Verbum

анлайнавы слоўнік

ЗАСЛУ́ЖАНЫ СУВЯЗІ́СТ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафесійным работнікам сувязі, якія працуюць у галіне сувязі 15 і больш гадоў, за заслугі ў развіцці і ўдасканаленні сродкаў сувязі, паляпшэнні абслугоўвання насельніцтва, прадпрыемстваў, устаноў і арганізацый, распрацоўцы і ўкараненні прынцыпова новай высокаэфектыўнай тэхнікі і тэхналогіі. Уведзена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. З 1965 існавала ганаровае званне засл. сувязіст Беларускай ССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя сувязісты Рэспублікі Беларусь

1966. Н.Н.Азнабаева, Л.М.Анейчык, Л.В.Афанасьеў, М.В.Барсегян, М.Ф.Ваіенда, А.П.Ганчарык, М.І.Гушчынская, І.Ф.Должыкаў, М.Ф.Еўтухоўскі, Ф.І.Жывіца, У.М.Жыгмунт, І.А.Зракаў, І.М.Д.Кацаў, А.Ц.Кашчэнка, І.М.Кваца, Я.П.Кернажыцкі, А.І.Каржанеўскі, .К.Маркаў, У.Т.Паслядовіч, А.П.Сісковіч, К.В.Фралоў, П.А.Шкліваліна, .Е.Яначкін.

1967. П.К.Аўсеп’ян, А.Булыбенка, Л.П.Заяш, М.П.Карэцая, Л.У.Касцюшка, І.М.Лузгін, І.Х.Лур’е, І.Я.Мядзведзеў, Н.І.Няілаў, П.І.Несцераў, П.А.Савельеў, С.К.Сівохін, Г.Дз.Шацкі, Т.А.Янкоўская, А.С.Яўрэінаў.

1968. І.С.Алейнікаў, В.В.Аляксеева, Я.К.Андрэева, Э.Б.Белановіч, А.М.Быкава, В.М.Васільеў, М.А.Вожыкава, А.П.Вырвіг, Ф.І.Гуз, М.Кацовіч, С.І.Красненка, М.В.Манькоўскі, К.А.Марцінкевіч, М.С.Панкоў, А.А.Пшанічнюк, М.А.Старасцін, А.П.Старыковіч, Р.Я.Уладысік, Г.В.Хіжынскі, М.М.Шалега, С.М.Юранаў.

1969. П.П.Вальскі, Н.М.Загудаева, Б.П.Капарыха, Л.С.Нурыева, І.П.Фурманаў, Р.І.Хадасевіч, У.К.Харытонаў, Т.А.Хацкевіч.

1970. М.І.Бондарава, Л.К.Галаванава, В.А.Гардзеева, М.Т.Дэхта, У.І.Ільюцік, А.П.Караў, Р.Р.Кастравая, В.Ц.Курачэнкава, С.А.Папковіч, М.А.Прымшыц, Г.Ф.Пшаслаўская, І.В.Сіроткін, М.С.Сянько, Р.М.Філатаў, У.І.Чарнуха.

1971. М.В.Банькоўскі, К.У.Буйніцкая, Л.М.Горская, А.Я.Дзяжко, І.Я.Звераў, Ф.К.Ісаеў, Я.В.Кніга. У.В.Кунтыш, В.П.Максімовіч, Я.С.Малахаў, Я.А.Маркоўская, А.А.Мураўёў, А.Ф.Невар, М.М.Расоха.

1972. А.Я.Баброва, А.У.Міцкевіч, М.В.Пярвушын, С.В.Падмазенка, В.І.Слабашэвіч, І.С.Шмялькоў, Н.Ф.Шпілеўскі.

1973. В.І.Любецкі.

1975. А.А.Бугаеў, Л.А.Гардзеева, М.І.Кацерыкова, В.Ф.Салаўёва, І.У.Доўнар, Л.Л.Падорскі, Б.С.Смірноў.

1976. А.Ф.Бандарэнка, І.Я.Бразгоўка, І.М.Грыцук, В.В.Казак, В.М.Самадзелава.

1977. М.Я.Андрэеў, Д.Я.Краўцоў, У.Е.Крайко, І.В.Лявонаў, Л.К.Цярновая, І.А.Хуртай.

1978. А.А.Кашаль, Ц.А.Сакевіч.

1979. Л.А.Задорын, М.І.Дылевіч, М.Ф.Шарыкава.

