Verbum

РЭ́СЕЛ, Расел (Russell) Генры Норыс (25.10.1877, г. Ойстэр-Бей, ЗША — 18.2.1957), амерыканскі астраном. Скончыў Прынстанскі ун-т (1900), дзе і працаваў з 1911, у 1912—47 дырэктар астр. абсерваторыі гэтага ун-та. Навук. працы па астрафізіцы, зорнай астраноміі і касмалогіі. Вызначыў залежнасць паміж свяцільнасцю і спектральнымі класамі зорак (гл. Герцшпрунга—Рэсела дыяграма). Аўтар адной з першых гіпотэз аб эвалюцыі зорак.

Тв.:

Рус. пер. — Солнечная система и ее происхождение. М.; Л., 1944.

Літ.:

Паннекук А. История астрономии: Пер. с англ. М., 1966.

т. 14, с. 23

САВІ́ЦКІ (Вацлаў Іванавіч) (н. 1.10.1931, в. Вітаўцы Вілейскага р-на Мінскай вобл.),

бел. вучоны ў галіне хірургіі. Д-р мед. н. (1972), праф. (1976). Скончыў Мінскі мед. ін-т (1956). У 1963—77 у Гродзенскім мед. ін-це. Навук. працы па праблемных пытаннях хірургіі сэрца і сасудаў.

Тв.:

Профилактика и лечение послеоперационных осложнений у больных митральным стенозом // Здравоохранение Белоруссии. 1965. № 4;

Определение активности ревмокардита у больных с митральным стенозом // Материалы VII науч. сессии Гродн. гос. мед. ин-та. Мн., 1968.

т. 14, с. 70

САКЛАКО́Ў (Уладзімір Іванавіч) (н. 20.2.1940, г. Чыта, Расія),

бел. вучоны ў галіне нефралогіі. Д-р мед. н. (1987). Скончыў Мінскі мед. ін-т (1969). З 1986 у Бел. НДІ кардыялогіі, з 2001 у Бел. мед. акадэміі паслядыпломнай адукацыі. Навук. працы па лазератэрапіі хранічнай ныркавай недастатковасці, ацэнцы мэтазгоднасці гемадыялізу, дыягностыцы дыябетычнай нефрапатыі.

Тв.:

Хроническая почечная недостаточность: интеграция и дифференциация лечения. Мн., 1993 (разам з В.​С.​Пілатовічам);

Оценка эффективности гемодиализа методом спин-меченых зондов (у сааўт.) // Докл. Нац. АН Беларуси. 1999. Т. 43, №5.

т. 14, с. 88

СА́МНЕР ((Sumner) Джэймс Бэтчэлер) (19.11.1887, г. Кантан, штат Масачусетс, ЗША — 12.8.1955),

амерыканскі біяхімік. Чл. Нац. АН ЗША і Амер. акадэміі мастацтваў і навук. Д-р філасофіі (1914). Скончыў Гарвардскі ун-т (1910). З 1914 у Корнелскім ун-це (з 1929 праф., з 1947 дырэктар лабараторыі). Навук. працы па прэпаратыўнай хіміі бялкоў і ферментаў. Адкрыў (1926) фермент урэазу, які каталізуе расшчапленне мачавіны, вылучыў яго ў крышт. форме; паказаў бялковую прыроду ферментаў. Нобелеўская прэмія 1946 (разам з Дж.​Х.​Нортрапам і У.​М.​Стэнлі).

т. 14, с. 139

СА́ЧАК (Міхаіл Рыгоравіч) (н. 10.1.1929, в. Варонічы Слонімскага р-на Гродзенскай вобл.),

бел. вучоны ў галіне хірургіі. Д-р мед. н. (1976), праф. (1978). Засл. дз. нав. Беларусі (1981). Скончыў Віцебскі мед. ін-т (1955), з 1966 працуе ў ім (з 1979 рэктар, з 1996 заг. кафедры). Навук. працы па пытаннях таракальнай хірургіі, праблемах рэактыўнасці арганізма пры пасляаперацыйных гнойных ускладненнях.

Тв.:

Послеоперационные осложнения абдоминальной хирургии. Мн., 1986;

Изолированная бифуркация трахеи. Мн., 1992 (разам з У.​П.​Харчанкам, У.​У.​Анічкіным).

т. 14, с. 218

СЕ́ВЕРЦАЎ (Аляксей Мікалаевіч) (23.9.1866, Масква — 19.12.1936),

расійскі біёлаг, заснавальнік эвалюц. марфалогіі жывёл.

