Verbum

МО́ВЫ СВЕ́ТУ,

натуральныя мовы народаў Зямлі, што жывуць цяпер або існавалі ў мінулым. Агульная колькасць М.с. дакладна не вызначана з-за неакрэсленасці межаў паміж мовамі і дыялектамі, недастатковай вывучанасці некаторых моўных рэгіёнаў. Лічыцца, што жывых моў на Зямлі ад 3 да 5 тыс. і ад 6 да 8 тыс. дыялектаў. Для апісання М.с. выкарыстоўваюць розныя віды класіфікацыі моў. Паводле генетычных характарыстык М.с. падзяляюцца на моўныя сем’і (гл. Сям’я моў), групы, падгрупы і асобныя мовы. Асн. сем’і моў: індаеўрапейскія мовы, фіна-угорскія мовы, цюркскія мовы, іберыйска-каўказскія мовы, семіта-хаміцкія мовы, мангольскія мовы, кітайска-тыбецкія мовы і інш. Вядомы таксама ізаляваныя (японская мова, карэйская мова і інш., гл. Коранеізаляваныя мовы) і мёртвыя мовы. Найб. значная і вывучаная — індаеўрап. сям’я моў. Яна складаецца з моўных груп і асобных моў. Некаторыя з гэтых моў вядомы толькі па пісьмовых тэкстах. М.с. могуць аб’ядноўвацца і ў моўныя саюзы. На Зямлі жыве больш за 300 народаў, колькасць якіх паасобку перавышае 1 млн. чалавек. Яны складаюць каля 96% насельніцтва Зямлі. Сярод моў гэтых народаў 19 маюць больш за 50 млн. носьбітаў (англ., араб., бенгальская, ісп., італьян., карэйская, кіт., малайская, маратхі, ням., партугальская, панджабі, рус., тамільская, тэлугу, урду, франц., хіндзі і японская). Сярод пашыраных М.с. вылучаюцца міжнародныя мовы. М.с. вельмі неаднародныя паводле граматычнага ладу, форм існавання, сац. значнасці, ступені лексіка-паняційнага развіцця, існуючых на іх твораў фальклору, маст. л-ры, навукі. Суадноснасць дзяржаў, народаў, этнасаў і моў гл. ў табл. «Народы і мовы свету (сто першых пазіцый)».

А.​Я.​Міхневіч.

Народы і мовы свету (сто першых пазіцый)