1980. Ф.Ц.Анкудзінаў, В.Дз.Лапін, Н.Дз.Рашэтнікава, С.М.Сянькевіч.

1981. А.Р.Герасімовіч, М.Я.Ермакоў, П.І.Івашэвіч, М.М.Кваша, Л.І.Малчанаў, С.К.Славін, М.М.Худакормаў, У.І.Яначкін.

1982. М.П.Гірыловіч, Г.С.Ліхач, М.Т.Шкаруба.

1984. Г.В.Клімянкоў.

1985. С.К.Бурачэўская, М.Ц.Зыкаў, Э.І.Палеес.

1989. Г.Э.Куланіна.

1991. Г.Дз.Чубат.

1995. Э.У.Галаўко.

1996. А.Н.Лістапад.

1997. У.І.Ганчарэнка.

т. 6, с. 569

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ЗАСЛУ́ЖАНЫ ЭКАНАМІ́СТ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафесійным эканамістам і фін. работнікам прадпрыемстваў, устаноў, арг-цый, органаў дзярж. улады і кіравання, якія працуюць па спецыяльнасці 15 і больш гадоў, за заслугі ў галіне эканомікі, дзярж. і фін. дзейнасці, у развіцці эканам. навукі, падрыхтоўцы кадраў. Устаноўлена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. З 6.11.1970 існавала званне засл. эканаміст БССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя эканамісты Рэспублікі Беларусь

1971. Ф.З.Аблавацкі, М.І.Аксючыц, А.Ф.Аляксееў, А.А.Ганчарэнка, А.А.Глазянкоў, В.С.Гук, В.П.Дымовіч, К.І.Жмачынскі, Т.А.Зіміна, Л.М.Карзо, З.З.Клугман, Я.В.Кухаваранка, В.В.Лапаціна, К.В.Локцева, М.А.Лугаўцоў, А.Дз.Лялін, Д.А.Лятвішка, А.І.Малахава, К.І.Маркоўская, В.П.Марчук, І.П.Маскалёў, В.Дз.Мінееў, Р.Л.Нескаромная, В.І.Новікаў, П.В.Памялова, Б.Е.Панурын, Т.М.Пятроў, В.Ф.Рамашкін, Н.А.Рашчакатаева, В.В.Саўчанкава, У.М.Скуратовіч, Н.С.Тандава, Н.В.Удавічэнка, А.І.Цітова, П.В.Цярэшка, А.М.Чубрык, В.І.Шувалава, П.М.Шэлег, М.П.Яцкоўскі.

1972. С.Р.Аўсянікаў, В.С.Маўрышчаў.

1973. Б.І.Баброў, К.І.Берднікава, Г.У.Брыкач, М.А.Гарбуз, У.І.Жыватчэня, Г.І.Зундаль, М.Р.Канавалаў, Т.П.Красоўская, У.Ф.Лузгін, М.І.Мікулініч, А.Ф.Міхалкевіч, В.М.Мягкая, Б.М.Розенблюм, В.М.Цалко, А.І.Цімошчанка, І.І.Ядзела, К.Ф.Якаўцава.

1974. Н.П.Антонава, А.П.Гуносава, М.Я.Каган, Г.А.Прахарэнкава, Х.С.Хрышчановіч, А.А.Чыжоў, П.А.Юніцкі.

1975. Г.С.Біскупскі, Ф.М.Бялкоў, Л.А.Горкая, С.А.Ліцвін, М.В.Паўлава, Л.М.Паўлючэнка, І.П.Плятнёва, Ю.С.Рэут, В.А.Сямыніна, К.М.Трыгубаў, А.І.Федаровіч.

1976. М.Н.Альтшулер, В.А.Астапенка, І.С.Баркун, В.А.Канаш, А.М.Копач, Я.М.Махлін, П.Ф.Патапенка, М.П.Супінская, К.Х.Уладзімірская, Ц.Г.Хрыпач.

1977. Л.М.Красільнікаў, В.С.Ляўчук, П.І.Шварцбург.

1978. Л.М.Гірэйка, А.Р.Данілаў, Л.І.Каганская, М.Р.Казачонак, І.П.Калеснікава, П.Л.Коханаў, Н.Ф.Маркоўская, М.В.Мораў, А.М.Пшонка, І.М.Сімуткін, У.І.Страчук.

1979. М.В.Адамовіч, Ф.М.Іваноў, Р.І.Малчанаў, А.Л.Петухоў, Ф.І.Самоўк, Б.І.Шаціла.

