Verbum

ГІРЧО́ЎНІК (Conioselinum),

род кветкавых раслін сям. сельдэрэевых. Каля 15 відаў. Пашыраны пераважна ў лясных раёнах Еўропы, Азіі і Паўн. Амерыкі. На Беларусі вельмі рэдка ў паўн. і ўсх. раёнах трапляецца гірчоўнік татарскі, або похвенны (C. tataricum). Расце ў лісцевых лясах і хмызняках, у далінах невял. рэк. Патрабуе аховы.

Шматгадовыя голыя травяністыя расліны з прамастойным, каленчата-сагнутым у вузлах, уверсе разгалінаваным цыліндрычным сцяблом з шызым налётам, выш. да 150 см. Ніжняе лісце чаранковае, двойчы-тройчыперыстарассечанае, верхняе сядзячае, больш дробнае. Кветкі белыя, дробныя, у складаных парасоніках. Плод — голы, бліскучы віслаплоднік.

Дз.​І.​Траццякоў.

т. 5, с. 263

ВЯЧО́РНІЦА (Hesperis),

род кветкавых раслін сям. капуставых. Каля 30 відаў. Пашыраны пераважна ў Міжземнамор’і і Азіі. На Беларусі вырошчваюцца і трапляюцца як здзічэлыя вячорніца матроны, або начная фіялка, начная прыгажуня (Hesperis matronalis), і густаваласістая (Hesperis pycnotricha).

Двух- або шматгадовыя апушаныя залозістымі валаскамі (радзей голыя) травяністыя расліны з прамастойным сцяблом выш. да 1 м. Лісце цэласнае, ланцэтна-яйцападобнае, зубчастае, кароткачаранковае. Кветкі двухполыя, ліловыя, белыя, жаўтаватыя або зеленавата-бурыя, духмяныя, у цыліндрычных гронках. Плод — лінейны стручок. Лек., меданосныя і дэкар. (выкарыстоўваюцца ў кветкаводстве — на клумбах, рабатках, у міксбордэрах; нізкарослыя садовыя формы з белымі простымі і махрыстымі кветкамі — у бардзюрах) расліны.

Д.​І.​Траццякоў.

т. 4, с. 405

МАСКО́ЎСКІ ДЗЯРЖА́ЎНЫ АКАДЭМІ́ЧНЫ СІМФАНІ́ЧНЫ АРКЕ́СТР.

Створаны ў 1943. Арганізатар і першы кіраўнік Л.Штэйнберг, пазней аркестрам кіравалі М.​Аносаў, Л.​Гінзбург. У розны час ім дырыжыравалі М.​Галаванаў, К.​Кандрашын, Н.​Рахлін, К.​Эліясберг, М.​Рабіновіч, Г.​Раждзественскі, Э.​Клас, В.​Сінайскі, Ю.​Домаркас, К.​Абада, С.​Сандэцкіс. З 1960 маст. кіраўнік і гал. дырыжор В.Дударава, з 1989 П.​Коган. З аркестрам выступалі В.​Траццякоў, Г.​Крэмер, Я.​Фліер, Л.​Коган, Н.​Гутман, Р.​Баршай, Ю.​Сіткавецкі, І.​Бязродны, А.​Хачатуран, С.​Лемешаў, І.​Казлоўскі, І.​Архіпава, Д.​Ойстрах, Э.​Гілельс і інш. Рэгулярна удзельнічае ў фестывалях «Маскоўская восень», «Маскоўскія зоркі», «Руская зіма».

т. 10, с. 180

БЕЛАРУ́СКАЕ АБ’ЯДНА́ННЕ ПРАЛЕТА́РСКА-КАЛГА́СНЫХ ПІСЬМЕ́ННІКАЎ (БелАПКП). Існавала з 25.4.1931 да мая 1932. Створана ў складзе Усесаюзнага аб’яднання пралетарска-калгасных пісьменнікаў. Арганізац. бюро: Р.​Шукевіч-Траццякоў, І.​Барашка, П.​Галавач, С.​Баранавых. Чл.: М.​Багун, П.​Броўка, Ц.​Гартны, С.​Грахоўскі, С.​Дарожны, А.​Дудар, А.​Жаўрук, М.​Зарэцкі, В.​Каваль, Т.​Кляшторны, А.​Куляшоў, Я.​Купала, М.​Лынькоў, В.​Маракоў, Я.​Скрыган, У.​Хадыка, М.​Чарот і інш. Існавалі Мінскае аддз. БелАПКП, філіі ў Клімавічах, Чэрвені, Полацку, літ. гурткі ў Клімавіцкім, Талачынскім, Чэрвеньскім, Смалявіцкім, Пухавіцкім, Заслаўскім, Касцюковіцкім, Клічаўскім р-нах. Ставіла задачу падтрымліваць маладых пісьменнікаў з сял. асяроддзя. Выдавала час. «Беларусь калгасная» (1932). Спыніла дзейнасць у адпаведнасці з пастановай ЦК КП(б)Б «Аб перабудове літаратурна-мастацкіх арганізацый БССР» (27.5.1932).

