Verbum

ДЗІЦЯ́ЧАЕ КІНО́,

мастацкія (ігравыя), хранікальна-дакументальныя, навукова-пазнавальныя, мультыплікацыйныя (анімацыйныя) фільмы для дзяцей і юнацтва. Выхаваўчыя задачы, якія ставяцца перад Дз.к., вызначаюць яго тэматыку і жанравыя асаблівасці. Як асобны кірунак у сав. кінематографе вылучылася ў 1920-я г. Асаблівасці выразна праявіліся ў фільмах «Чырвоныя чарцяняты» (1921, рэж. І.​Перысціяні), «Пуцёўка ў жыццё» (1931, рэж. М.​Экк), «Падраныя чаравікі» (1933, рэж. М.​Барская) і інш. У 1936 у Маскве створана кінастудыя «Саюздзетфільм», рэарганізаваная ў 1948 у Цэнтр. студыю дзіцячых і юнацкіх фільмаў імя М.​Горкага. Дзіцячыя фільмы выпускаліся і на рэсп. кінастудыях. У 1992 створаны Міжнар. фонд развіцця кіно і тэлебачання для дзяцей і юнацтва («Фонд Раланда Быкава», Масква).

У бел. кінематографе першая маст. карціна для дзяцей — «Грышка-свінапас» (1928, рэж.-мантажор В.​Кубліцкі), зманціраваная з маст. фільма «Лясная быль» (1926, рэж. Ю.​Тарыч). У 1930-я г. створаны фільмы пра піянераў («Кульгаўка», 1931, рэж. Ю.​Вінакураў; «Баям насустрач», 1932, рэж. Э.​Аршанскі; «Адбітак часу», 1932, рэж. Г.​Кроль), пра юных следапытаў («Палескія рабінзоны», 1934, рэж. І.​Бахар, П.​Малчанаў), рабфакаўцаў («Песня вясны», 1935, рэж. У.​Гардзін), юных талентаў («Канцэрт Бетховена», 1936, рэж. М.​Гаўронскі, У.​Шмітгоф). Больш плённа Дз.к. на Беларусі развівалася ў пасляваен. час: сюжэты кінахронікі, дакумент. кінанавелы, маст. фільмы рознай тэматыкі (гіст.-рэв., героіка-патрыят., прыгодніцкія, казачныя). Яны вызначаліся гуманнасцю, актыўнасцю юных герояў, што ярка выявілася ў фільмах рэж. Л.Голуба: «Міколка-паравоз» (1957), «Дзяўчынка шукае бацьку» (1959), «Вуліца малодшага сына» (1962), «Пушчык едзе ў Прагу» (сумесна з ЧССР, 1966), «Анюціна дарога» (1968), «Паланэз Агінскага» (1971), «Маленькі сяржант» (1975). Фільмы пра пакаленне дзяцей, якое зведала вайну, ставілі рэжысёры В.Тураў («Праз могілкі», 1964, «Я родам з дзяцінства», 1966), І.Дабралюбаў («Іван Макаравіч», 1970, «Расклад на паслязаўтра», 1978, «Мама, я жывы», 1985), В.Нікіфараў («Зімародак», 1972, «Ціхія троечнікі», 1980; «Вялікая прыгода», 1985), В.Рубінчык («Апошняе лета дзяцінства», 1972, «Вянок санетаў», 1977). Фільмы прыгодніцкія, казачныя вызначылі творчасць рэжысёраў Л.Мартынюка («Пяцёрка адважных», 1971, «Сямейныя акалічнасці», 1977, «Ветразі майго дзяцінства», 1981, «Белае возера», 1992), Л.​Нячаева («Прыгоды Бураціна», 1976, «Пра чырвоную шапачку». 1977, «Рыжы, сумленны, закаханы», 1984, «Казка пра зорнага хлопчыка», 1985, «Пітэр Пэн», 1987), У.Бычкова («Горад магістраў», 1966, «Восеньскі падарунак фей», 1984). У 1990-я г. вытворчасць дзіцячых фільмаў скарацілася. Выпушчаны: «Мёд асы» (1992, рэж. І.​Волчак), «Зязюліны дзеці» (1992, рэж. А.​Мароз), «Вогненны стралок» (1993, рэж. М.​Князеў), «Я — Іван, ты — Абрам» (1993, рэж. І.​Зоберман), «Кветкі правінцыі» (1995, рэж. Дз.​Зайцаў), «Шэльма» (1996, рэж. А.​Ганчаронак, І.​Чацверыкоў), «Батанічны сад» (1997, рэж. В.​Гасцюхін) і інш. Значнае месца ў дзіцячым кінематографе займаюць дакумент., а з пач. 1970-х г. мультыплікацыйныя і лялечныя фільмы (гл. Анімацыйнае кіно, Дакументальнае кіно).

Е.​Л.​Бондарава.

т. 6, с. 119

АНІМАЛІСТЫ́ЧНЫ ЖАНР (ад лац. animal жывёла),

жанр выяўленчага мастацтва і літаратуры, творы якога адлюстроўваюць жывёльны свет; спалучае прыродазнаўчую і маст. аснову. У выяўленчым мастацтве пашыраны ва ўсіх відах: жывапісе, скульптуры, графіцы, дэкар. мастацтве.

Прыкметы анімалістычнага жанру мае першабытнае мастацтва: малюнкі жывёл на сценах пячор, дробная пластыка. У 1-м тыс. да н.э. ў мастацтве скіфаў склаўся т.зв. «звярыны стыль». У Стараж. Егіпце сімвалічныя манум. вобразы жывёл. Анімалістычны кампанент сустракаецца ў ант. скульптуры, мазаіках і вазапісе; пашыраны ў рэльефах, мініяцюрах і станковых кампазіцыях Кітая (7—13 ст.), рэльефах Індыі (7 ст.), мазаіках, фрэсках і ўжытковым мастацтве Ірака, Сірыі і Палесціны (8—9 ст.). У еўрап. мастацтве Адраджэння практыкаваліся натурныя замалёўкі жывёл, іх выявы сустракаюцца ў фрэсках і станковых карцінах Пізанела, Леанарда да Вінчы, А.​Дзюрэра; найб. яскрава праявіўся ў жывапісе Галандыі. Сярод анімалістаў 17—18 ст. А.​Кёйп, П.​Потэр (Галандыя), Ф.​Снайдэрс, Я.​Фейт (Фландрыя), Ж.​Б.​Удры (Францыя), І.​Ф.​Грост (Расія), Маруяма Окія (Японія). У 19—20 ст. у анімалістычным жанры заявілі пра сябе К.​Труаён, А.​Л.​Бары (Францыя), Ф.​Марк, А.​Гаўль (Германія), Б.​Лільефорс (Швецыя), К.​Томсен (Данія), А.​Сцяпанаў, П.​Клот, Я.​А.​Лансерэ, В.​Ватагін (Расія), Моры Сосэн (Японія), Сюй Бэй-Хун (Кітай).

На Беларусі стылізаваныя выявы жывёл сустракаюцца ў мегалітычных знаходках. Да перыяду неаліту адносяцца надзвычай рэаліст. творы дробнай пластыкі (крамянёвыя і гліняныя скульптуры звяроў, птушак). У 16—17 ст. выявы жывёл адлюстраваны ў мініяцюрах і гравюрах (гравюры ў Бібліі Ф.​Скарыны «Самсон і Леў», «Данііл з ільвамі»), кніжнай ілюстрацыі (іл. Т.​Макоўскага да кн. К.​Дарагастайскага «Гіпіка», 1620). У мастацтве 20 ст. анімалістычны жанр прадстаўлены станковымі творамі В.​Ціхановіча, Г.​Лойкі, Т.​Стагановіч. Анімалістыку выкарыстоўваюць у сваёй творчасці ілюстратары дзіцячых кніг (Ю.​Зайцаў, Я.​Кулік, А.​Лось, Н.​Паплаўская і інш.), мастакі дэкар.-прыкладнога і нар. мастацтва (В.​Альшэўскі, Л.​Багданаў, Р.​Багінскі, В.​Гаўрылаў, Л.​Главацкая, У.​Жохаў, М.​Звярко, Г.​Лінкевіч, В.​Луцэнка, І.​Пухоўскі, Дж.​Сакажынскі).

У літаратуры жывёльны эпас вядомы са стараж. часоў і існуе ва ўсіх народаў свету — стараж.-грэч. паэма 6—5 ст. да н.э. «Вайна мышэй і жаб», паданні ў інд. зб. «Панчатантра», сярэдневяковыя франц., ням., нідэрл. і інш. казкі. На Беларусі самыя стараж. творы анімалістычнага жанру — казкі пра жывёл. Праз алегарычныя вобразы жывёл у іх раскрываюцца разнастайныя праявы ўзаемаадносін і характараў, уласцівыя людзям: смеласць і баязлівасць, адданасць і здрада, бескарыслівасць і прагнасць. Элементы анімалістычнага жанру ёсць у творах стараж. л-ры («Песня пра зубра» М.​Гусоўскага), л-ры 19—20 ст. (алегарычныя вобразы лісіцы і гадзюкі-мядзянкі ў паэме «Кепска будзе» Ф.​Багушэвіча, жорава ў апавяд. «Міхаська» Цёткі). Выдатныя ўзоры анімалістычнага жанру стварылі Я.​Колас (раздзел «Воўк» у паэме «Новая зямля»), Э.​Самуйлёнак («Паляўнічае шчасце»), К.​Крапіва (байкі) і інш. Асабліва пашыраны гэты жанр у л-ры для дзяцей («Вавёрчына гора» В.​Віткі, «Дзед і Жораў» В.​Вольскага).

Літ.:

Ватагин В.А. Изображение животного. М., 1957.

М.​Л.​Цыбульскі, М.​Р.​Міхайлаў (літаратура).

т. 1, с. 369

БАТА́ЛЬНЫ ЖАНР (ад франц. bataille бітва),

жанр выяўленчага мастацтва, які адлюстроўвае ваенныя сцэны і баявыя дзеянні. Яму ўласцівае імкненне паказаць найб. важныя ці характэрныя моманты бітваў, перадаць іх пафас, героіку, часам раскрыць і гіст. сэнс ваен. падзей. Батальныя сцэны могуць быць пабудаваны на гіст., дакументальна пацверджаных фактах, што збліжае батальны жанр з гістарычным жанрам, і на фалькл. матэрыяле (легенды, паданні, прытчы і гэтак далей). Батальны жанр уключае таксама паказ паўсядзённага жыцця арміі і флоту (у паходах, казармах, лагерах), што набліжае яго да бытавога жанру. Значная роля ў батальным жанры адводзіцца пейзажу. У працэсе развіцця ў станковых формах жывапісу і графікі батальны жанр наблізіўся да алегорыі, прытчы, набыў акцэнтаваны філас. падтэкст. Ён значна змяніўся, захаваўшы першапачатковую паэтыку і стылістыку ў панараме і дыяраме.