1980. І.І.Бабіч, П.Дз.Гаман, Н.П.Ганчарова, Ю.І.Гірба, І.С.Гушчык, І.Ф.Ермакоў, Н.С.Максімаў, У.М.Мураўскі, М.С.Сачко, В.А.Язерская.

1981. А.А.Асокіна, Г.С.Барадулькіна, М.Дз.Гарбачоў, А.С.Дзякаў, Т.Ф.Кісель, М.М.Лапіцкая, Г.П.Лямцюгіна, Я.Р.Мерзаў, В.А.Нядзелька, Б.П.Палыгала, Т.А.Паўлоўская, Э.Л.Пацэвіч, А.Е.Стукач, З.І.Тарасенка, В.А.Трапашка.

1982. Н.П.Бусько, Н.М.Бяляева, М.Л.Лебедзеў, Л.Ф.Лутохіна, В.А.Міхайлава, С.Г.Таўпялёў.

1983. У.Ф.Барташ, В.І.Выбарнаў.

1984. Г.П.Астроўскі.

1985. Ф.А.Дронаў, С.П.Падабед, А.А.Папасёмаў.

1986. В.М.Ажэгаў, Б.А.Дуко.

1988. В.Дз.Жарыкаў, Л.П.Кулакоў.

1989. Г.І.Жмакіна, В.П.Яцкевіч.

1990. Л.Л.Ермаловіч, М.З.Фрэйдзін.

1991. М.І.Ціхонка.

1994. Р.М.Вячорка, Л.Р.Кандратаў, М.С.Куняўскі.

1995. М.В.Айдарава, У.П.Кулакоў.

1996. А.А.Коўшар, Л.П.Падгурскі.

1997. Г.С.Алейнікаў, М.У.Амельяновіч, Н.П.Гайдучэнка, А.П.Дудкін, М.Р.Румас, М.С.Слесараў, В.Г.Шабека.

т. 6, с. 571

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

КАЛЧА́К (Аляксандр Васілевіч) (16.11.1874, Пецярбург — 7.2.1920),

расійскі ваенна-марскі дзеяч, палярны даследчык, вучоны-гідролаг, адзін з кіраўнікоў белага руху ў грамадз. вайну. Адмірал (1918), правадз. чл. Рус. геагр. т-ва (1906). Скончыў Марскі кадэцкі корпус (1894). Служыў на караблях Балтыйскага (з 1895) і Ціхаакіянскага (з 1896) флатоў. Удзельнік палярных экспедыцый 1900—03 і 1908—11 (гідролаг; яго імем быў названы адзін з астравоў у Паўн. Ледавітым ак.), рус.-яп. вайны 1904—05. У 1906—09 і 1911—14 у Марскім генштабе, адначасова выкладаў у Марской акадэміі (з 1908), эксперт па ваенна-марскіх пытаннях у 3-й Дзярж. думе (1907—12). Удзельнік 1-й сусв. вайны, у т. л. як камандуючы Чарнаморскім флотам (1916—17). У жн. 1917 камандзіраваны ў Вялікабрытанію і ЗША. У кастр. 1918 разам з брыт. ген. А.Ноксам прыбыў у Омск, дзе 4 ліст. прызначаны ваен. і марскім міністрам ва ўрадзе Уфімскай дырэкторыі. 18.11.1918 скінуў дырэкторыю, прыняў званне «вярх. правіцеля» рас. дзяржавы і галоўнакамандуючага яе ваен. сіламі (да 4.1.1920), устанавіў у Сібіры, на Урале і Д. Усходзе ваен. дыктатуру (гл. Калчака ўрад). Намагаўся аднавіць «адзіную і непадзельную» Рас. імперыю. Пасля разгрому сваёй арміі, узброенай і забяспечанай з дапамогай Вялікабрытаніі, Францыі, ЗША і Японіі (да 400 тыс. чал., у т. л. 130—140 тыс. на фронце) перабраўся ў Іркуцк, каля якога (станцыя Інакенцьеўская) 15.1.1920 выдадзены вайскоўцамі Чэхаславацкага корпуса эсэра-меншавіцкаму «Паліт. цэнтру», потым перададзены бальшавіцкаму Іркуцкаму ВРК, паводле пастановы якога расстраляны. Асн. праца — «Лёд Сібірскага і Карскага мораў» (1909). Гл. таксама Грамадзянская вайна і ваенная інтэрвенцыя 1918—22.