Нумар народа ў залежнасці ад колькасці	Назва народа	Колькасць, млн. чал.	Моўная сям’я	Моўная група	Мова	Асноўныя краіны рассялення і колькасць народа ў іх, млн. чал.
1	2	3	4	5	6	7
1	кітайцы (хань)	1125	сіна-тыбецкая	кітайская	кітайская	КНР 1094,1
2	хіндустанцы	244	індаеўрапейская	індаарыйская	хіндустані	Індыя 243
3	амерыканцы	194	індаеўрапейская	германская	англійская	ЗША 193
4	бенгальцы	189,65	індаеўрапейская	індаарыйская	бенгалі (банглабхаса)	Бангладэш 109,5 Індыя 80
5	бразільцы	149,4	індаеўрапейская	раманская	партугальская	Бразілія 139
6	рускія	146,66	індаеўрапейская	славянская	руская	Расія 119,9
7	японцы (ніхандзін)	125,6	японская	японская	японская	Японія 123,65
8	панджабцы (пенджабцы)	100	індаеўрапейская	індаарыйская	панджабі	Пакістан 75 Індыя 24
9	біхарцы	97,6	індаеўрапейская	індаарыйская	бхаджпуры, магахі, майтхілі	Індыя 92,5
10	мексіканцы (мехікана)	91,05	індаеўрапейская	раманская	іспанская	Мексіка 78 ЗША 13
11	яванцы	89,6	аўстранезійская	заходне-аўстранезійская	яванская	Інданезія 89
12	немцы (дойчэ)	86	індаеўрапейская	германская	нямецкая	Германія 74,6 ЗША 5,4
13	тэлугу (андхра)	74,5	дравідыйская	паўднёва-ўсх.	тэлугу (гентоа)	Індыя 74,5
14	карэйцы (часон сарам, хангук сарам, каро сарам)	70,2	карэйская	карэйская	карэйская	Рэспубліка Карэя 44 КНДР 22,5 КНР 2
15	італьянцы (італіяні)	66,5	індаеўрапейская	раманская	італьянская	Італія 54,35 Францыя 1,1
16	маратхі (маратха)	66,5	індаеўрапейская	індаарыйская	маратхі	Індыя 66,5
17	тамілы	64,8	дравідыйская	паўднёвая	тамільская	Індыя 61 Шры-Ланка 3
18	в’етнамцы (кінь, в’ет)	62,15	аўстраазіяцкая	в’ет-мыонгская	в’етнамская	В’етнам 61 ЗША 1
19	егіпцяне	54,6	афразійская	семіцкая	арабская	Егіпет 54,2
20	туркі (цюрк)	53,3	алтайская	цюркская	турэцкая	Турцыя 50 Германія 1,35
21	французы (франсэ)	49,4	індаеўрапейская	раманская	французская	Францыя 47
22	палякі (паляцы)	49,2	індаеўрапейская	славянская	польская	Польшча 38,46 ЗША 5,6 Германія 1,5 Францыя 1
23	англічане (інгліш)	48,5	індаеўрапейская	германская	англійская	Англія 44,7 Канада 1
24	гуджаратцы	47	індаеўрапейская	індаарыйская	гуджараці	Індыя 46 Пакістан 1
25	украінцы	46	індаеўрапейская	славянская	украінская	Украіна 37,4 Расія 4,36
26	іспанцы (эспаньёлес)	39	індаеўрапейская	раманская	іспанская	Іспанія 38,4
27	каннара (каннада, каннадыга)	35	дравідыйская	паўднёвая	каннада	Індыя 34,9
28	малаялі	35	дравідыйская	паўднёвая	малаялам	Індыя 34,7
29	калумбійцы (каламбіянас)	34,5	індаеўрапейская	раманская	іспанская	Калумбія 32,5
30	м’янма (мяма, м’янмы, мран, бірманцы)	33,35	сіна-тыбецкая	цэнтральная	бірманская	М’янма 33
31	орыя (уткалі)	32,25	індаеўрапейская	індаарыйская	орыя	Індыя 32,2
32	хаўса	30,8	афразійская	чадская	хаўса	Нігерыя 26 Нігер 4,3
33	афганцы (пуштун, пухтун)	30,55	індаеўрапейская	іранская	афганская (пушту, пашта)	Афганістан 19,5 Пакістан 10 Іран 1