Батальныя сюжэты вядомыя з глыбокай старажытнасці: сцэны перамог над ворагам, алегарычныя і сімвалічныя вобразы ў рэльефах, размалёўках і дробнай пластыцы Стараж. Егіпта, Двухрэчча, Ірана; у расфарбоўцы вазаў, скульпт. кампазіцыях франтонаў храмаў, кампазіцыях рэльефаў і жывапісе Стараж. Грэцыі; у эліністычным мастацтве (рэльефы Пергамскага алтара); рэльефах і карцінах з адлюстраваннем бітваў і трыумфаў Стараж. Рыма; у мастацтве скіфаў, стараж. цывілізацый Амерыкі. У сярэднявеччы батальна-гіст. сюжэты пашыраны ў еўрап. і ўсх. кніжнай мініяцюры, у абразах (найб. выразна пасля 15 ст.), дэкар.-прыкладным мастацтве, рэльефах Кітая і Камбоджы, інд. размалёўках, японскім жывапісе. У эпоху Адраджэння мемар. кампазіцыі ў гонар ваен. перамог стваралі Джота, Паала Учэла, П’ера дэла Франчэска, Леанарда да Вінчы, Мікеланджэла, Тыцыян, Я.​Тынтарэта. У 17 ст. значную ролю ў станаўленні батальнага жанру адыгралі творы Д.​Веласкеса, П.​П.​Рубенса, графіка Ж.​Кало. У гэты час сфарміраваліся асн. тыпы кампазіцыйнай будовы твораў батальнага жанру: умоўна-алегарычная кампазіцыя з выявай палкаводца на фоне бітвы (Ш.​Лебрэн, Францыя), невял. батальная карціна з эфектнай дакументальна-хранікальнай выявай кавалерыйскага бою ці эпізодамі ваен. побыту (С.​Роза, Італія; Ф.​Ваўэрман, Галандыя), сцэны марскіх баёў (В. Ван дэ Велдэ, Галандыя). У 18 ст. батальны жанр пашыраны ў мастацтве Францыі (А.​Вато), Расіі (І.​Нікіцін, А.​Зубаў, Р.​Угрумаў), Амерыкі (Б.​Уэст, Дж.​С.​Коплі, Дж.​Трамбал). У 19 ст. ў батальным жанры працавалі А.​Гро, Т.​Шарле, А.​Рафэ, А.​Вернэ (Францыя), А.​Адам (Германія), Ф.​Гоя (Іспанія), П.​Міхалоўскі, Я.​Матэйка, А.​Арлоўскі (Польшча), Г.​Ваперс (Бельгія), М.​Алеш, Я.​Чэрмак (Чэхія), В.​Машкоў, Б.​Вілевальдэ, А.​Кацэбу (Расія). З канца 19 ст. ў батальным жанры ўсё большая ўвага аддаецца адлюстраванню складаных псіхал. і філас. праблем: творы А.​Менцэля (Германія), Дж.​Фаторы (Італія), У.​Хомера (ЗША), М.​Герымскага (Польшча), М.​Грыгарэску (Румынія), Я.​Вешына (Балгарыя), Э.​Дэтая, А.​Нёвіля (Францыя), І.​Айвазоўскага, А.​Багалюбава, В.​Паленава, В.​Верашчагіна, А.​Кіўшэнкі, В.​Сурыкава (Расія). У 20 ст., насычаным войнамі і рэвалюцыямі, карэнныя змены адбываюцца і ў батальным жанры: пашыраюцца яго межы і тэматычны дыяпазон, узмацняецца гісторыка-філас. падтэкст. У батальным жанры працуюць О.​Дзікс і К.​Кольвіц (Германія), Ф.​Мазерэль (Бельгія), М.​Грамер і Т.​Стэйнлен (Францыя), Ф.​Ходлер (Швейцарыя), Л.​Бабіч, І.​Мештравіч (Харватыя), Н.​Петравіч (Сербія), Ф.​Брэнгвін (Англія), О.​Какошка (Аўстрыя), Р.​Гутуза (Італія), Марукі Іры, Марукі Тасіка (Японія), К.​Пятроў-Водкін, М.​Грэкаў, А.​Дайнека, А.​Бубнаў (Расія).

У бел. мастацтве батальныя кампазіцыі вядомыя ў творах дробнай пластыкі (пач. 12 ст.), мініяцюрах Радзівілаўскага летапісу (15 ст.), абразках (15—16 ст.), стылізаваных выявах бел. воінаў на кафлі 16 ст., гравюрах Ф.​Скарыны, М.​Цюнта (16 ст.), Л.​Хршчановіча, Г.​Келера, В.​Хондыуса, ілюстрацыях М.​Вашчанкі (17 ст.), манум. жывапісе 17—18 ст. У жывапісе найб. ранні з вядомых твораў батальнага жанру — «Бітва пад Оршай» (каля 1515), блізкі па стылістыцы да твораў еўрап. Адраджэння (дакладнасць у паказе адзення, панарамы бітвы, тыпажу). У 17 ст. серыю малюнкаў і карцін на тэмы ваен. паходаў кн. Я.​Радзівіла стварыў А. ван Вестэрфельд. Батальныя сцэны адлюстраваны на шпалерах Карэліцкай мануфактуры (18 ст.). У 19 ст. батальныя кампазіцыі ў жывапісе стваралі В.​Ваньковіч, Ф.​Смуглевіч, Я.​Сухадольскі, В.​Дмахоўскі, у графіцы — М.​Кулеша, К.​Кукевіч, Я.​Дамель, Э.​Андрыёлі, Ю.​Фалат, А.​Гротгер. У жывапісе, графіцы і скульптуры 1-й трэці 20 ст. да батальнага жанру звярталіся В.​Волкаў, Я.​Зайцаў, П.​Гаўрыленка, М.​Манасзон, І.​Гембіцкі, А.​Жораў. Вобразы і падзеі нац. гісторыі адлюстраваны ў творах М.​Філіповіча, П.​Сергіевіча. Героіка-рамантычны апавядальны характар уласцівы кампазіцыям у жывапісе, графіцы і скульптуры 1940 — пач. 1960-х г. (творы І.​Ахрэмчыка, Г.​Бржазоўскага, М.​Гуціева, І.​Давідовіча, Я.​Зайцава, С.​Раманава, У.​Сухаверхава, У.​Хрусталёва, Я.​Ціхановіча, А.​Шыбнёва; скульптуры З.​Азгура, А.​Бембеля, А.​Глебава, С.​Селіханава). Пошукі новых стылістычных рашэнняў у 1970-я г. вылучаюць творы батальнага жанру М.​Савіцкага, В.​Грамыкі, Г.​Вашчанкі, А.​Анікейчыка. У 1980-я г. — пач. 1990-х г. у батальным жанры павялічваецца колькасць сімволіка-алегарычных элементаў, прытчавых вобразаў (жывапіс Б.​Аракчэева, Ф.​Бараноўскага, І.​Белановіча, М.​Глушко, А.​Марачкіна, У.​Мінейкі, П.​Свентахоўскага, І.​Стасевіча, І.​Ціханава, Г.​Ціхановіча, М.​Якуніна; графіка Л.​Асецкага, У.​Басалыгі, С.​Геруса, А.​Дзямарына, А.​Кашкурэвіча, Я.​Куліка, М.​Купавы, А.​Паслядовіч, М.​Селешчука; скульптурныя кампазіцыі А.​Бацвінёнка, А.​Заспіцкага, А.​Курачкіна, В.​Палійчука; манум. жывапіс Л.​Асядоўскага, У.​Крываблоцкага, Савіцкага).

Літ.:

Садовень В.В. Русские художники-баталисты XVIII—XIX веков. М., 1955;

Бродский В. Советская батальная живопись. М.; Л., 1950;

Орлова М. Искусство Советской Белоруссии. М., 1960;

Дробов Л.Н. Живопись Советской Белоруссии (1917—1975 гг.). Мн., 1979;

Шматаў В.Ф. Сучасная беларуская графіка Мн., 1979;

Беларуская савецкая скульптура. Мн., 1978.

М.​Л.​Цыбульскі.

т. 2, с. 344

ГІСТАРЫ́ЧНЫ ЖАНР,

1) у літаратуры мастацкае ўзнаўленне канкрэтна-гіст. зместу пэўнай эпохі, а таксама вобразаў вядомых гіст. асоб. Ідэйна-эстэт. каштоўнасць твораў гістарычнага жанру вызначаецца глыбінёй пранікнення ў гіст. тэму, характары і псіхалогію людзей мінулага, грамадска-паліт., культ.-быт. і інш. сферы іх жыцця. Важнейшыя задачы гістарычнага жанру: стварэнне гіст. каларыту, суаднесенасць дакумент. фактаў і маст. вымыслу, гіст. герояў і народа.

Пра з’яўленне ўласна гістарычнага жанру ў л-ры можна гаварыць, пачынаючы з творчасці В.​Скота. Сярод празаікаў, якія пісалі ў жанры гіст. рамана, таксама класікі франц. (П.​Мерымэ, А.​Дзюма), ням. (Т.​Ман, Л.​Фейхтвангер), бельг. (Ш. дэ Кастэр), рус. (А.​Пушкін, Л.​Талстой, А.​М.​Талстой), польскай (Г.​Сянкевіч, Б.​Прус), укр. (Т.​Шаўчэнка, П.​Заграбельны, І.​Лэ) і інш. літаратур.

У бел. л-ры вытокі гістарычнага жанру ў стараж. летапісах, хроніках і жыціях, прадмовах Ф.​Скарыны, у «Песні пра зубра» М.​Гусоўскага і інш. Этапным у развіцці гіст. тэмы стаў пач. 20 ст., калі вобразы з гісторыі, легенд і нар. песень інтэрпрэтаваныя ў вобразы нар. герояў (паэмы «Курган», «Бандароўна» Я.​Купалы, «Максім і Магдалена» М.​Багдановіча, апавяданні «Прылукі», «Навасадскае замчышча» К.​Каганца, «Лірныя спевы» і «Рунь» М.​Гарэцкага).