Літ.:

Арестант пятой камеры. М., 1990;

Плотников И.Ф. АВ.Колчак: Жизнь и деятельность. Ростов н/Д, 1998.

т. 7, с. 487

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ЖАНО́ЧЫЯ ВУЧЫ́ЛІШЧЫ І ГІМНА́ЗІІ,

пачатковыя і сярэднія навуч. ўстановы ў Рас. імперыі. Адны з іх падпарадкоўваліся Ведамству ўстаноў імператрыцы Марыі (Марыінскія), другія — Мін-ву нар. асветы; епархіяльныя вучылішчы былі пад наглядам Сінода. Марыінскія вучылішчы былі 2 тыпаў: сярэднія (з 7-гадовым тэрмінам навучання, засн. ў 1858, у 1862 перайменаваны ў гімназіі) і з 4-гадовым тэрмінам навучання (з 1880-х г.). З канца 1880-х г. у Беларусі існавалі Мінскі і Віцебскі дзіцячыя прытулкі, Лепельскае 4-класнае вучылішча. У 1911 гімназіі былі ў Гродне, Віцебску, Мінску. Вучылішчы Мінва нар. асветы засн. ў 1858, падзяляліся на вучылішчы з 6-гадовым курсам навучання (1-ы разрад) і 3-гадовым (2-і разрад); у 1870 яны пераўтвораны ў гімназіі і прагімназіі. З 1876 такія вучылішчы працавалі ў Брэсце, Пружанах, Слоніме, Мсціславе, Нясвіжы, Ашмянах, Жыровічах, Віцебску, Мінску, Парычах (для дачок духавенства), Гарадоцкае руска-латышскае вучылішча, а таксама 10 жан. нар. вучылішчаў і жан. змены пры 36 прыходскіх і 7 нар. вучылішчах. Навучанне ва ўсіх жан. вучылішчах і школах Беларусі вялося на рус. мове. У 1913 працавалі 33 яўр. жан. навуч. ўстановы. Пасля 1912 засн. Гарадоцкае і Брэсцкае вышэйшыя жан. пач. вучылішчы, 16 вышэйшых пач. вучылішчаў супольнага навучання (Чачэрскае, Прапойскае, Жлобінскае і інш.). Да 1913 адкрыты жан. дзярж. гімназіі ў Гомелі, Мінску, Бабруйску, Брэсце, Віцебску, Ваўкавыску, Пінску, Клімавічах, Мазыры, Полацку, Слоніме, Слуцку і інш. Навучанне платнае. У канцы 1870-х г. у Беларусі было 21 прыватнае жан. вучылішча. Прыватныя гімназіі пачалі адкрывацца з 1872. Выпускніцам гімназій з 1881 прысвойвалася званне настаўніцы пач. школы. Гл. таксама Віцебская Марыінская жаночая гімназія, Брэсцкія гімназіі, Гомельскія гімназіі, Гродзенскія гімназіі і інш.

Г.Р.Сянькевіч.

т. 6, с. 423

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ЗАСЛУ́ЖАНЫ РАБО́ТНІК ПРАФЕСІ́ЙНА-ТЭХНІ́ЧНАЙ АДУКА́ЦЫІ БЕЛАРУ́СКАЙ ССР,

ганаровае званне, якое прысвойвалася высокакваліфікаваным майстрам, інспектарам, інжынерам і інш. работнікам, што бездакорна працавалі ў сістэме прафес.-тэхн. адукацыі не менш за 10 гадоў і асабліва вызначыліся выхаваўча-пед. дзейнасцю, дасягнулі выдатных поспехаў у справе камуніст. выхавання і прафес. навучання моладзі, актыўна ўдзельнічалі ў грамадскім жыцці. Устаноўлена Указам Прэзідыума Вярх. Савета БССР ад 29.10.1971, прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР; скасавана 23.11.1988.

Заслужаныя работнікі прафесійна-тэхнічнай адукацыі Беларускай ССР

1972. М.П.Мельнікаў, М.Г.Сувораў, Б.Л.Яронскі.

1973. Б.М.Балуеў, М.К.Гаварушкін, І.А.Хандога, М.Г.Цырульнікаў.