Акад. АН СССР (1920) і АН УССР (1925). Сын М.А.Северцава. Скончыў Маскоўскі ун-т (1890). Вучань М.А.Мензбіра. З 1898 праф. Юр’еўскага, з 1902 Кіеўскага, у 1911—30 Маскоўскага ун-таў. Навук. працы па параўнальнай анатоміі і эмбрыялогіі пазваночных жывёл, заканамернасцях эвалюц. працэсу. Аднавіў філагенет. дрэва ніжэйшых пазваночных, прапанаваў тэорыю філэмбрыягенезу, распрацаваў вучэнне пра біял. прагрэс, тыпы філагенет. змен органаў і функцый. Змену асяроддзя лічыў адзінай прычынай філагенет. пераўтварэнняў. Адкрыў Северцава закон.

т. 14, с. 290

СЕ́НДЗЕР (Ганна Мікалаеўна) (н. 1.9.1959, г. Пінск Брэсцкай вобл.),

бел. вучоны ў галіне педагогікі і матэматыкі. Д-р пед. н. (2000). Скончыла Брэсцкі пед. ін-т (1983). З 1989 у Брэсцкім ун-це (з 2001 заг. кафедры). Навук. працы па праблемах гісторыі і метадалогіі выкладання матэматыкі, фарміравання прафес. накіраванасці педагога, гуманітарызацыі адукацыі.

Тв.:

Профессиональная направленность обучения в педучилище (из опьпа работы). Мн., 1992;

Научно-педагогические основы формирования профессиональной направленности студентов педвуза. Мн., 1998;

Прафесіяналізацыя і гуманітарызацыя падрыхтоўкі педагога // Адукацыя і выхаванне. 2000. №5.

т. 14, с. 326

СЕ́НІЁР ((Senior) Насаў Уільям) (26.9.1790, г. Комптан, Вялікабрытанія — 4.6.1864),

англійскі вучоны-эканаміст. Скончыў юрыд. ф-т Оксфардскага ун-та (1815), у 1825—30 і 1847—52 праф. эканомікі у гэтым ун-це. Працаваў у шэрагу ўрадавых камісій па пытаннях працы ў прам-сці. Гал. твор — «Асноўныя пачаткі палітычнай эканоміі» (1836). Аўтар тэорыі «ўстрымання», паводле якой прыбытак з’яўляецца ўзнагародай за адмаўленне ад расходавання сродкаў на непрадукц. мэты. Аналізуючы сцвярджэнні Р.​Мальтуса, даказваў, што рост дабрабыту павінен аўтаматычна забяспечваць кантроль росту насельніцтва.

т. 14, с. 329

СІСАКЯ́Н (Нарайр Марціросавіч) (25.1.1907, г. Аштарак, Арменія — 12.3.1966),

расійскі біяхімік. Акад. АН СССР (1960, чл.-кар. 1953). Акад. АН Арм. ССР (1965). Скончыў Маскоўскую с.-г. акадэмію імя К.​А.​Ціміразева (1932). З 1935 у Ін-це біяхіміі АН СССР. Навук. працы па вывучэнні ролі ферментаў у працэсах абмену рэчываў, біяхіміі засухаўстойлівасці і глебавым жыўленні раслін, тэхн. біяхіміі, касм. біялогіі. Дзярж. прэмія СССР 1952. Яго імем названы кратэр на Месяцы.

Тв.:

Биохимия обмена веществ. М., 1954.

Літ.:

Н.​М.​Сисакян. М., 1967.

т. 14, с. 418

СКРЫГА́Н (Аляксандр Іосіфавіч) (11.8.1905, в. Труханавічы Капыльскага р-на Мінскай вобл. — 28.8.1981),

бел. хімік. Д-р хім. н. (1966), праф. (1968). Скончыў БСГА (1928) і Ленінградскую лесатэхн. акадэмію (1931). З 1932 у Ін-це хіміі, у 1959—79 у Ін-це фізікаарган. хіміі АН Беларусі (у 1944—76 заг. лабараторыі, у 1951—52 і 1967—70 нам. дырэктара). Навук. працы па хіміі драўніны, вывучэнні міжмалекулярных сувязей прыродных палімераў, каталітычнай дэлігніфікацыі раслінных тканак.

Тв.:

Процессы превращения древесины и ее химическая переработка. Мн., 1981.

т. 14, с. 471