У 1920—30-я г. да гістарычнага жанру звярталіся Е.​Міровіч (драма «Кастусь Каліноўскі»), М.​Грамыка («Скарынін сын з Полацка»), С.​Хурсік («Францішак Скарына»), М.​Гарэцкі (раман-хроніка «Віленскія камунары»), М.​Танк (паэма «Каліноўскі»), Аднак гіст. дакладнасць і эпічная шматпланавасць у іх часам падмяняліся дэкларацыйнасцю і героіка-рэв. рамантызацыяй. Першай спробай у бел. л-ры па-мастацку аб’ектыўна і рэалістычна ўзнавіць гісторыю Беларусі пач. 19 ст. быў раман Б.​Мікуліча «Адвечнае». Найб. набыткі ў гістарычным жанры звязаны з творчасцю У.​Караткевіча («Сівая легенда», «Дзікае паляванне караля Стаха», «Каласы пад сярпом тваім», «Хрыстос прызямліўся ў Гародні», «Зброя» і інш.).

Інтэнсіўна развіваецца гістарычны жанр у пасляваен. час. Напісаны раманы на гіст.-рэв. тэматыку («Сустрэнемся на барыкадах» П.​Пестрака, «Засценак Малінаўка» і «На парозе будучыні» М.​Лобана, «Петраград—Брэст» І.​Шамякіна), дакумент.-маст. творы пра лёс бел. інтэлігенцыі 19 — пач. 20 ст. («На струнах буры» і «Стану песняй» Л.​Арабей, «Кастусь Каліноўскі» А.​Якімовіча, «Пры апазнанні — затрымаць» В.​Хомчанкі, «На шырокі прастор» С.​Александровіча, «Як агонь, як вада...» А.​Лойкі, «Крыж міласэрнасці» В.​Коўтун, «Жыццё і смерць, або Лёс Максіма Багдановіча» Я.​Міклашэўскага). Створаны ўзоры нац. гіст. паэмы «Хамуціус» А.​Куляшова, «Мікалай Дворнікаў» М.​Танка), гіст. п’есы (трылогія «Георгій Скарына» М.​Клімковіча, «Званы Віцебска», «Кастусь Каліноўскі» і «Маці ўрагану» У.​Караткевіча, «Напісанае застаецца», «Русь Кіеўская» і «Прарок для Айчыны» А.​Петрашкевіча, «Прымак» І.​Чыгрынава, «Купала» А.​Дударава, «Татры» А.​Бажко, «Настасся Мякота» Я.​Дылы, «Дыярыуш Мацея Белановіча» Б.​Сачанкі). Пашыраюцца тэматычныя, прасторавыя і часавыя далягляды твораў гэтага жанру. Л.​Дайнека даследуе вытокі станаўлення бел. дзяржаўнасці, гісторыю ўтварэння ВКЛ («След ваўкалака», «Меч князя Вячкі», «Жалезныя жалуды»). Да старонак нац. гісторыі звяртаюцца В.​Іпатава («Чорная княгіня», «Давыд Гарадзенскі»), У.​Арлоў («Кроніка Лаўрына Баршчэўскага», «Місія папскага нунцыя», «Пяць мужчын у леснічоўцы»), В.​Чаропка («Храм без бога»), К.​Тарасаў («Пагоня на Грунвальд»), Асобнае месца ў гістарычным жанры належыць творам былых рэпрэсіраваных пісьменнікаў («У кіпцюрах ГПУ» Ф.​Аляхновіча, «Раман Корзюк» М.​Сяднёва, «Споведзь» Л.​Геніюш, «Зона маўчання», «Такія сінія снягі» С.​Грахоўскага, «Забітае — не забытае» В.​Хомчанкі, «Яжовыя рукавіцы» П.​Пруднікава і інш.). Гіст. тэма ў сучаснай бел. л-ры развіваецца ў кірунку паглыблення дакументалізму, філасафічнасці, нац. спецыфікі.

2) У выяўленчым мастацтве — адзін з асн. жанраў жывапісу, графікі, скульптуры, прысвечаны гіст. падзеям і дзеячам, значным з’явам у гісторыі грамадства. Цесна звязаны з партрэтам, бытавым жанрам, пейзажам, асабліва з батальным жанрам.

Творы з адлюстраваннем гіст. падзей вядомы з глыбокай старажытнасці (скульптура, рэльефы і размалёўкі Стараж. Егіпта, Месапатаміі, Стараж. Грэцыі). Антычнасці найб. ўласціва міфалагічнае і паэтычнае ўспрыняцце гіст. жыцця народа. Больш адасоблена ад міфалагічнага жанру і канкрэтна асэнсавана выступіў гістарычны жанр у стараж.-рымскім мастацтве. Гіст. сюжэты сустракаюцца ў сярэдневяковых размалёўках і рэльефах Індыі, Інданезіі, Бірмы, Камбоджы, у 7 ст. ў кітайскім, у 11—12 ст. у японскім жывапісе, у 15—16 ст. у мініяцюрах Ірана, Азербайджана, Сярэдняй Азіі, Індыі. Як самастойны жанр сфарміраваўся ў эпоху Адраджэння. Італьян. мастакі 15 — пач. 16 ст. звярталіся да ант. мінулага як да ідэалу (П.​Учэла, Д.​Гірландайо, А.​Мантэнья, П’ера дэла Франчэска). У 16 ст. Леанарда да Вінчы, Мікеланджэла, Рафаэль услаўлялі чалавека як гіст. асобу, спалучалі гіст. рэальнасць з фантазіямі і алегорыямі. Асабліва яскравага росквіту гістарычны жанр дасягнуў у Венецыі (П.​Веранезе, Тыцыян, Я.​Тынтарэта). З 16 ст. гіст. сюжэты сустракаюцца ў мініяцюрах стараж.-рус. абразоў. Развіццё гістарычнага жанру звязана з творчасцю буйнейшых мастакоў 17 ст.: Н.​Пусэна (Францыя), Д.​Веласкеса (Іспанія), П.​П.​Рубенса (Фландрыя), Рэмбранта (Галандыя). Для 18 ст. характэрны пампезныя гіст.-алегарычныя кампазіцыі, эфектныя манум.-дэкар. вырашэнні: гіст. тэмы Ш.​Лебрэна (Францыя), Дж.​Цьепала (Італія), парадныя дакументальна-дакладныя кампазіцыі А.​Зубава і І.​Нікіціна (Расія). У перыяд класіцызму гістарычны жанр заняў важнае месца ў творчасці Ж.​Л.​Давіда, А.​Гро і Ж.​Гудона (Францыя), А.​Ласенкі, Р.​Угрумава, І.​Мартаса (Расія), Дж.​Рэйналдса (Англія), Дж.​Трамбала (ЗША). У гістарычным жанры 19 ст. акрэсліліся дзве процілеглыя тэндэнцыі: успрыняцце мінулага як сучаснасці або гераізацыя і ўзвышэнне сучаснасці да ступені гіст. факта. Значныя і трагічныя моманты гісторыі знайшлі адлюстраванне ў творах Ф.​Гоі (Іспанія), Т.​Жэрыко, Э.​Дэлакруа, А.​Дам’е (Францыя), А.​Рэтэля, К.​Лесінга (Германія), К.​Брулова, А.​Іванава (Расія), Я.​Матэйкі (Польшча), М.​Мункачы (Венгрыя). У канцы 19 ст. Гістарычны жанр вылучаўся цікавасцю да духоўнай атмасферы эпохі, узнятасцю над быт. канкрэтыкай, сімволікай абагульненняў, дэкар. стылізацыяй вобразаў: творы А.​Радэна, П.​Пюві дэ Шавана (Францыя), Ф.​Ходлера (Швейцарыя), С.​Выспянскага, К.​Дунікоўскага (Польшча), І.​Мештравіча (Харватыя), М.​Несцерава, М.​Урубеля, М.​Рэрыха, А.​Бенуа, К.​Сомава, В.​Сярова (Расія). Вял. ўклад у развіццё гістарычнага жанру зрабілі перасоўнікі, у творах якіх дакладнасць і пераканаўчасць бытавых характарыстык спалучалася з увагай да сац. калізій (кампазіцыі А.​Апсіта, В.​Васняцова, В.​Верашчагіна, М.​Ге, М.​Неўрава, І.​Рэпіна, В.​Сурыкава, скульптура М.​Антакольскага). Гістарычны жанр 20 ст. адметны сац. і паліт. ангажыраванасцю. Побач з канкрэтна-гіст. пашыранай стала сімволіка-алегарычная маст. інтэрпрэтацыя гісторыі ў творах О.​Дзікса, Г.​Грундыга, Ф.​Крэмера, О.​Нагеля (Германія), П.​Пікасо, А.​Фужэрона (Францыя), Р.​Гутуза (Італія), Ф.​Ходлера (Швейцарыя), А.​Забранскага, К.​Покарні (Чэхія), Н.​Тоніцы, Б.​Караджы (Румынія), С.​Русева, Э.​Баяджыева (Балгарыя), Дж.​Андраевіч-Куна (Сербія), Г.​Коса (Славенія), А.​Аўгусцінчыча (Харватыя), Ф.​Каварскага (Польша), Э.​Даманоўскага (Венгрыя), К.​Пятрова-Водкіна, К.​Юона, Б.​Кустодзіева, А.​Дайнекі, Б.​Іагансона, М.​Грэкава, Я.​Вучэціча, У.​Фаворскага (Расія), Д.​Рыверы, Х.​К.​Ароска, Д.​Сікейраса (Мексіка), У.​Ядамсурэна (Манголія), Сінсай Какую, Марукі Іры (Японія).

У бел. мастацтве гіст. сюжэтамі напоўнены мініяцюры Радзівілаўскага летапісу (15 ст.). Сустракаюцца яны ў манум. размалёўках (замкавая капліца ў Любліне, 15 ст. выканана бел. мастакамі), у кніжных гравюрах 16 ст. Ф.​Скарыны і інш. У 17—18 ст. гіст. тэма прадстаўлена ў размалёўках царквы Куцеінскага манастыра, Мікалаеўскай царквы і ў Станіславаўскім касцёле ў Магілёве, касцёле кармелітаў у Мсціславе, гравюрах Т.​Макоўскага, творах А. ван Вестэрфельда і А.​Віта, дэкар.-прыкладным мастацтве (шпалеры карэліцкай, нясвіжскай, слонімскай, гродзенскай мануфактур).

У 18—19 ст. гістарычны жанр вельмі пашыраны ў свецкім жывапісе (І.​Аляшкевіч, В.​Ваньковіч, К.​Альхімовіч, Я.​Дамель, Я.​Сухадольскі, В.​Дмахоўскі, К.​Бароўскі, Я.​Траяноўскі, Я.​Манюшка, І.​Трутнеў, А.​Ромер), графіцы (М.​Падалінскі, Т.​Кіслінг, М.​Андрыёлі, М.​Кулеша, Ф.​Дмахоўскі, А.​Гротгер), скульптуры (Г.​Дмахоўскі, Я.​Астроўскі).