1975. Б.А.Аўгусціновіч, Т.Б.Банцэвіч, В.І.Восіпава, У.М.Грыцкевіч, В.Н.Жывуля, Н.І.Задора, Д.Г.Іргер, М.Р.Маглыш, В.У.Мельнікава, І.Дз.Расолька, Г.М.Самарцаў.

1976. А.Э.Бараноўскі, Я.І.Гаварушка, Я.М.Даманікаў, А.Н.Джураў, Л.А.Окунь, М.Л.Родаў, Р.В.Супрановіч.

1977. В.Ф.Бакштаеў, В.І.Бардзілоўскі, У.С.Беласоўскі, В.Ф.Валуевіч, І.І.Вырадаў, С.Ц.Галынскі, М.С.Дзмітрышына, М.А.Лычкоўскі, П.А.Румянцаў, А.У.Траўнік, Л.І.Чарненка.

1979. Л.Е.Белякоў, Н.П.Батэзат, А.І.Далматовіч, Г.П.Дубоўская, С.А.Калеснік, З.Ф.Пятровіч, Я.Т.Таранаў, Я.М.Талмачоў.

1981. М.К.Альхіменка, Н.А.Кузьміна, М.С.Лушчакоў, Я.Я.Шостак, К.М.Якубіцкі.

1982. А.І.Дубовік, А.М.Лапкоўскі, Н.І.Рэдзька, Н.Н.Самойлава, А.С.Сянчук, Г.С.Сухабокаў, Г.М.Шыбко, М.М.Якубёнак, А.А.Ярмаловіч.

1984. А.А.Бельчанкава, Р.А.Еўзельман.

1985. А.А.Клімін, А.Л.Краснабаеў.

1987. Л.Ф.Дрозд.

т. 6, с. 565

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ПАЦЁМКІН (Рыгор Аляксандравіч) (24.9.1739, б. в. Чыжова Духаўшчынскага р-на Смаленскай вобл., Расія — 16.10.1791),

расійскі дзярж. і ваен. дзеяч. Граф (1774), святлейшы князь Таўрычаскі (1783), ген.-фельдмаршал (1784). Вучыўся ў гімназіі Маскоўскага ун-та (1756—60). Служыў у коннай гвардыі (1760—68). Удзельнік дварцовага перавароту, у выніку якога прастол заняла Кацярына II (1762). З 1769 удзельнік рас.-тур. вайны 1768—74 (валанцёр, ген.-маёр, ген.-паручнік), вызначыўся ў многіх бітвах. З 1774 фаварыт Кацярыны П. У тым жа годзе атрымаў тытул графа, званне ген.-аншэфа, пасады чл. Дзярж. савета і віцэ-прэзідэнта (з 1784 прэзідэнт) Ваен. калегіі. З 1776 ген.-губернатар Новарасійскай, Азоўскай і Астраханскай губ. У 1783 далучыў да Расіі Крым. Аддаваў вял. ўвагу каланізацыі стэпаў Паўн. Прычарнамор’я і буд-ву на Чорным м. рас. ваен. і гандл. флатоў, ініцыіраваў заснаванне гарадоў Екацярынаслаў, Херсон, Мікалаеў, Севастопаль. У рас.-тур. вайну 1787—91 камандаваў Екацярынаслаўскай арміяй, якая ў снеж. 1788 ўзяла тур. крэпасць Ачакаў, з 1789 — аб’яднанай Паўд. арміяй. У 1791 вёў у г. Ясы (сталіца Малдаўскага княства) мірныя перагаворы з туркамі (перапынены ў выніку смерці П.). Адзін з найбуйнейшых памешчыкаў Расіі. На Беларусі валодаў у 1774—83 мяст. Дуброўна, з 1776 — Крычаўскай воласцю, дзе былі заснаваны Крычаўская суднаверф і Крычаўскія мануфактуры. Па запрашэнні П. каля Крычава ў с. Задобра ў 1785—87 жыў англ. філосаф І.Бентам. У 1904—05 і 1917 імем П. наз. эскадраны браняносец (з 1907 лінейны карабель) рас. Чарнаморскага флоту, вядомы ўдзелам у рэвалюцыі 1905—07.

Літ.:

О приватной жизни князя Потемкина: Потемкинский праздник. М., 1991;

Лопатин В.С. Потемкин и Суворов. М., 1992;

Иоанн Грозный. Петр Великий. Меншиков. Потемкин. Демидовы: Биогр. очерки. Челябинск, 1994.

М.Г.Нікіцін.