34	аргенцінцы	30,4	індаеўрапейская	раманская	іспанская	Аргенціна 30
35	сіямцы (кхантай, тай-нен)	30,2	паратайская	тайская	сіямская (кхантай)	Тайланд 30
36	бісая (вісая, вісаянцы)	26,75	аўстранезійская	заходне-аўстранезійская	бісайская	Філіпіны 26,7
37	іаруба	26,2	нігера-кардафанская	нігер-конга	іаруба	Нігерыя 25,5
38	персы (фарсы, ірані)	26	індаеўрапейская	іранская	персідская (фарсі)	Іран 25,3
39	сунды (сунданцы, сунда)	24,5	аўстранезійская	заходне-аўстранезійская	сунданская	Інданезія 24,5
40	фульбе (пула)	23	нігера-кардафанская	заходне-атлантычная (нігер-конга)	фула (фульфульдэ)	Нігерыя 14 Гвінея 2,5 Малі 1,4 Камерун 1,2 Сенегал 1
41	ігба (іба)	21,65	нігера-кардафанская	нігер-конга	ігба	Нігерыя 21,6
42	малайцы (аранг-мелаю)	21,47	аўстранезійская	заходне-аўстранезійская	малайская	Інданезія 10,8 Малайзія 7,8 Тайланд 2,1
43	румыны (рамынь)	21,3	індаеўрапейская	раманская	румынская (дакарумынская)	Румынія 21
44	алжырцы	21,2	афразійская	семіцкая	арабская	Алжыр 20 Францыя 1
45	амхара (амхарцы, амара)	21	афразійская	семіцкая	амхара (амарынья)	Эфіопія 20,8
46	сікхі	20	індаеўрапейская	індаарыйская	панджабі	Індыя 20
47	узбекі (узбек, сарты)	19,6	алтайская	цюркская	узбекская	Узбекістан 14,15 Афганістан 1,8 Таджыкістан 1,2
48	мараканцы	19,4	афразійская	семіцкая	арабская	Марока 18,3
49	арома (гала)	19,2	афразійская	усходне-кушыцкая	арома	Эфіопія 19
50	англа-аўстралійцы	18,3	індаеўрапейская	германская	англійская	Аўстралія 18
51	курды (курд, курмандж)	18,2	індаеўрапейская	іранская	курдская	Турцыя 6,5 Іран 5,5 Ірак 4
52	лаосцы (лао)	18	паратайская	тайская	тхай-лаоская	Тайланд 15 Лаос 2,2
53	раджастханцы	17,4	індаеўрапейская	індаарыйская	раджастхані	Індыя 17
54	венесуэльцы	17,5	індаеўрапейская	раманская	іспанская	Венесуэла 17,3
55	азербайджанцы (азербайджанлылар)	17	алтайская	цюркская	азербайджанская	Іран 10,43 Азербайджан 5,8
56	сіндхі	16,7	індаеўрапейская	індаарыйская	сіндхі	Пакістан 14,7 Індыя 1,9
57	чжуан (бучжуан, буей, бунун, буша)	16	паратайская	чжуан-дунская (тайская)	чжуан	КНР 16
58	йеменцы	15,1	афразійская	семіцкая	арабская	Йемен 13,7 Саудаўская Аравія 1,4
59	суданцы	15	афразійская	семіцкая	арабская	Судан 13,5 Чад 1,25
60	кечуа (кічуа)	14,87	андская	кечуа	кечуа	Перу 7,7 Эквадор 4,3 Балівія 2,47
61	асамцы (асамія, ахамія)	14,77	індаеўрапейская	індаарыйская	асамская	Індыя 14,55
62	іракцы	14,6	афразійская	семіцкая	арабская	Ірак 14,5
63	галандцы (халандэрс, нідэрландцы)	14,3	індаеўрапейская	германская	нідэрландская (галандская)	Нідэрланды 12,3
64	партугальцы (партугезіш)	13,9	індаеўрапейская	раманская	партугальская	Партугалія 9,8 Бразілія 1,35 ЗША 1,15
65	венгры (мадзьяры)	13,8	уральская	фіна-угорская	венгерская	Венгрыя 9,95 Румынія 1,8
66	яўрэі (іегудым, аід)	13,62	афразійская, індаеўрапейская	семіцкая, германская	іўрыт, ідыш	ЗША 5,84 Ізраіль 4,3