У 1920—40-я г. гістарычны жанр развіваецца ад дакладнага «сухога» адлюстравання гіст. падзей, наіўнай сімволікі і алегорый да разгорнутых маст.-дакументальных эпічных кампазіцыйных панарам. Ён пераважна звязаны з падзеямі недалёкага мінулага, рэв. падзеямі, 1-й сусв. і грамадзянскай войнамі: М.​Філіповіч, В.​Волкаў, І.​Ахрэмчык, Я.​Кругер, М.​Эндэ, У.​Хрусталёў, К.​Касмачоў, С.​Андруховіч, М.​Гусеў, Я.​Красоўскі, І.​Давідовіч, З.​Мірынгоф, П.​Сергіевіч, А.​Шаўчэнка, Х.​Ліўшыц, М.​Манасзон, А.​Мазалёў — у жывапісе; А.​Грубэ, А.​Бразер, М.​Манізер, А.​Бембель, М.​Керзін, З.​Азгур, А.​Глебаў, А.​Жораў — у скульптуры; І.​Гембіцкі і інш. — у графіцы. У канцы 1940 — пач. 70-х г. у творах гістарычнага жанру пераважае ваенна-рэв. тэматыка, ідэалізацыя гісторыі сав. часу, гераізацыя і рамантызацыя гіст. вобразаў, апавядальнасць вобразных рашэнняў. Падзеі 1-й і 2-й сусв. войнаў, рэвалюцый 1905—07 і 1917 знайшлі адлюстраванне ў творах Я.​Зайцава, Г.​Бржазоўскага, Я.​Ціхановіча, З.​Паўлоўскага, А.​Шыбнёва, У.​Сухаверхава, І.​Стасевіча, Н.​Воранава, Ф.​Бараноўскага, А.​Гугеля, П.​Явіча, М.​Савіцкага, П.​Крахалёва, Л.​Рана, В.​Цвіркі, Л.​Асядоўскага, А.​Малішэўскага, У.​Стальмашонка, Б.​Аракчэева, Ф.​Дарашэвіча, І.​Белановіча, М.​Аўчыннікава, В.​Сахненкі, У.​Гоманава, М.​Данцыга, М.​Залознага (станковы жывапіс), Б.​Няпомняшчага, В.​Мігаль, І.​Рэя, У.​Крываблоцкага (манум. жывапіс), А.​Бембеля, А.​Глебава, С.​Селіханава, Азгура, А.​Анікейчыка, Г.​Мурамцава, У.​Слабодчыкава, М.​Канцавога, А.​Курачкіна, М.​Палякова (скульптура), А.​Кашкурэвіча, П.​Дурчына, С.​Геруса, А.​Дзямарына, Э.​Агуновіч, В.​Волкава, П.​Драчова, Р.​Маліноўскага, Л.​Асецкага, І.​Раманоўскага, Г.​Паплаўскага, С.​Раманава, Ю.​Герасіменка-Жызнеўскага (графіка).

У 1970—90-я г. больш увагі ў гістарычным жанры аддаецца падзеям стараж. гісторыі, вобразам яе дзеячаў, нац.-вызв. барацьбе, помнікам культуры: кампазіцыі Р.​Кудрэвіч, П.​Сергіевіча, Л.​Дударанкі, А.​Марачкіна, Ф.​Янушкевіча, Г.​Вашчанкі, У.​Пасюкевіча, Л.​Шчамялёва, У.​Ткачэнкі, У.​Тоўсціка, А.​Цыркунова, У.​Мінейкі, І.​Бархаткова, Я.​Ждана, В.​Маркаўца, В.​Барабанцава, В.​Шматава (у жывапісе); Бембеля, С.​Вакара, Л.​Гумілеўскага, Анікейчык, Э.​Астаф’ева, І.​Міско, М.​Рыжанкова, А.​Глебава, У.​Церабуна, В.​Янушкевіча, А.​Фінскага, А.​Шатэрніка (у скульптуры); Я.​Куліка, М.​Купавы, У. і М.​Басалыгаў, М.​Селешчука (у графіцы) і інш.

Л.​І.​Прашковіч (гіст. жанр у літаратуры), М.​І.​Цыбульскі М.​Л.​Цыбульскі.

т. 5, с. 267

САЮ́З МАСТАКО́Ў БЕЛАРУ́СІ, Беларускі саюз мастакоў,

добраахвотная грамадская творчая арганізацыя, якая аб’ядноўвае мастакоў і мастацтвазнаўцаў рэспублікі. Мае на мэце садзейнічаць развіццю і прапагандзе бел. выяўл. і дэкар.-прыкладнога мастацтва, мастацтвазнаўства, павышэнню духоўнай культуры грамадства. Засн. ў 1938 на 1-м з’ездзе мастакоў Беларусі (аргкамітэт створаны ў 1933) як С.м.Б. З 1992 наз. Бел. саюз мастакоў. Вышэйшы кіруючы орган — з’езд мастакоў Беларусі, выканаўчы — праўленне. З’езды адбыліся ў 1938, 1948, 1956, 1958, 1960, 1962, 1965, 1968, 1973, 1977, 1982, 1986, 1990, 1992, 1998, 2001. Старшыні праўлення: І.​Рубінштэйн (з 1938), А.​Грубэ (в.а. з 1941), І.​Ахрэмчык (в.а. з 1944), Я.​Зайцаў (з 1948), А.​Бембель (з 1950), У.​Сухаверхаў (з 1954), П.​Гаўрыленка (з 1956), П.​Масленікаў (в.а. з 1961), В.​Цвірка (з 1962), Н.​Воранаў (в.а. з 1963), У.​Стальмашонак (з 1965), В.​Грамыка (з 1968), В.​Пратасеня (з 1973), Грамыка (з 1977), Бембель (з 1982), У.​Гардзеенка (в.а. з 1984), Стальмашонак (з 1987), Г.​Буралкін (з 1990), У.​Басалыга (з 2001). У С.м.Б. ўваходзяць Брэсцкая, Віцебская, Гомельская, Гродзенская і Магілёўская абл. арг-цыі. Саюз праводзіць пленумы, канферэнцыі, семінары, арганізоўвае выстаўкі. Уваходзіць у Бел. канфедэрацыю творчых саюзаў. Пры С.м.Б. Маст. фонд Беларусі. На 12.11.2001 у С.м.Б. 1125 членаў.

Члены Беларускага саюза мастакоў

1940. З.​І.​Азгур, А.​М.​Арлоў, І.​В.​Ахрэмчык, А.​А.​Бембель, А.​М.​Бразер, Г.​С.​Віер, В.​В.​Волкаў, П.​Н.​Гаўрыленка, І.​Р.​Гембіцкі, Д.​П.​Генін, А.​К.​Глебаў, А.​В.​Грубэ, М.​І.​Гусеў, І.​А.​Давідовіч, М.​В.​Дучыц, А.​І.​Жораў, Я.​А.​Зайцаў, Г.​М.​Ізергіна, К.​М.​Касмачоў, М.​А.​Керзін, Я.​Я.​Красоўскі, Л.​Ю.​Кроль, У.​М.​Кудрэвіч, Л.​М.​Лейтман, А.​П.​Мазалёў, Б.​Я.​Малкін, М.​І.​Манасзон, А.​П.​Марыкс, І.​І.​Мільчын, З.​І.​Мірынгоф, Ш.​В.​Пікус, А.​М.​Тычына, У.​Я.​Хрусталёў, Я.​М.​Ціхановіч, А.​М.​Шаўчэнка.

1945. Л.​С.​Бойка, Г.​Ф.​Бржазоўскі, А.​В.​Волкаў, А.​С.​Каржанеўскі, А.​М.​Кох, Р.​У.​Кудрэвіч, М.​П.​Міхалап, С.​Р.​Раманаў, І.​А.​Салавей, М.​П.​Станюта, У.​П.​Сухаверхаў, А.​А.​Ус, В.​М.​Ціхановіч, А.​Дз.​Шыбнёў.

1946. Г.​Г.​Азгур, М.​З.​Беляніцкі, А.​С.​Гугель, В.​К.​Дзежыц, В.​А.​Дзядок, Б.​Ф.​Звінагродскі, С.​П.​Каткоў, Дз.​М.​Красільнікаў, А.​І.​Кроль, С.​Дз.​Лі, Х.​М.​Ліўшыц, С.​Д.​Палеес, З.​С.​Паўлоўскі, Т.​Я.​Разіна, Л.​С.​Ран, М.​К.​Сеўрук, М.​Л.​Тарасікаў, М.​М.​Філіповіч, І.​М.​Хозераў, В.​К.​Цвірка.

1947. М.​Дз.​Чураба.

1948. С.​І.​Селіханаў.

1949. С.​А.​Адашкевіч, С.​А.​Андруховіч, М.​А.​Блішч, Н.​М.​Воранаў, Н.​І.​Галоўчанка, П.​А.​Данелія, В.​І.​Ждан, В.​К.​Жолтак, К.​І.​Максімцоў, П.​В.​Масленікаў, Д.​М.​Парахня, П.​М.​Раманоўскі, І.​Я.​Фяцісаў, П.​М.​Явіч.

1950. П.​М.​Герасімовіч, Ф.​І.​Дарашэвіч.

1951. П.​К.​Белавусаў, А.​М.​Заспіцкі, В.​У.​Палійчук.

1952. Е.​М.​Ганкін, І.​В.​Пушкоў.

1953. Я.​Дз.​Нікалаеў.

1954. М.​Л.​Бельскі, А.​Б.​Грыгар’янц, М.​Ц.​Гуціеў.

1955. П.​П.​Нікіфараў. 1956 Н.​П.​Варвановіч, С.​П.​Герус, М.​В.​Гурло, П.​С.​Дурчын, В.​Ф.​Казачэнка, П.​С.​Крахалёў, А.​Р.​Курачкін, А.​А.​Малішэўскі, У.​А.​Мінейка, В.​М.​Савіцкі, У.​Ф.​Сокалаў, А.​С.​Шкляр.

1957. А.​С.​Бархаткоў, І.​М.​Глебаў, Л.​Г.​Ліхтаровіч, А.​А.​Паслядовіч, Я.​І.​Радзялоўская, Я.​М.​Харытоненка.

1958. У.​П.​Белавусаў, І.​С.​Дмухайла, А.​С.​Казлоўскі, У.​І.​Кухараў, В.​Б.​Папоў, Я.​А.​Печкін, М.​А.​Савіцкі, І.​Б.​Элентух.