К.​Р.​Хромчанка.

т. 2, с. 393

ВЯРБЛЮ́ДКА (Corispermum),

род кветкавых раслін сям. лебядовых. Каля 60 відаў. Пашыраны пераважна ў Еўропе і Азіі, некат. віды — у Паўн. Амерыцы. На Беларусі зрэдку трапляюцца 4 віды (некат. з іх занесеныя): вярблюдка Маршала (Corispermum marschallii); адхіленая, або звіслая (Corispermum decliatum); ісопалістая (Corispermum hyssopifolium); танкакрылая (Corispermum leptopterum). Растуць пераважна на прырэчных пясках, каля дарог, па кар’ерах.

Аднагадовыя травяністыя расліны выш. 10—60 см з моцна разгалінаваным сцяблом (ёсць шарападобныя формы тыпу «перакаці-поле»). Лісце суцэльнае, чаргаванае, вузкалінейнае. Кветкі двухполыя, вельмі дробныя, сядзяць у пазухах лісця па адной і сабраны на канцах галінак у шчыльныя коласападобныя суквецці. Плод — пляскаты, лінзападобны, па краі часта крылаты, арэшак. Кармавыя (некат. віды добра паядаюцца вярблюдамі, авечкамі і козамі) расліны, прыдатныя для замацавання пяскоў; некат. віды — пустазелле.

Д.​І.​Траццякоў.

т. 4, с. 392

КЛІ́МАВІЦКАЕ КАМСАМО́ЛЬСКА-МАЛАДЗЁЖНАЕ ПАДПО́ЛЛЕ ў Вялікую Айчынную вайну.

Дзейнічала з кастр. 1941 да вер. 1943 на тэр. Клімавіцкага р-на Магілёўскай вобл. Складалася з Клімавіцкай (кіраўнік В.​С.​Даніленка), Круглянскай (А.​Л.​Траццякоў) груп, 6 падгруп (А.​А.​Гардзіевіч, К.​С.​Капаева, Л.​Н.​Раханскі, М.​І.​Сталяроў, Р.​К.​Чаркасава, Г.​М.​Яйцава); налічвала 42 чал. Падпольшчыкі распаўсюджвалі зводкі Саўінфармбюро, лістоўкі, вялі агітац. работу сярод насельніцтва, ваеннапалонных, у гарнізонах вайск. падраздзяленняў праціўніка. У 1942 наладзілі сувязь з 2-й Клятнянскай і 5-й Воргаўскай партыз. брыгадамі Смаленскай вобл., 45-м атрадам «За Радзіму» Магілёўскай вобл., перадавалі ім звесткі пра рух паяздоў па чыг. Крычаў—Унеча, перадыслакацыю вайск. часцей ворага, падрыхтоўку карных аперацый, бланкі пропускаў, пашпартоў, медыкаменты, зброю і інш. Разам з партызанамі правялі аперацыю па захопе рэзідэнта герм. разведкі. За час вайны загінула 18 падпольшчыкаў.