67	непальцы (непалі, кхасы, парбатыя, гуркхі)	13,4	індаеўрапейская	індаарыйская	непалі	Непал 11,3 Індыя 2,1
68	тагалы	13,4	аўстранезійская	заходне-аўстранезійская	тагалог	Філіпіны 13,4
69	малагасійцы (мальгашы, ні малагасі)	12,8	аўстранезійская	заходне-аўстранезійская	малагасійская	Мадагаскар 12,7
70	сінгалы (сінхала)	12,76	індаеўрапейская	індаарыйская	сінгальская	Шры-Ланка 12,7
71	грэкі (эліны)	12,42	індаеўрапейская	грэчаская	навагрэчаская	Грэцыя 9,73
72	чылійцы (чыленьёс)	11,78	індаеўрапейская	раманская	іспанская	Чылі 11,4
73	кубінцы (кубанас)	11,7	індаеўрапейская	раманская	іспанская	Куба 10,5 ЗША 1
74	акан (аканфа)	11	нігера-кардафанская	ква	акан	Гана 7,9 Кот-д’Івуар 2,8
75	англа-канадцы	10,8	індаеўрапейская	германская	англійская	Канада 10,8
76	мадурцы	10,8	аўстранезійская	заходне-аўстранезійская	мадурская	Інданезія 10,7
77	кхмеры (кхмер, кхмаэ)	10,4	аўстраазіяцкая	мон-кхмерская	кхмерская	Камбоджа 8,6 В’етнам 1
78	перуанцы (перуанас)	10,4	індаеўрапейская	раманская	іспанская	Перу 10,2
79	чэхі (чэшы)	10,38	індаеўрапейская	славянская	чэшская	Чэхія 8,4
80	саудаўцы	10,35	афразійская	семіцкая	арабская	Саудаўская Аравія 10,24
81	самалійцы (самалі)	10,3	афразійская	кушыцкая	самалі, арабская	Самалі 7,4 Эфіопія 1,8
82	сірыйцы	10,2	афразійская	семіцкая	арабская	Сірыя 10
83	беларусы	10	індаеўрапейская	славянская	беларуская	Беларусь 8,16 Расія 1,2
84	маньчжуры (маньчжу, нялма)	10	алтайская	гунгуса-маньчжурская	кітайская, маньчжурская	Кітай 9,8
85	казахі (казах)	9,45	алтайская	цюркская	казахская	Казахстан 6,54 КНР 1,15
86	малаві (мараві)	9,35	нігера-кангалезская	бенуэ-кангалезская	малаві	Малаві 6 Мазамбік 1,8
87	конга (баконга)	9,2	нігера-кангалезская	бенуэ-кангалезская	конга	Заір 6,6 Ангола 1,3 Конга 1,23
88	шведы (свенскар)	9,1	індаеўрапейская	германская	шведская	Швецыя 8,59
89	хуэй (лаохуэйхуэй, хуэйцзу, хуэймінь, тунгань, дунган)	8,9	сіна-тыбецкая	кітайская	кітайская	КНР 8,9
90	аўстрыйцы (эстэрайхер)	8,8	індаеўрапейская	германская	нямецкая	Аўстрыя 7,15 ЗША 1,27
91	тунісцы	8,6	афразійская	семіцкая	арабская	Туніс 8,2
92	балгары	8,45	індаеўрапейская	славянская	балгарская	Балгарыя 7,85
93	мяо (мео, хмонг)	8,53	аўстраазіяцкая	мяо-яо	мяо	КНР 7,65
94	сербы (србі)	8,39	індаеўрапейская	славянская	сербская	Сербія 6,43 Боснія і Герцагавіна 1,38
95	руанда	8,31	нігера-кангалезская	бенуэ-кангалезская	руанда	Руанда 6,65 Уганда 1,4
96	таджыкі (тоджык)	8,28	індаеўрапейская	заходне-іранская	таджыкская	Афганістан 3,7 Таджыкістан 3,17 Узбекістан 1
97	зулу (зулусы, амазулу)	8,22	нігера-кардафанская	бенуэ-кангалезская	зулу	ПАР 7,9
98	каталонцы (каталанс)	8,16	індаеўрапейская	раманская	каталанская	Іспанія 7,5
99	шона (машона)	8,78	нігера-кардафанская	нігер-конга	чышона	Зімбабве 6,32 Мазамбік 1
100	макуа (вамакуа, маква, макаане, нгуру)	8,6	нігера-кардафанская	нігер-конга	імакуа (макуа)	Мазамбік 6,9 Малаві 1,3