1959. І.​М.​Басаў, А.​І.​Вайнштэйн, М.​Х.​Даўгяла, К.​І.​Завіша, У.​П.​Кульваноўскі, У.​А.​Лагун, Ю.​В.​Пучынскі, І.​Дз.​Рудчык, І.​А.​Санін, У.​І.​Стальмашонак.

1960. М.​А.​Аўчыннікаў, В.​А.​Грамыка, М.​В.​Данцыг, А.​М.​Кашкурэвіч, М.​Я.​Лісоўскі, А.​В.​Луцэвіч, І.​І.​Пешкур, І.​Н.​Стасевіч, Г.​І.​Чарняўскі, В.​К.​Шыкін, І.​М.​Елатомцава.

1961. Г.​Х.​Вашчанка, В.​В.​Галубовіч, Ф.​Ф.​Зільберт, Т.​Дз.​Ігнаценка, П.​В.​Калінін, І.​В.​Карасёў, В.​М.​Міхеева, Ф.​І.​Мохаўцаў, Г.​І.​Мурамцаў, Г.​Г.​Паплаўскі, Н.​Я.​Паслаўская, І.​П.​Харламаў, А.​М.​Чуркін, М.​П.​Чэпік, А.​І.​Шахновіч.

1962. А.​В.​Аладава, А.​А.​Анікейчык, В.​А.​Баравік, С.​М.​Вакар, Б.​У.​Івонцьеў, Г.​А.​Ісаевіч, Ф.​Л.​Лейтман, І.​Я.​Маслан, У.​Н.​Папсуеў, І.​Ю.​Раманоўскі, М.​М.​Федарэнка.

1963. А.​А.​Бялова, М.​В.​Бяляеў, М.​В.​Бярковіч, В.​І.​Васільеў, М.​С.​Гугель, М.​К.​Казакевіч, А.​Г.​Лось, М.​Ф.​Навіцкі, І.​В.​Назімава, У.​М.​Пасюкевіч, В.​З.​Ражкоў, А.​К.​Сапетка, В.​І.​Сахненка, М.​А.​Шарэнка, В.​С.​Ягораў.

1964. А.​І.​Абрамава, У.​І.​Ананька, Б.​У.​Аракчэеў, Ф.​М.​Бараноўскі, І.​І.​Белановіч, Р.​С.​Ганцэвіч, В.​Г.​Гаўрылаў, В.​І.​Грос, Л.​М.​Гумілеўскі, Л.​Н.​Дробаў, М.​Р.​Залозны, А.​М.​Замай, Л.​П.​Замах, Л.​К.​Ізмайлава, Б.​А.​Кірыленка, А.​М.​Кішчанка, В.​Г.​Кубараў, Э.​С.​Куфксо, А.​І.​Левітан, У.​С.​Мурахвер, Л.​М.​Мягкова, М.​Я.​Навумаў, І.​У.​Немагай, Я.​Р.​Новікаў, Б.​А.​Няпомняшчы, Я.​П.​Пакаташкін, Л.​М.​Пакаташкіна, В.​С.​Пратасеня, І.​І.​Радунскі, І.​П.​Рэй, М.​З.​Савіцкая, У.​С.​Садзін, А.​Ф.​Сямілетаў, А.​І.​Таўкач, І.​Ц.​Ціханаў, Л.​Дз.​Шчамялёў, В.​Ф.​Ярмоленка.

1965. Дз.​І.​Алейнік, Ю.​П.​Альбіцкі, Ф.​І.​Анісовіч, Г.​І.​Барышаў, Ю.​А.​Булычоў, Р.​А.​Віткоўскі, А.​Дз.​Дзям’янаў, М.​М.​Зялёнкін, Я.​С.​Кулік, Б.​М.​Кузьмічоў, І.​Я.​Міско, М.​С.​Палянкоў, В.​І.​Ральцэвіч, В.​М.​Сабалеўскі, К.​М.​Саломка.

1966. А.​А.​Агафоненка, А.​Л.​Анісовіч, Б.​Ф.​Герлаван, У.​А.​Дамарад, Л.​П.​Дубар, А.​Р.​Захараў, М.​С.​Кірылаў, М.​М.​Куйчык, І.​В.​Мядзведзеў, Г.​С.​Осіпава, А.​І.​Осіпаў, П.​П.​Пагодзін, І.​М.​Паньшына, Н.​М.​Паплаўская, Т.​М.​Паражняк, М.​Ф.​Рыбалкіна, М.​А.​Рыжанкоў, А.​А.​Салаўёў, А.​А.​Сурскі, В.​М.​Ткачук, Л.​І.​Шакінка, Н.​І.​Шчасная.

1967. Л.​П.​Асецкі, Л.​М.​Асядоўскі, Л.​Я.​Багданаў, Л.​Ц.​Баразна, І.​Ю.​Бароўскі, В.​М.​Варламаў, В.​І.​Вярсоцкі, С.​Я.​Гарачаў, У.​Ц.​Гардзеенка, Г.​Р.​Гаркуноў, І.​І.​Глазава, У.​К.​Гоманаў, Ф.​Ф.​Гумен, Г.​І.​Дзянісаў, Р.​Г.​Дубар, Л.​А.​Дударэнка, Я.​К.​Іванешка, А.​І.​Казак, В.​А.​Леантовіч, Б.​П.​Льдокаў, П.​К.​Любамудраў, У.​М.​Лятун, Л.​А.​Майзельс, Б.​І.​Маркаў, М.​А.​Моўчан, З.​С.​Мяньшова, М.​А.​Назарчук, М.​П.​Назарэнка, М.​М.​Палякоў, А.​С.​Папоў, К.​М.​Пятроў, С.​Я.​Раўдвеэ, У.​А.​Рыкалін, Я.​У.​Санько, І.​М.​Сталяроў, В.​Ф.​Сумараў, А.​А.​Ткачонак, Б.​Н.​Ус, І.​К.​Утарушын, В.​М.​Філімонаў, В.​Е.​Ціханенка, К.​Г.​Ціхановіч, Я.​Р.​Чамадураў, М.​М.​Шаўцова, Г.​Ф.​Шутаў, Л.​М.​Эрлер.

1968. М.​А.​Апіёк, М.​С.​Макаранка.

1969. Ф.​І.​Валадзько, А.​П.​Веліксонаў, А.​М.​Дзямарын, Ю.​К.​Зайцаў, Г.​Т.​Злотнік, Б.​Ф.​Кавецкі, М.​А.​Карпук, Я.​К.​Красоўскі, І.​У.​Краўчанка, В.​А.​Крылоў, І.​Г.​Крэйдзік, Л.​М.​Лось, М.​Дз.​Міхайлаў, У.​М.​Мудрогін, Л.​Ф.​Панамарэнка, У.​С.​Пашчасцеў, Э.​А.​Петэрсон, М.​М.​Пушкар, У.​А.​Самачарноў, К.​І.​Харашэвіч, П.​А.​Цомпель, В.​П.​Шаранговіч, У.​Н.​Шпартаў.

1970. С.​Ц.​Абрамаў, А.​Я.​Арцімовіч, У.​А.​Бойка, К.​А.​Вакс, М.​М.​Волахаў, Л.​Э.​Гадлеўскі, В.​Г.​Дзівінская, П.​М.​Драчоў, Ф.​М.​Жураўкоў, А.​Ц.​Зайцаў, С.​Р.​Кавалёў, Б.​І.​Казакоў, В.​А.​Казлоў, М.​І.​Кандрацьеў, Я.​А.​Карманаў, С.​С.​Каткова, М.​У.​Кірэеў, Б.​А.​Крэпак, У.​Л.​Кузняцоў, З.​В.​Літвінава, П.​П.​Лысенка, У.​К.​Міхайлоўскі, С.​І.​Нартава, Л.​Я.​Прагін, С.​Дз.​Салохін, В.​М.​Свентахоўская, П.​У.​Свентахоўскі, У.​П.​Слінчанка, Ю.​В.​Тышкевіч, Г.​Я.​Ціхановіч, Л.​В.​Чурко, В.​С.​Швяцоў, Л.​А.​Шпак, Я.​А.​Шыбнёў, М.​А.​Шырокаў, Г.​К.​Шэлег.

1971. Э.​К.​Агуновіч, М.​С.​Басалыга, У.​С.​Басалыга, А.​К.​Белавусаў, У.​А.​Булыга, М.​І.​Ганчароў, І.​У.​Грыгаровіч, Л.​Р.​Давідзенка, У.​А.​Дзяменьцеў, Л.​Б.​Зільбер, Г.​П.​Івакін, А.​А.​Краўчук, М.​Р.​Лазавой, М.​А.​Плужнік, В.​Ф.​Шматаў, М.​М.​Якунін.

1972. А.​Р.​Арлоў, А.​П.​Бельцюкова, В.​А.​Говар, Г.​С.​Грубіна, У.​П.​Зубараў, А.​У.​Ільіноў, М.​І.​Крукоўскі, Ю.​М.​Любімаў, В.​С.​Мігаль, А.​В.​Някрасаў, Дз.​А.​Папоў, В.​А.​Позняк, А.​М.​Пуцейка, А.​І.​Рыбчынскі, М.​М.​Рыжыкаў, Г.​С.​Скрыпнічэнка, А.​Л.​Чысцякоў, Я.​С.​Ясьвін, В.​К.​Яўсееў.

1973. М.​П.​Балюк, А.​В.​Бараноўскі, С.​А.​Волкаў, А.​І.​Зіменка, Я.​А.​Ігнацьеў, Л.​П.​Каленік, Г.​К.​Качаноўскі, Ю.​І.​Кухараў, В.​М.​Лук’янаў, М.​А.​Меранкоў, В.​А.​Напрэенка-Ляховіч, У.​Ф.​Пракоф’еў, І.​М.​Пратасеня, У.​Р.​Раманаў, В.​А.​Тарасаў, А.​М.​Тарасян, В.​П.​Цюрын, В.​С.​Чайка.

1974. І.​М.​Андрыянаў, Г.​Ц.​Гарбанёў, Н.​М.​Голышава, Я.​І.​Жылін, Я.​Г.​Каробушкін, М.​І.​Ліханенка, Л.​М.​Марчанка, Ю.​І.​Нікіфараў, Б.​І.​Пярвунінскіх, У.​В.​Уродніч, С.​М.​Цуканаў.