т. 12, с. 242

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ПРЖАВА́ЛЬСКІ (Мікалай Міхайлавіч) (12.4.1839, в. Кімбарава Пачынкаўскага р-на Смаленскай вобл., Расія — 1.11.1888),

расійскі географ, падарожнік, натураліст, даследчык Цэнтр. Азіі. Са старадаўняга роду Пржавальскіх, якія атрымалі шляхецкае званне і землі ў Віцебскім ваяв. ВКЛ у канцы 16 ст. Ген.-маёр. (1886). Ганаровы чл. Пецярбургскай АН (1878) і Рус. геагр. т-ва (1880), многіх рас. і замежных т-ваў. Скончыў Акадэмію Генштаба ў Пецярбургу (1863). Кіраўнік экспедыцыі ва Усурыйскі край (1867—69), 4 экспедыцый ў Цэнтр. Азію: Мангольскую (1870—73), Лабнорскую і Джунгарскую (1876—77), першую (1879—80) і другую (1883—85) Тыбецкія. У час экспедыцый пройдзена больш за 30 тыс. км і праведзена здымка гэтай тэрыторыі. П. даследаваў і апісаў прыроду Цэнтр. Азіі, адкрыў некалькі хрыбтоў і катлавін у Куньлуні, Наньшані і Тыбецкім нагор’і, удакладніў паўн. межы нагор’я, даследаваў вярхоўі рэк Хуанхэ і Янцзы, азёры Лабнор і Кукунор, палажыў пачатак вывучэнню клімату, сабраў багатыя калекцыі флоры і фауны, апісаў шэраг невядомых жывёл (у т. л. каня П., дзікага вярблюда, мядзведзя-пішчухаеда і інш.), сабраў звесткі па этнаграфіі. У 1891 Рускае геагр. т-ва ўстанавіла сярэбраны медаль і прэмію імя П., у 1946 Геагр. т-ва СССР — залаты медаль імя П. У яго гонар названы горад (Каракол), сяло ў Смаленскай, вобл., горны хрыбет у сістэме Куньлуня, ледавік на Алтаі, мыс на в-ве Ітуруп (Курыльскія а-вы), некат. віды жывёл і раслін, апісаныя ім.

Тв.:

Монголия и страна тангутов: Трехлетнее путешествие в Восточной нагорной Азии. М., 1946;

От Кульджи за Тянь-Шань и на Лоб-нор. М., 1947;

От Кяхты на истоки Желтой реки: Исслед. северной окраины Тибета и путь через Лоб-нор по бассейну Тарима. М., 1948.

І.Ф.Пржавальскі, В.А.Ярмоленка.

т. 13, с. 36

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

tytuł, ~u

м.

1. тытул, званне;

z ~u swego stanowiska — на падставе сваёй пасады;

tytuł szlachecki — шляхецкі тытул;

~y sportowe — спартыўныя званні;

2. загаловак; назва;

książka pod ~em ... — кніга пад загалоўкам ...;

3. юр. права;

tytuł własności — права ўласнасці; дакумент, які пацвярджае права ўласнасці

Польска-беларускі слоўнік (Я. Волкава, В. Авілава, 2004, правапіс да 2008 г.)