т. 10, с. 507

ДАГЕСТА́Н, Рэспубліка Дагестан,

у складзе Расійскай Федэрацыі. Размешчаны ва ўсх. ч. Паўн. Каўказа, на У абмываецца Каспійскім м. Пл. 50,9 тыс. км². Нас. 2067 тыс. чал. (1995), гарадскога 44%. Сярэдняя шчыльн. 38,3 чал. на 1 км². Жывуць аварцы (27,5%), даргінцы (15,6%), кумыкі, лезгіны, лакцы, рускія, азербайджанцы, чэчэнцы, і інш. Сталіца — г. Махачкала. Найб. гарады: Дэрбент, Хасавюрт, Буйнакск, Ізбербаш, Кізілюрт, Каспійск, Кізляр.

Прырода. Паводле рэльефу тэр. Дагестана падзяляецца на 4 часткі. Нізінная частка на ПдУ, ляжыць на выш. -28 м. ПдЗ Прыкаспійскай нізіны падзяляецца на Церска-Кумскую, Церска-Сулакскую і Прыморскую нізіны. Перадгор’і складаюцца з асобных хрыбтоў паўн.-зах. і паўд.-ўсх. распасцірання, падзелены шырокімі далінамі і катлавінамі. Унутраны горны Дагестан — сучляненне шырокіх плато (Арактау, Гунібскае, Хунзахскае і інш.) і вузкіх грабянёў выш. да 2500 м (хр. Салатау, Гімрынскі і інш.). Высакагорны Дагестан уключае Галоўны, ці Водападзельны, і Бакавы хрыбты Вял. Каўказа (выш. да 4466, г. Базардзюзю). Карысныя выкапні: нафта і прыродны газ, кварцавыя пяскі, буд. матэрыялы (вапнякі, мергелі, даламіты, гіпс, мармур і інш.), радовішчы вугалю, гаручых сланцаў, серы, фасфарытаў, салетры, жал. руды. Шматлікія мінер. крыніцы. Клімат умерана кантынентальны, сухі, на прыморскіх нізінах субтрапічны, сухі, у гарах — вобласці высакагорнага клімату. Сярэдняя т-ра студз. ад 1,4 да -11 °C (у гарах), ліп. да 24 °C; ападкаў 200 — 800 мм за год. Гал. рэкі Церак, Сулак і Самур. Больш за 100 азёр, ёсць гразевыя. Глебы на нізінах каштанавыя, участкі саланчакоў, у гарах — горнастэпавыя, горна-лясныя бурыя і горналугавыя. На раўнінах расліннасць паўпустынная і пустынная, у перадгор’ях стэпавая, у гарах на выш. 500—1600 м шыракалістыя (дуб, бук, граб) і мяшаныя лясы, вышэй — субальпійскія і альпійскія лугі. Жывёльны свет разнастайны: у высакагор’ях — дагестанскі тур, безааравы казёл, казуля, серна, буры мядзведзь, высакародны алень, рысь, воўк; у перадгор’ях — рысь, дзік, барсук, куніца; на нізінах — сайгакі, стэпавы тхор, суслік, тушканчык; з птушак — арол стрэпет, каршак, драфа і інш.; у зарасніках поймаў — чаротавы кот, каўказскі фазан, лебедзі, чаплі і інш. На тэр. Дагестана запаведнік Дагестанскі і 12 заказнікаў.