1975. І.​Б.​Булгакава, У.​І.​Вітка, Л.​П.​Воранава, М.​Ф.​Глушко. А.​М.​Даўгяла, Л.​І.​Зяневіч, У.​Я.​Крукоўскі, Л.​Г.​Лапцэвіч, Т.​Ц.​Мацвеенка, У.​Л.​Новак, Ю.​В.​Няжура, Ю.​Г.​Палякоў, У.​С.​Піменаў, Э.​П.​Позняк, С.​М.​Сакалоў, А.​У.​Хадыка, І.​А.​Шастапалаў, А.​С.​Шатэрнік, М.​М.​Яніцкая.

1977. П.​С.​Арцёмаў, А.​А.​Бачкароў, Э.​А.​Белагураў, Г.​А.​Гаравая, Г.​С.​Грак, Э.​М.​Грамыка, Я.​І.​Ждан, А.​П.​Крахалёў, А.​А.​Марачкін, В.​П.​Маркавец, М.​М.​Селяшчук, М.​А.​Стома, А.​Ф.​Федаркоў, У.​В.​Церабун, У.​Ф.​Чарнышоў, Г.​С.​Шумскі, В.​Дз.​Шчарбакоў, А.​А.​Ясюкайць.

1978. Э.​Б.​Астаф’еў, Ю.​Б.​Багушэвіч, Я.​С.​Бусел, АІ.​Гаршкавоз, Ю.​В.​Гаўрын, В.​У.​Грыдзіна, В.​П.​Занковіч, Г.​П.​Кісялёў, М.​Р.​Клімаў, М.​М.​Купава, Т.​І.​Малышава, У.​А.​Нікалаеў, В.​В.​Нямцоў, А.​І.​Салятыцкі, А.​М.​Сурмач, У.​В.​Ткачоў.

1979. У.​М.​Вольнаў, ГЛ.​Жарын, П.​С.​Захараў, В.​А.​Захарынскі, В.​І.​Кліменка, А.​А.​Кокцеў, Р.​Я.​Ландарскі, Л.​Ф.​Леўчанка, А.​В.​Масіенка, А.​Р.​Пятрухна, Т.​М.​Сакалова, У.​А.​Самсонаў, Я.​М.​Сахута, Л.​І.​Скрыпнічэнка, Б.​Б.​Цітовіч, А.​І.​Чартовіч, Ф.​В.​Шастак, К.​Ф.​Шастоўскі, Ю.​В.​Якубовіч.

1980. М.​І.​Байрачны, Т.​П.​Белавусава-Пятроўская, Г.​В.​Буралкін, М.​У.​Бушчык, М.​І.​Валынец, В.​Ф.​Дзенісенка, С.​Дз.​Дзьяканаў, У.​І.​Жук, А.​М.​Зінчук, У.​М.​Капшай, Т.​І.​Кіршчына, А.​С.​Клімянкоў, А.​А.​Концуб, А.​А.​Лапіцкая, С.​М.​Ларчанка, У.​Л.​Лашкевіч, Н.​В.​Лівенцава, У.​М.​Маскоўскіх, А.​І.​Мятліцкі, С.​Ф.​Палякоў, У.​Т.​Паражняк, А.​М.​Пашкевіч, В.​Р.​Прыешкін, А.​І.​Родзін, Л.​М.​Сцяпанава, Я.​М.​Сямёнаў, А.​М.​Ціткоў, В.​І.​Юркова.

1981. К.​І.​Аляксееў, В.​Ф.​Байцун, В.​І.​Валынец, У.​У.​Васюк, Ю.​П.​Герасіменка, У.​Л.​Зінкевіч, М.​І.​Ісаёнак, М.​Р.​Казлоў, В.​А.​Калтыгін, І.​І.​Курачыцкі, В.​В.​Мікіта, Л.​П.​Сівакова, В.​П.​Славук, У.​Я.​Сулкоўскі, У.​А.​Ткачэнка, С.​М.​Федарэнка, В.​К.​Чуглазаў, У.​С.​Шнарэвіч, А.​К.​Шэвераў.

1983. Л.​Р.​Аганаў, І.​А.​Волкава, С.​Р.​Гарбунова, А.​Я.​Дзятлава, А.​В.​Кузьміч, А.​В.​Кузняцоў, К.​Г.​Паплаўская, Г.​А.​Пусеў, П.​А.​Семчанка, У.​І.​Слабодчыкаў, В.​М.​Смаляк, Н.​У.​Сухаверхава, В.​П.​Ціханаў, А.​І.​Цыркуноў.

1984. В.​У.​Альшэўскі, А.​А.​Анішчык, В.​К.​Барабанцаў, В.​М.​Буціна, В.​Ц.​Даўгала, С.​І.​Катовіч, С.​І.​Кірушчанка, У.​М.​Коўзусь, В.​С.​Крывашэева, І.​М.​Лобан, А.​М.​Маціевіч, В.​М.​Назараў, Л.​І.​Пятруль, В.​Ю.​Сазыкіна, Л.​Ф.​Салавей, А.​М.​Фінскі, М.​Я.​Цурыкаў, В.​П.​Чайка, У.​У.​Чурыла, П.​П.​Шарыпа, Ф.​І.​Янушкевіч, А.​І.​Яскін.

1985. С.​А.​Бандарэнка, М.​С.​Будавей, І.​А.​Галавацкая, С.​У.​Дамарад, Ю.​М.​Івахнішын, М.​І.​Ісаёнак, В.​М.​Карнееў, У.​У.​Кожух, З.​У.​Ландзік, Г.​В.​Літвіненка, М.​І.​Міронаў, М.​Л.​Несцярэўскі, АІ.​Салохіна, С.​У.​Саркісаў, П.​М.​Фей, А.​М.​Шныпаркоў, Г.​А.​Юзеева.

1986. Т.​П.​Агафоненка, В.​Ф.​Александровіч, Т.​А.​Арцёмава, Дз.​В.​Бабкін, М.​Т.​Бандарчук, Т.​І.​Васюк, А.​М.​Гвоздзікаў, Л.​Р.​Главацкая, У.​П.​Голуб, Р.​М.​Данчанка, У.​Э.​Дубавецкі, А.​Ф.​Кавалёў, І.​Дз.​Кліменка, Г.​П.​Крамко, Г.​П.​Крываблоцкая, У.​В.​Крываблоцкі, М.​І.​Лук’янаў, А.​І.​Мацвяйчук, Ю.​А.​Піскун, У.​І.​Пракапцоў, С.​М.​Рабашчук, В.​Б.​Сідоркін, Р.​С.​Сітніца, А.​М.​Слепаў, Н.​У.​Сустава, М.​Я.​Таболіч, Р.​Ф.​Таболіч, Г.​Я.​Туроўская, В.​М.​Фей, Т.​Л.​Хацановіч-Дарбінян, В.​А.​Шылко.

1987. Л.​Э.​Бартлаў, А.​І.​Бранцаў, С.​В.​Войчанка, Н.​Ф.​Высоцкая, Ю.​У.​Гудзіновіч, Ю.​П.​Зуеў, В.​С.​Каваленка, В.​В.​Кавальчук, Л.​М.​Кавальчук, У.​Дз.​Кандрацьеў, С.​І.​Казак, П.​А.​Карнач, К.​І.​Качан, А.​П.​Ксяндзоў, М.​П.​Кузьміч, У.​Э.​Куфко, В.​С.​Лявунін, М.​А.​Маеўскі, А.​У.​Отчык, І.​І.​Рамашоў, В.​П.​Свістуноў, Р.​П.​Сіплевіч, Б.​А.​Скрамблевіч, Л.​В.​Хобатаў, У.​Я.​Цэслер, А.​І.​Шалюта, М.​К.​Ягорава.

1988. М.​К.​Абрамаў, Л.​С.​Анцімонаў, І.​В.​Арлоў, Г.​А.​Асташонак, М.​В.​Аўчыннікаў, С.​У.​Балянок, А.​А.​Баразеннікаў, В.​В.​Баранаў, Ю.​А.​Баранаў, І.​А.​Бархаткоў, З.​У.​Баўтрук (Раўко), А.​У.​Бацвінёнак, Т.​П.​Беразенская, Н.​Г.​Бранавец, В.​Я.​Буйвал, В.​М.​Бяляўскі, П.​П.​Васілеўскі, У.​М.​Вішнеўскі, В.​В.​Вярсоцкі, Т.​Г.​Гаранская, Л.​М.​Гатальская, М.​А.​Гатальскі, М.​М.​Гаўрыленка, В.​І.​Грыгарышына, С.​А.​Грыневіч, Л.​В.​Грыцкоў, М.​І.​Гуршчанкоў, А.​А.​Дабравольскі, В.​М.​Даманава, А.​У.​Даманаў, Л.​П.​Данелія, Ю.​А.​Дзееў, В.​В.​Дзёмкіна, В.​К.​Дубрава, М.​К.​Дубрава, У.​А.​Еўтухоў, М.​П.​Жабінская, В.​І.​Жук, У.​М.​Жук, У.​У.​Іваноў, В.​З.​Кавалеўскі, І.​У.​Казак, А.​М.​Каласенцава, В.​В.​Камароў, Ю.​А.​Карачун, В.​К.​Касцючэнка, У.​У.​Качан, І.​І.​Кузняцова, С.​У.​Кузьмічоў, К.​М.​Куксо, Т.​М.​Курачыцкая, Н.​У.​Кухарэнка, М.​Я.​Латушка, С.​В.​Ліфанаў, С.​А.​Логвін, У.​А.​Лукашык, А.​П.​Лучыновіч, Ю.​Г.​Макараў, У.​А.​Малахаў, І.​В.​Малеціна, Н.​В.​Маліноўская, А.​А.​Мацюшэўская, У.​І.​Мелехаў, Л.​Ю.​Міньковіч, А.​І.​Непачаловіч, Ю.​М.​Несцярук, А.​Р.​Ойстрах, А.​А.​Панцюк-Жукоўскі, У.​У.​Папсуеў, Л.​Л.​Пуцейка, С.​М.​Пчалінцаў, Т.​А.​Пятроўская, К.​С.​Ракіцкі, У.​П.​Рамейка, В.​В.​Распопаў, Н.​А.​Рачкоўская, Л.​М.​Рацько, Л.​А.​Рыжкоўскі, Э.​Г.​Рымаровіч, Г.​Г.​Сакалоў-Кубай, Л.​У.​Салодкіна, С.​С.​Свістуновіч, Г.​М.​Сіверцава, АА.​Скавародка, А.​П.​Ступень, У.​І.​Сытчанка, В.​А.​Трыгубовіч, І.​І.​Уладычык, А.​М.​Фралянкоў, У.​П.​Хадаровіч, Ф.​І.​Хамініч, К.​У.​Хацяноўскі, Я.​І.​Хайрулін, В.​В.​Хмялеўскі, В.​В.​Ціханавец, М.​М.​Цудзік, Ю.​С.​Чарняк, Р.​П.​Часнова, Г.​Л.​Чысцякова, К.​П.​Шаранговіч, А.​К.​Шастоўская, Л.​Л.​Шчамялёва, АС.​Шыёнак, В.​С.​Юзвук, В.​М.​Юркоў, В.​І.​Янушкевіч.