БРУ́САЎ (Валерый Якаўлевіч) (13.12.1873, Масква — 9.10.1924),

рускі пісьменнік. Праф. (1921). Скончыў Маскоўскі ун-т (1899). Арганізатар і рэктар Вышэйшага літ.-маст. ін-та ў Маскве (з 1921). Пачынальнік сімвалізму ў рус. л-ры. Выступаў як паэт, празаік, драматург, літ.-знавец, тэарэтык верша і перакладчык. У зб-ках «Рускія сімвалісты» (вып. 1—3, 1894—95; у асноўным вершы Брусава), «Chefs d’oeuvre» («Шэдэўры», 1895), «Me eum esse» («Гэта — я», 1897) — уплыў зах.-еўрап. і рус. дэкадансу, пошукі новых формаў паэзіі. Аўтар зб-каў вершаў «Urbi et Orbi» («Гораду і свету», 1903), «Stephanos» («Вянок», 1906), «Люстра ценяў» (1912) і інш., празаічных зб-каў «Зямная вось» (1907), «Ночы і дні» (1913), гіст. раманаў «Вогненны Анёл» (1907—08), «Алтар перамогі» (1911—12), «Юпітэр звергнуты» (незак., апубл. 1934), п’есы «Падарожнік» (1911), трагедыі «Пратэсілай памерлы» (1913), у якіх — зварот да урбаністычных матываў, навукі і гісторыі, міфалогіі і сучаснасці. У зб-ках «Апошнія мары» (1920), «У такія дні» (1921), «Міг» (1922), «Меа!» («Спяшайся!», 1924) інтымная, пейзажная, міфалагічная, філас. і палітычная тэматыка. У гіст.-літ. працах (кн. «Далёкія і блізкія», 1912) і публікацыях, прысвечаных А.С.Пушкіну (больш за 80), Я.А.Баратынскаму, М.В.Гогалю, Ф.І.Цютчаву і інш., канкрэтнасць і канструктыўная яснасць аналізу, аргументаванасць вывадаў, лаканізм і вытанчанасць стылю, шырыня эрудыцыі Брусава-даследчыка. Перакладаў на рус. мову творы ант., зах.-еўрап. паэзіі і драматургіі (Дж.Байрана, Вергілія, Дантэ, П.Верлена, Мальера і інш.). Перакладчык арм. паэзіі (анталогія «Паэзія Арменіі са старажытных часоў да нашых дзён», 1916, факс. выд. 1987; званне нар. паэта Арменіі 1923). На рус. мову пераклаў асобныя вершы Я.Купалы. Творы на бел. мову перакладалі А.Александровіч, Ю.Гаўрук, А.Дудар, С.Дзяргай, С.Шушкевіч.

Літ.:

Максимов Д.Е. Брюсов: Поэзия и позиция Л., 1969;

Сивоволов Б.М. Валерий Брюсов и передовая русская литература его времени. Харьков, 1985.

т. 3, с. 269

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

АГІ́НСКІ (Міхал Клеафас) (7.10.1765, Гузаў каля Варшавы — 15.10.1833),

дзярж. дзеяч Рэчы Паспалітай, кампазітар, літаратар. З роду Агінскіх. З 1789 надзвычайны пасол у Галандыі, выконваў дыпламат. місію ў Лондане. У 1791 у Магілёве прысягнуў Кацярыне II, чым захаваў маёнткі ва ўсх. Беларусі. Падтрымаў Канстытуцыю 3 мая 1791. Пасля перамогі Таргавіцкай канфедэрацыі 1792 эмігрыраваў у Прусію, яго маёнткі былі канфіскаваны; вяртанне на радзіму і зварот маёмасці былі абумоўлены яго ўступленнем у канфедэрацыю. Дэпутат Чатырохгадовага (1788—92) і Гродзенскага (1793) соймаў. У 1793—94 падскарбі вял. літоўскі. У час паўстання 1794 увайшоў у склад Найвышэйшай літ. рады. Сфарміраваў на свае сродкі батальён стралкоў і камандаваў ім у некалькіх бітвах. У жн. 1794 зрабіў рэйд да Дынабурга (цяпер Даўгаўпілс). Змагаўся супраць прускіх войскаў. Пасля задушэння паўстання жыў у Вене, Венецыі, Парыжы. У 1802 вярнуўся ў свой маёнтак Залессе каля Смаргоні. У 1810 атрымаў званне сенатара. Прапанаваў імператару Аляксандру I праект аднаўлення ВКЛ у складзе Рас. імперыі (гл. Агінскага план 1811). Пасля адышоў ад паліт. дзейнасці. З 1823 жыў у Італіі. Вядомы як кампазітар. Ігры на фп. вучыўся ў Ю.Казлоўскага, на скрыпцы — у Дж.Б.Віёці. Кампазітарскую дзейнасць пачаў у 1790-я г. стварэннем маршаў і баявых песень, пашыраных сярод паўстанцаў 1794. Аўтар папулярных паланэзаў, у т. л. паланэза ля-мінор «Развітанне з Радзімай», фп. п’ес, рамансаў, адметных лірызмам, меладычнасцю, нар.-песеннымі традыцыямі, а таксама аднаактовай оперы «Зеліс і Валькур, або Банапарт у Каіры» на ўласнае лібрэта (1799). Агінскаму належаць трактат «Лісты пра музыку» (1828, выд. на польск. мове ў 1956), «Мемуары пра Польшчу і палякаў з 1788 да 1815 г.» (т. 1—4, 1826—27, на франц. мове).

Літ.:

Бэлза И. Михал Клеофас Огиньский. 2 изд. М., 1974.

А.А.Саламаха.

т. 1, с. 75

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)