Гісторыя. Тэр. Дагестана заселена чалавекам з эпохі палеаліту. З канца 1-га тыс. да н.э. ўваходзіла ў склад Албаніі Каўказскай. У 3 ст. н.э. Пд Дагестана занялі Сасаніды, у 4 ст. паўн. ч. захапілі гуны. У 5 ст. на тэр. Дагестана пашырыўся алб. алфавіт. У 7 ст. раўнінная ч. Дагестана ўвайшла ў Хазарскі каганат. З 664 Дагестан неаднаразова спусташалі арабы, якія ў 1-й пал. 8 ст. заваявалі яго (гл. Арабскія заваяванні). У пач. 9 ст. тут узмацніліся антыараб. выступленні, у т. л. Бабека паўстанне. У 10—11 ст. высокага ўзроўню дасягнулі буд. тэхніка, прыкладное мастацтва, культура, у 1106 складзена «Гісторыя Дагестана, Шырвана і Арана». У канцы 12 ст. на тэр. Дагестана існавалі дзярж. ўтварэнні: Аварскае ханства, Казікумухскае шамхальства, Кайтагскае уцмійства і інш. У пач. 13 ст. заваяваны мангола-татарамі; войскі Узбека, Тахтамыша і Цімура неаднаразова спусташалі гарады, садзейнічалі пашырэнню ісламу. З пач. 16 ст. да 1-й пал. 17 ст. Дагестан падвяргаўся бесперапыннай агрэсіі Ірана і Турцыі, якія змагаліся за ўплыў на Каўказе. У 16 ст. наладжаны сувязі Дагестана з Расіяй, на Пн Дагестана ўзнік рус. горад Церкі. У 1-й пал. 17 ст. ў падданства Расіі перайшлі Таркоўскае шамхальства, Кайтагскае уцмійства, Аварскае і Казікумухскае ханствы, у 1772 — марское ўзбярэжжа Дагестана, аднак паводле Гянджынскага трактата 1735 яны адышлі да Ірана. Паводле Гюлістанскага мірнага дагавора 1813 Дагестан далучаны да Расіі. Калан. палітыка царызму не раз выклікала стыхійныя выступленні горцаў. У час Каўказскай вайны 1817—64 антыкалан. рух узмацніўся, але быў задушаны. У пач. 19 ст. створана дзяржава мюрыдаў імамат, куды ўвайшла значная ч. Дагестана, разгарнуўся нац.-вызв. рух, які з 1834 узначаліў Шаміль. У 1860 утворана Дагестанская вобласць. Уладзікаўказская чыгунка ў 1890-я г. злучыла Дагестан з цэнтрам Расіі, з Баку і Грозным. 14.12.1917 устаноўлена сав. ўлада. У 1918—20 захоплены ням. і тур. войскамі. 20.1.1921 утворана Даг. АССР у складзе РСФСР. У снеж. 1921 1-ы Устаноўчы з’езд Дагестана прыняў канстытуцыю Даг. АССР. У маі 1991 Вярх. Савет Даг. АССР абвясціў незалежнасць і прыняў новую назву — Рэспубліка Дагестан, у 1992 падпісаў федэратыўны дагавор з РСФСР.

Гаспадарка. Гал. галіны прам-сці: здабыча нафты і газу, машынабудаванне і металаапрацоўка (сепаратары, тэрмічнае і электратэхн. абсталяванне, станкі, прыборы, экскаватары; суднарамонт і інш.), харч. (плодаагародніннакансервавая, вінаробная, рыбная і інш.), хім. (солі фосфару, шкловалакно, лакі, фарбы і інш.), лёгкая (шарсцяная, трыкат., абутковая); вытв-сць буд. матэрыялаў. Чыркейская, Чыр’юрцкая і Гергебільская ГЭС. Асн. прамысл. цэнтры: Махачкала, Дэрбент, Каспійск, Ізбербаш, Хасавюрт, Кізляр, Кізілюрт, Буйнакск. У горных раёнах — нар. промыслы (чаканка, дыванаткацтва, вытв-сць керамікі, разьба па дрэве і камені, інкрустацыя косцю і перламутрам, ювелірныя вырабы). Пасевы збожжавых (пшаніца, рыс) і кармавых культур, сланечніку. Развіта вінаградарства. Агародніцтва. Пладаводства. Гал. галіна жывёлагадоўлі — авечкагадоўля. Па тэр. Дагестана праходзяць чыгункі і аўтадарогі Масква—Махачкала—Баку, Махачкала—Грозны. Аэрапорт. Суднаходства па Каспійскім м. Нафтаправоды Дэрбент—Грозны, Ізбербаш—Махачкала, газаправоды Сельі—Дагестанскія Агні, Хошмензіл—Дэрбент. Буйны марскі порт — Махачкала. Курорты: Каякент, Манас, Талгі Дагестана — раён турызму.