т. 8, с. 337

КАЛО́ЧЫНСКАЯ КУЛЬТУ́РА,

археалагічная культура плямён, якія ў 3-й чвэрці 1-га тыс. н.э. (храналаг. рамкі: канец 4—9 ст., найб. абгрунтаваная дата 5—7 ст.) насялялі большую частку бас. Дзясны, Сейма, вярхоўяў рэк Сула і Псёл, Гомельскае і Магілёўскае Падняпроўе, ніжняе цячэнне Бярэзіны, левабярэжжа Прыпяці ад вусця Пцічы да зліцця з Дняпром. Назва ад гарадзішча каля в. Калочын Рэчыцкага р-на. Насельніцтва займалася земляробствам, жывёлагадоўляй, паляваннем і хатнімі промысламі. Асн. тыпам пасяленняў былі неўмацаваныя селішчы; нешматлікія гарадзішчы служылі сховішчамі на выпадак ваен. небяспекі. Жыллё — аднакамерныя паўзямлянкі зрубнай ці слупавой канструкцыі (часта з апорным слупам ў цэнтры), чатырохвугольныя ў плане. Характэрны адкрытыя агнішчы, трапляюцца печы-каменкі. Пахавальны абрад — трупаспаленне па-за межамі пахаванняў на бескурганных і курганных могільніках, пахаванні урнавыя і ямныя. Насельніцтва вырабляла ляпныя гаршкі пераважна слоіка- і цюльпанападобных рабрыстых форм, а таксама прылады працы і зброю з жалеза, бронзавыя ўпрыгожанні і інш. Этнічная прыналежнасць К.к. спрэчная: В.​В.​Сядоў, І.​П.​Русанава, А.​Р.​Мітрафанаў, В.​Б.​Перхаўка адносяць яе да балтаў; П.​М.​Траццякоў, ЭА.​Сымановіч, Я.​А.​Гаруноў, Л.​Д.​Побаль — да славян.

Алег Макушнікаў.

т. 7, с. 481

КРАМСКО́Й (Іван Мікалаевіч) (8.6.1837, г. Астрагожск Варонежскай вобл., Расія — 5.4.1887),

расійскі жывапісец і ідэйны кіраўнік дэмакр. руху ў рус. мастацтве 1860—80-х г. Вучыўся ў Пецярбургскай АМ (1857—63). Выкладаў у Рысавальнай школе Т-ва заахвочвання мастакоў (1863—68). Ініцыятар «бунту чатырнаццаці», завершанага выхадам з АМ яе выпускнікоў, якія стварылі Арцель мастакоў. Адзін са стваральнікаў і ідэолагаў Т-ва перасоўных маст. выставак (гл. Перасоўнікі). Лідэр рэаліст. кірунку ў рус. жывапісе 2-й пал. 19 ст. Працаваў пераважна ў жанры партрэта.

Стварыў галерэю вобразаў прадстаўнікоў дэмакр. інтэлігенцыі Расіі: Л.​Талстой, І.​Шышкін (абодва 1873), П.​Траццякоў (1876), М.​Някрасаў (1877), М.​Салтыкоў-Шчадрын (1879), С.​П.​Боткін (1880) і інш., шэраг твораў на мяжы партрэта і тэматычнай карціны: «Някрасаў у перыяд «Апошніх песень» (1877—78), «Невядомая» (1883), «Несуцешнае гора» (1884). Пранікнёнае назіранне нар. тыпажу, пераасэнсаванне рэліг. тэматыкі ў маральна-філас. плане, ідэю гераічнага самаахвяравання ўвасобіў у творах «Палясоўшчык» (1874), «Міна Майсееў» (1882), «Селянін з аброццю» (1883), «Хрыстос у пустыні» (1872). У Нац. маст. музеі Беларусі знаходзяцца яго творы «Жаночы партрэт» (1870-я г.), «Дзеці ў лесе» (1887).

Літ.:

Гольдштейн С.Н. И.​Н.​Крамской. М., 1965;

Порудоминский В.И. И.​Н.​Крамской. М., 1974;

Курочкина Т.И. И.​Н.​Крамской. М., 1980.

В.​Я.​Буйвал.

т. 8, с. 447

«МІ́НСКАЯ ВЯСНА́»,

міжнародны фестываль музыкі, які праводзіцца штогод з 1984 у Мінску ў пач. красавіка. Ініцыятар і арганізатар фестывалю Ю.Гільдзюк. Мае на мэце ўсебаковую падтрымку і прапаганду прафес. муз. мастацтва, выяўленне новых дасягненняў і імён у кампазітарскай і выканальніцкай творчасці. Канцэртныя праграмы ўключаюць музыку розных эпох і жанраў, новыя творы сучасных бел. і замежных кампазітараў. Многія фестывалі мелі пэўную тэматыку: «Год В.​А.​Моцарта» (1991), «Новыя імёны» (1992), «Год С.​В.​Рахманінава» (1993), «Велікоднае прынашэнне» (1994), «Да 40-годдзя Перамогі» (1995), «Ф.​Шуберт і І.​Брамс — нашы сучаснікі» (1997), «У святле скрыпкі» (1999). У рамках фестывалю праводзяцца аўтарскія канцэрты бел. кампазітараў. У фестывалі ўдзельнічалі вядомыя бел. калектывы, у т. л. Дзярж. акад. сімф. аркестр, Дзярж. акад. харавая капэла, Дзярж. камерны хор, Дзярж. камерны аркестр, ансамбль салістаў «Класік-Авангард», Мінскі абл. камерны хор «Санорус», ансамбль нар. музыкі «Свята», акад. хор Бел. тэлебачання і радыё, калектывы Бел. акадэміі музыкі; піяністы І.​Алоўнікаў, Ю.​Бліноў, Гільдзюк, А.​Сікорскі; кларнетыст Г.​Забара; трубач А.​Кавалінскі, вакалісты С.​Данілюк, М.​Гулегіна, Н.​Галеева, М.​Жылюк, Н.​Руднева, В.​Скорабагатаў і інш., замежныя творчыя калектывы, кампазітары і асобныя выканаўцы з Расіі, Прыбалтыкі, Малдовы і інш., у т. л. рас. кампазітары С.​Губайдуліна, Э.​Дзянісаў, А.​Шнітке, А.​Эшпай; Дзярж. акадэмічная сімфанічная капэла Расіі, выканаўцы-інструменталісты Ю.​Башмет, Э.​Вірсаладзе, М.​Пятроў, У.​Співакоў, В.​Траццякоў, дырыжор А.​Янчанка, спявачкі І.​Архіпава, М.​Біешу і інш.