1989. А.​Б.​Александровіч, А.​В.​Александровіч, Л.​Б.​Алімаў, К.​Г.​Асадаў, С.​В.​Асоскаў, М.​І.​Астапенка, А.​К.​Баглай, М.​А.​Бакуменка, М.​І.​Басаў, Л.​Б.​Бортнік, М.​В.​Бязберды, Н.​А.​Валынец, Р.​У.​Галаватая, У.​В.​Ганжа, Л.​У.​Гоманаў, Л.​І.​Грыцэнка, А.​Я.​Грэсь, І.​М.​Данілава, А.​М.​Дваронін, Л.​І.​Захадзячэнка, Я.​П.​Зельская, Г.​А.​Зельскі, Р.​М.​Іваноў, У.​К.​Казакоў, У.​П.​Кароткі, Р.​І.​Кійко, І.​А.​Кісялеўскі, С.​Б.​Кічко, Р.​П.​Клімковіч, М.​Н.​Кляцкоў, Г.​А.​Кобрын, А.​Дз.​Кудраўцава, А.​П.​Кузняцоў, Г.​П.​Лебедзеў, Я.​І.​Ліс, У.​М.​Лосеў, А.​У.​Лось, П.​Дз.​Лук’яненка, У.​Б.​Максімаў, Р.​Л.​Малышаў, У.​П.​Масленікаў, А.​К.​Мароз, Дз.​Р.​Маслій, В.​А.​Мядзвецкі, І.​І.​Надашкевіч, Л.​І.​Пакульніцкі, В.​А.​Палікарпава, А.​С.​Петрыканец, Я.​Б.​Пуставой, М.​Ю.​Пюке, М.​С.​Ржавуцкі, Б.​Ф.​Рэпін, Н.​Я.​Сакалова, Г.​У.​Саламянка, Я.​П.​Саламянка, Р.​С.​Салаўёва, Л.​М.​Салаўёў, Г.​М.​Сідарэвіч, В.​Дз.​Ціханава, Я.​І.​Ціханаў, К.​Я.​Цюрына, С.​В.​Цярэнцьева, В.​І.​Чарняк, Н.​А.​Чорнагалова, А.​П.​Чудзін, У.​А.​Шапялевіч, В.​Ф.​Шкаруба, М.​Л.​Шкробат, Я.​Ф.​Шунейка, А.​І.​Шчаслівая, М.​П.​Шышлоў, А.​К.​Юрашкевіч, С.М Янкоўскі, П.​В.​Янушкевіч, Н.​А.​Яўглеўская.

1990. В.​А.​Андросаў, М.​М.​Андруковіч, Т.​В.​Арасланава, А.​П.​Багустаў, М.​Ф.​Барздыка, І.​І.​Бокій, М.​В.​Бякеева, К.​Г.​Вашчанка, А.​Б.​Высоцкі, Л.​Б.​Гандыш, У.​І.​Ганчарук, І.​П.​Ганяеў, Т.​В.​Гардашнікава, Г.​В.​Говар, В.​А.​Губараў, С.​Л.​Гумілеўскі, А.​Ф.​Гуршчанкова, А.​І.​Дасужаў, В.​П.​Дземянчук, Ф.​М.​Драгун, М.​А.​Драненка, А.​В.​Дранец. В.​Г.​Дубовік, А.​Г.​Задорын, Р.​Л.​Заслонаў, В.​У.​Іванькова, У.​П.​Ісачанка, А.​Ю.​Кажаноўскі, М.​П.​Канцавой, В.​І.​Каралёў, І.​А.​Кашкурэвіч, Ф.​А.​Кашкурэвіч, А.​А.​Квяткоўскі, Л.​Г.​Кір’янаў, С.​Я.​Клімчук, Я.​А.​Колчаў. С.​А.​Кузьмар, С.​С.​Курашова, А.​І.​Ладзісаў, І.​І.​Лісіца, А.​У.​Лось, П.​І.​Лук, В.​У.​Лямачка, С.​А.​Малішэўскі, А.​В.​Масейкаў, У.​У.​Мехавіч, Г.​М.​Міхайлава, В.​Ф.​Міхайлоўскі, В.​А.​Міхайлюк, Г.​М.​Міхейчык, В.​П.​Мурашка, Я.​С.​Мусінская, А.​М.​Назаранка, П.​М.​Назаранка, У.​П.​Напрэенка, А.​П.​Новік, П.​А.​Новікаў, М.​П.​Няхайчык, М.​Ф.​Образаў, Я.​Г.​Панамарэнка, А.​Р.​Папоў, У.​М.​Рубцоў, Т.​А.​Рудэнка, Ю.​В.​Рудэнка, Л.​Г.​Русава, В.​К.​Рускевіч, Л.​І.​Сакалоў, С.​К.​Сенчанка, А.​І.​Сеслікава, В.​Я.​Сіверцаў, А.​М.​Смаляк, С.​У.​Стальмашонак, А.​І.​Судар, Дз.​А.​Сурскі, А.​Я.​Сямёнава, У.​П.​Табушаў, М.​І.​Таранда, Э.​С.​Трыкоза, С.​А.​Цімохаў, Т.​М.​Чуглазава, У.​Дз.​Шапо, М.​Ф.​Шкляраў, В.​М.​Ярэська.

1991. М.​І.​Агафонаў, А.​А.​Алонцаў, У.​І.​Асіповіч, А.​А.​Бараноўская, П.​П.​Бондар, К.​Г.​Гаджыеў, Г.​Дз.​Герасімава, В.​А.​Герасімаў, М.​С.​Гіргель, Л.​М.​Гоманаў, М.​А.​Гугнін, С.​Ф.​Давідовіч, У.​У.​Дзядзюля, Л.​А.​Доўбаш, М.​М.​Дундзін, В.​П.​Дураў, Л.​М.​Зуева, В.​А.​Ільіна-Загнетава, В.​Я.​Кавальчук, В.​М.​Калацэй, В.​І.​Камлюк, У.​М.​Каралькоў, А.​Ф.​Карпан, Г.​М.​Конанава, А.​У.​Крошкін, А.​В.​Крылоў, А.​У.​Кукоўскі, В.​Р.​Ландарскі, А.​П.​Лапшын, В.​Р.​Лук’яненка, Т.​І.​Отчык, У.​І.​Панцялееў, Т.​І.​Паўлючук, А.​В.​Пашкевіч, А.​Р.​Пашкевіч, Л.​В.​Прошчанка, А.​М.​Пушкін, В.​І.​Ражко, І.​В.​Рымашэўскі, У.​І.​Рынкевіч, І.​Г.​Савін, А.​А.​Сальнікаў, В.​С.​Стасевіч, Г.​Х.​Стасевіч, А.​С.​Суша, У.​Б.​Сушкевіч, І.​В.​Сямека, Г.​Л.​Танковіч, П.​Б.​Урублеўскі, А.​І.​Фяцісава, Г.​С.​Хінко-Янушкевіч, С.​Г.​Харашаўцаў, У.​Ц.​Хмызнікаў, І.​В.​Хоміч, В.​В.​Чукін, В.​У.​Шоба, Л.​С.​Шчасная, У.​І.​Шчэрбін.

1993. С.​Л.​Абрамовіч, В.​М.​Ажгірэй, В.​В.​Аржанухіна, Г.​М.​Бараноўская, М.​І.​Барбарчык, А.​С.​Бычкоўскі, А.​В.​Васілевіч, Г.​С.​Васільева, В.​В.​Васільеў, А.​Л.​Верашчагін, В.​Р.​Віткоўская, У.​І.​Гавазюк, У.​В.​Гладкевіч, М.​Г.​Голубева, П.​Л.​Гонта, А.​У.​Грыбава, У.​У.​Дамнянкоў, У.​К.​Даўшэвіч, У.​А.​Дзіўніч, А.​Я.​Дзянісьеў, У.​І.​Жбанаў, Л.​В.​Журавовіч, Ю.​І.​Казакоў, Ю.​М.​Каралевіч, А.​М.​Каструкоў, А.​В.​Кошалеў, А.​У.​Кулін, Г.​С.​Лойка, Л.​М.​Лук’янцаў, В.​К.​Лябедка, Э.​Г.​Малішэўская, Г.​В.​Матусевіч, А.​І.​Мірончык, В.​Е.​Несцярэнка, Ю.​М.​Падолін, М.​Р.​Панічэўскі, Ю.​А.​Платонаў, А.​М.​Пятроў, В.​У.​Рабчонак, М.​С.​Ракіцкене, М.​Дз.​Рыжы, В.​С.​Сідарава, А.​Дз.​Слуцкі, В.​П.​Сташчанюк, В.​С.​Сямашка, Э.​Р.​Сямёнава, Б.​А.​Сямілетаў, Г.​П.​Сянькоўскі, І.​В.​Тапілін, М.​І.​Ткачоў, Ю.​І.​Хілько, В.​В.​Шамшур, Р.​В.​Шараеў, Р.​Ф.​Шаура, С.​К.​Швайбовіч, У.​Ф.​Швайбовіч, І.​М.​Шкуратаў, В.​І.​Шчасны.

1994. А.​Я.​Агафонава-Шох, А.​Б.​Аракчэева, А.​І.​Атраховіч, Г.​Я.​Балаш, А.​Р.​Барташэвіч, Т.​У.​Батакова-Мацвеенка, М.​Г.​Бацюкова, В.​М.​Блінцова, А.​І.​Бяляўскі, Н.​С.​Варламава, Г.​А.​Выгонная, Дз.​М.​Вымаркава, І.​І.​Генаў, М.​В.​Грук, Л.​М.​Гурбо, Л.​М.​Густава, С.​У.​Даманава, В.​Я.​Данчук, А.​А.​Дзяшко, Н.​М.​Залозная, П.​В.​Зарэцкі, Б.​У.​Караванаў, М.​І.​Кебец, Р.​І.​Кірдзей, М.​Б.​Князева, М.​К.​Канькоў, М.​П.​Кулеш, С.​А.​Лагуновіч-Чарэпка, А.​П.​Лубнеўскі, Б.​М.​Малахаў, Т.​Дз.​Пясецкая, А.​В.​Раеўскі, Л.​В.​Раманоўскі, А.​П.​Сакалоў, В.​А.​Санкова, Дз.​У.​Сарока, М.​У.​Сенькін, Ю.​П.​Сергіенка, І.​В.​Сміціенка, Г.​Ф.​Сурма, Г.​У.​Сухамлінаў, І.​У.​Уласаў, А.​Я.​Фядусь, А.​М.​Хвісевіч, В.​І.​Хмыз, І.​М.​Цішын, Г.​Р.​Чысты, А.​Б.​Шаліма, У.​У.​Шаркоў, С.​С.​Шафрановіч, М.​В.​Шматава, А.​К.​Шостак, Ю.​У.​Якавенка.

