |
Orion |
Э |
| Ахвярнік |
Ara |
Пд |
| Блізняты |
Gemini |
Пн |
| Вадаліў |
Aquarius |
Пд |
| Валапас |
Bootes |
Пн |
| Валасы Веранікі |
Coma Berenices |
Пн |
| Ветразі |
Vela |
Пд |
| Вознік |
Auriga |
Пн |
| Воран |
Corvus |
Пд |
| Воўк |
Lupus |
Пд |
Вялікая Мядзведзіца
(нар. назва Вялікі Воз) |
Ursa Major |
Пн |
| Вялікі Пёс |
Canis Major |
Пд |
| Гадзіннік |
Horologium |
Пд |
| Геркулес |
Hercules |
Пн |
| Гідра |
Hydra |
Э |
| Голуб |
Columba |
Пд |
| Гончыя Псы |
Canes Venatici |
Пн |
| Дзева |
Virgo |
Э |
| Дракон |
Draco |
Пн |
| Дэльфін |
Delphinus |
Пн |
| Журавель |
Crus |
Пд |
| Жывапісец |
Pictor |
Пд |
| Жырафа |
Camelopardalis |
Пн |
| Залатая Рыба |
Dorado |
Пд |
| Заяц |
Lepus |
Пд |
| Змеяносец |
Ophiuchus |
Э |
| Змяя |
Serpens |
Э |
| Індзеец |
Indus |
Пд |
| Казярог |
Capricornus |
Пд |
| Карма |
Puppis |
Пд |
Касіяпея
(нар. назва Касцы) |
Cassiopeia |
Пн |
| Кіль |
Carina |
Пд |
| Кіт |
Cetus |
Э |
| Компас |
Pyxis |
Пд |
| Крыж |
Crux |
Пд |
т. 7, с. 109
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
ко́шка I ж. (самка кота) ко́шка;
◊ ко́шкі-мы́шкі — ко́шки-мы́шки;
чо́рная к. перабе́гла даро́гу — чёрная ко́шка перебежа́ла доро́гу;
чо́рная к. прабе́гла памі́ж і́мі — чёрная ко́шка пробежа́ла ме́жду ни́ми;
на сэ́рцы ~кі скрабу́ць — на се́рдце ко́шки скребу́т;
чу́е к., чыё мя́са з’е́ла — посл. чу́ет ко́шка, чьё мя́со съе́ла;
ко́шцы жа́ртачкі, а мы́шцы смерць — посл. ко́шке шу́тки, а мы́шке смерть
ко́шка II ж., тех., в разн. знач. ко́шка
ко́шка III ж., уст. (плеть) ко́шка
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)