Т.​А.​Цітова.

т. 10, с. 423

КАВАЛЕ́Р О́РДЭНА СЛА́ВЫ ТРОХ СТУПЕ́НЕЙ,

савецкі воін, якога ўзнагароджвалі ў Вял. Айч. вайну ордэнам Славы трох ступеней. Ордэн устаноўлены Прэзідыумам Вярх. Савета СССР 8.11.1943. Ім узнагароджвалі асоб радавога і сяржанцкага складу сухап. часцей, а таксама мал. лейтэнантаў у авіяцыі, якія ў баях з праціўнікам здзейснілі гераічныя подзвігі. Узнагароджанні ордэнам III і II ступеней праводзіліся ад імя Прэзідыума Вярх. Савета СССР камандуючымі франтамі і арміямі, I ступені — Прэзідыумам Вярх. Савета СССР. Поўных кавалераў гэтага ордэна ў СССР было больш за 2,5 тыс., з іх беларусаў і ўраджэнцаў Беларусі 66: Дз.​К.​Абраменка, І.​І.​Акаловіч, У.​А.​Амельяновіч, А.​Я.​Андрыенка (арт. гл. ў Дадатку), М.​З.​Асмыковіч, П.​Ф.​Бандарчук, П.​Р.​Барадаўка, А.​М.​Белавусаў, Ф.​Ц.​Бібік, М.​Р.​Бяляеў, А.​К.​Васільеў, В.​Дз.​Вятошкін, П.​А.​Гупянец, В.​В.​Гутнік, А.​І.​Далідовіч, І.​В.​Дарошчанка (арт. гл. ў Дадатку), Р.​П.​Жулега, І.​Р.​Зайцаў, Ф.​П.​Занько, А.​І.​Зосік, М.​І.​Івуценка, А.​Г.​Кагуценка, У.​Я.​Карнеенка, Р.​Я.​Кароль, А.​Я.​Кастрама, П.​І.​Касцюковіч, П.​Я.​Касянчук, А.​А.​Клопаў, А.​В.​Кляцко, Р.​Ц.​Кротаў, І.​К.​Купрыенка, К.​С.​Куркевіч, В.​Ф.​Ландычэнка, В.​П.​Ліснеўскі, С.​А.​Лупікаў, І.​Т.​Ляскоўскі, П.​М.​Ляўкоў, У.​Р.​Маджар, І.​Р.​Макаранка, А.​І.​Малевіч, А.​К.​Марозаў, У.​М.​Марчанка, Я.​Л.​Мінкін, М.​М.​Мінчанкоў, Р.​М.​Міткевіч, Л.​М.​Міхіевіч, У.​І.​Мотуз, Р.​Ф.​Нагорны, У.​М.​Пасікаў, М.​І.​Патаповіч, М.​І.​Перавознікаў, М.​К.​Рагоўскі, П.​І.​Рубіс, П.​М.​Савуцін, М.​Ф.​Сафонаў, С.​Т.​Сотнікаў, М.​С.​Струк, А.​Ф.​Сямёнаў, Я.​А.​Траццякоў, А.​А.​Філіпенка, Л.​С.​Хадановіч, І.​А.​Цімашэнка, М.​Р.​Ціхановіч, І.​С.​Шмея, Н.​Л.​Юшкоўскі, І.​П.​Янчанка (пра кожнага гл. асобны арт.).

т. 7, с. 391