1995. І.​В.​Андрасюк, В.​В.​Антановіч, У.​Я.​Ануфрыеў, Н.​М.​Апіёк, В.​І.​Баранаў, А.​Я.​Белы, Э.​У.​Бубашкіна, Я.​Я.​Бусел, Р.​П.​Вашкевіч, В.​М.​Велігжанін, А.​Дз.​Вярбіцкі, І.​В.​Грыгарышына, С.​Ф.​Давідовіч, В.​Л.​Доўнар, А.​І.​Дулуб, В.​К.​Жыхараў, М.​Р.​Залатуха, І.​С.​Засімовіч, Дз.​А.​Зяньковіч, А.​С.​Ізаітка, М.​М.​Інькоў, К.​К.​Калодзіч, А.​В.​Канавалаў, Т.​І.​Карэлкіна, Р.​Ф.​Клікушын, М.​Л.​Круглікава, А.​Р.​Купрыянаў, Ф.​С.​Ладуцька, У.​А.​Ламейка, Н.​С.​Лісоўская, І.​В.​Лыскавец, А.​А.​Люцко, М.​В.​Ляўковіч, А.​А.​Ляшчынскі, В.​У.​Магучы, Ю.​І.​Маліноўскі, А.​У.​Малярэвіч, А.​А.​Міхайлаў, І.​С.​Мойгіс, М.​У.​Несцярук, У.​У.​Няфёд, У.​А.​Осіпаў, В.​П.​Пакаташкін, І.​Дз.​Папоў, С.​П.​Прывада, Ю.​Ф.​Пятроў, У.​В.​Ракіцкі, С.​Л.​Рыжыкава, Ф.​А.​Сарока, У.​П.​Свентахоўскі, К.​У.​Селіханаў, Г.​А.​Скабіцкі, А.​А.​Стралкоў, А.​Б.​Сувораў, Л.​Ю.​Сцефановіч. Л.​І.​Талбузін, Т.​І.​Хвайніцкая, Б.​Я.​Хесін, Л.​С.​Хоміч, В.​М.​Целеш, У.​А.​Ціханаў, І.​М.​Чумакоў, Г.​В.​Шапялевіч, А.​С.​Шомаў, М.​А.​Шулякоўскі, Н.​І.​Шчасная, А.​В.​Юр’ева, Л.​П.​Яшэнка.

1996. Я.​П.​Адзіночанка, І.​В.​Алісевіч, С.​Т.​Асапрылка, А.​Я.​Бур’як, А.​М.​Варвашэня, А.​А.​Велікжанін, А.​М.​Волкаў, І.​У.​Голубеў, П.​Б.​Грывусевіч, А.​М.​Грышкевіч, Н.​М.​Гурло, А.​В.​Даманаў, І.​І.​Данільчанка, А.​М.​Дзямідаў, Л.​А.​Елісееў, І.​Л.​Жук, Б.​Г.​Іваноў, С.​В.​Іванцоў, У.​А.​Канцадайлаў, А.​А.​Карповіч, А.​І.​Карповіч, В.​А.​Каўшырка, П.​А.​Кірылін, Г.​А.​Кірыловіч, В.​Ф.​Крук, Дз.​А.​Кузняцоў, І.​В.​Леантовіч, З.​А.​Луцэвіч, А.​І.​Лышчык, В.​М.​Мартынчук, В.​С.​Маршак, А.​Л.​Марышаў, П.​І.​Мураўчук, С.​Г.​Наздрын-Платніцкая, А.​П.​Новікаў, М.​М.​Паграноўскі, А.​М.​Падалінскі, П.​В.​Прохараў, Л.​І.​Радзевіч, І.​К.​Радкевіч, Р.​М.​Раманка, Дз.​М.​Раманюк, П.​Дз.​Русак, С.​В.​Рымашэўскі, А.​М.​Сільвановіч, Б.​М.​Смольскі, І.​Г.​Стальная, С.​П.​Статкоўская, Ю.​Л.​Сухаў, Г.​А.​Фалей, Г.​А.​Фатыхава, А.​А.​Чміль, А.​І.​Чыгрын, Ж.​К.​Чыстая, А.​М.​Шабалтас, А.​Г.​Шлегель-Лавецкая, Ж.​А.​Шыдлоўская, Т.​В.​Юркевіч, А.​У.​Яснова.

1997. Ю.​М.​Алісевіч, Ю.​Г.​Анушка, Х.​Г.​Асадулаеў, В.​Р.​Асіпенка, П.​С.​Багданаў, А.​У.​Басалыга, Т.​Дз.​Беразоўская, У.​А.​Бірыцкі, В.​К.​Бондараў, В.​А.​Борзды, К.​Л.​Бяляева, Р.​Л.​Газаранц, І.​Л.​Гардзіёнак, В.​М.​Гардзіёнак-Кірэева, Н.​М.​Гарчанюк, У.​Я.​Голубеў, В.​В.​Даноўскі, А.​Л.​Дударэнка, А.​І.​Жалудко, А.​П.​Жураўлёў, Ю.​І.​Івашкевіч, І.​Л.​Каваленка, Н.​У.​Кавалёва, А.​Д.​Кастагрыз, А.​К.​Касцючэнка, М.​У.​Кухарэнка, Т.​Ю.​Лактаева, Г.​А.​Лаўрэцкі, У.​І.​Лісавенка, І.​В.​Магучая, І.​А.​Марачкін, Н.​П.​Марчанка, А.​П.​Махніст, Ю.​В.​Мацко, Л.​І.​Мельнікаў, А.​В.​Мірскі, В.​В.​Мурашова, Л.​Л.​Мядзведскі, І.​М.​Мятліцкая, П.​К.​Паршын, Ю.​В.​Пашкуць, А.​С.​Плячкоў, Т.​С.​Радзівілка, Н.​М.​Сакалова-Кубай, У.​У.​Сарока, А.​В.​Свірыдзенка, Т.​А.​Сіплевіч, А.​Г.​Сіцько, В.​А.​Татарнікава-Панок, П.​Ю.​Татарнікаў, Ю.​І.​Татарнікаў, Л.​В.​Трацэўскі, У.​Дз.​Тулупаў, А.​У.​Фалей, А.​І.​Фядотаў, А.​І.​Шароін, І.​У.​Шкіра, В.​Р.​Шрамякоў, І.​В.​Ягораў, А.​В.​Ярмоленка.

1998. Я.​Н.​Ражкоў, В.​І.​Ясюк.

1999. М.​А.​Арасланаў, П.​І.​Асмакоўскі, А.​А.​Асташоў, Н.​М.​Богдан, І.​М.​Бяспалаў, Т.​В.​Габрусь, А.​А.​Грыгор’еў, Ф.​С.​Грыг’ян, В.​Г.​Грыцаева, С.​П.​Гусельцаў, Г.​П.​Драздоў, А.​Э.​Духоўнікаў, М.​У.​Загранічны, Н.​В.​Зелянко, У.​У.​Кандрусевіч, Т.​С.​Карака, Л.​М.​Кірылава, І.​М.​Козел, А.​П.​Колас, М.​М.​Колас, В.​К.​Копач, М.​М.​Крукаў, В.​Г.​Крупянкова, У.​Э.​Лавецкі, В.​В.​Лагоўскі, Б.​Ч.​Лазарэвіч, Я.​А.​Ларчанка, Т.​П.​Лісіца, Л.​А.​Макатун, І.​Б.​Маланаў, Н.​Л.​Марчанка, Р.​В.​Мяжуеў, В.​М.​Нікалаеў, В.​М.​Нуднаў, А.​Л.​Нядзелька, А.​Я.​Няхайчык, Ж.​Я.​Няхайчык, Г.​С.​Панамароў, У.​М.​Панамароў, А.​Ц.​Пушкар, Ю.​Л.​Рыжыкаў, А.​В.​Сандрыгайла, В.​В.​Саўчанка, В.​Я.​Семянько, Л.​А.​Сідзельнікава, В.​А.​Смоляр, Дз.​М.​Сурыновіч, Г.​І.​Сямікашава, А.​Р.​Сяргеева, Л.​М.​Тарабука, А.​В.​Томка, А.​А.​Фалей, К.​У.​Харанека, В.​К.​Цімафееў, М.​Л.​Цыбульскі, Т.​А.​Чарнышова, А.​У.​Шапо, А.​П.​Шарыпа, С.​Л.​Шэмет, А.​Я.​Шыбнёў, Р.​І.​Яновіч.

2000. А.​М.​Алебастраў, К.​М.​Андруковіч, М.​М.​Асауляк, У.​А.​Афанасьеў, С.​І.​Бышнёў, Л.​Ф.​Валасюк, Ю.​В.​Валынец, А.​М.​Гайдуковіч, Г.​В.​Горава, У.​М.​Грыцкевіч, С.​М.​Дзенісенка, Т.​У.​Дзянісава, В.​В.​Ерамееў, М.​С.​Забіран, В.​Ф.​Калясінскі, П.​У.​Кандрусевіч, Ж.​А.​Капуснікава, Т.​В.​Капыльская, С.​У.​Кастрыца, А.​А.​Касцючэнка, У.​Э.​Кірэенка, Я.​Л.​Кір’янаў, У.​А.​Клімушка, І.​Р.​Кныш, Ю.​М.​Козел, Ю.​Г.​Крупянкоў, А.​С.​Кухараў, В.​М.​Лазоўскі, А.​Я.​Мацвеенка, Дз.​М.​Мохаў, І.​І.​Мядзведзеў, В.​В.​Нікішына, У.​М.​Пахаўцоў, А.​М.​Пікулік, В.​П.​Раманоўская, А.​У.​Савіч, Н.​А.​Сардарава, М.​П.​Свістуноў, У.​П.​Тамашэвіч, В.​В.​Угрыновіч, А.​А.​Хараберуш, В.​П.​Храмцэвіч, В.​І.​Цэхановіч, С.​В.​Чарановіч, Н.​В.​Шаранговіч, І.​Г.​Шчасная.

С.​У.​Пешын.

т. 14, с. 229