Літаратура. Л-ра Дагестана развіваецца на аварскай, даргінскай, кумыкскай, лакскай, лезгінскай, нагайскай, табасаранскай, тацкай і інш. мовах. Багатая вусная нар. творчасць народаў Дагестана — эпічныя і лірычныя песні, казкі, паданні, легенды. У цыкле гераічных песень (лакская «Парту Паціма», кумыкская «Песня пра Айгазі», «Картгачак», аварская «Песня пра Хачбарэ» і інш.) адлюстраваны працяглы (да сярэдзіны 19 ст.) перыяд каўк. войнаў. У фалькл. творах (казках, гераічным эпасе, гіст. песнях) сустракаюцца матывы песень і казак народаў Паўн. Каўказа, Азербайджана і Грузіі, Сярэдняй Азіі, Б.​Усходу. Першыя публікацыі фалькл. твораў народаў Дагестана з’явіліся ў 19 ст. Вытокі л-ры Дагестана ў л-ры хрысціянскай Каўказскай Албаніі, а таксама краін Блізкага і Сярэдняга Усходу. З 10—11 ст. на арабскай, фарсі і цюркскіх мовах ствараліся агіяграфічныя помнікі: «Гісторыя Абу-Мусліма», хронікі «Гісторыя Дэрбента і Шырвана», «Дэрбент-наме» і інш. У 17 — 18 ст. пачалі развівацца дэмакр. элементы мясц. нац. культуры. У пісьмовай л-ры пачаўся перыяд «двухмоўных» аўтараў, якія пісалі на араб. і роднай мовах; пачаў вывучацца нац. фальклор. Вял. значэнне мела стварэнне на аснове араб. графікі пісьменнасці «аджам» (18 ст.). З 19 ст. развіваецца шматмоўная л-ра Дагестана. Яе заснавальнікі — аварскі паэт Махмуд з Кахаб-Роса, лезгінскі Ецім Эмін, даргінскі Батырай, кумыкскі Ірчы Казак. Традыцыі шматжанравай пісьмовай л-ры народаў Дагестана развівалі Г.Цадаса, Сулейман Стальскі, М.-Э.​Асманаў, З.​Гаджыеў, Н.​Батырмурзаеў, З.​Батырмурзаеў, А.​Гафураў, Э.​Капіеў, Р.​Нураў, А.​Аткай, А.​Магамедаў, А.​Аджыеў і інш. Пашыраюцца тэматычныя і жанравыя межы паэзіі, прозы, драматургіі, публіцыстыкі. Новымі жанрамі ўзбагацілі л-ру Н.​Батырмурзаеў (аповесць), Сулейман Стальскі (гімны, паліт. эпіграмы), А.​Фатахаў (паэма, раман у вершах), А.​Салаватаў (гераічная драма), М.​Бахшыеў (раман), С.​Абдулаеў (нарыс). У драматургіі ўзніклі жанры гераічнай і быт. драмы, лірычнай і сатыр. камедыі, вадэвіля (Нураў, Гаджыеў і інш.). У гады Вял. Айч. вайны шырокую вядомасць набылі творы лакскіх паэтаў Ю.​Хапалаева, Гафурава, Б.​Рамазанава, празаіка Капіева, з’явіліся першыя вершы аварскага паэта Р.Гамзатава. Для пасляваен. л-ры характэрны зварот да гіст. мінулага, сучасных сац. і маральна-этычных праблем, тэматычная маштабнасць, разнастайнасць маст. формаў, стыляў, жанраў, паглыблены псіхалагізм, філасафічнасць. Прыкметнай з’явай у л-ры 1950—70-х г. стала творчасць табасаранскага пісьменніка М.​Шамхалава, тацкіх пісьменнікаў Бахшыева, Х.​Аўшалумава і інш. Значны ўклад у сучасную л-ру Дагестана ўносяць Гамзатаў, Хапалаеў, Ф.Аліева, К.Абу-Бакар, Муса Магамедаў, Мірза Магамедаў, Р.​Рашыдаў, М.​Гаірбекава і інш. Плённа развіваюцца дзіцячая л-ра, літ.-знаўства, літ. крытыка. На мовы Дагестана перакладзены асобныя творы П.​Броўкі, А.​Куляшова, Э.​Агняцвет, на бел. мову творы Сулеймана Стальскага, Гамзатава і інш. перакладалі Я.​Колас, Я.​Купала, А.​Астрэйка, А.​Бачыла, У.​Караткевіч, Р.​Няхай, А.​Лойка і інш.

Архітэктура і выяўленчае мастацтва. З эпохі бронзы і энеаліту захаваліся рэшткі паселішчаў (Верхні Гуніб, Гінчы) з тэрасападобным размяшчэннем дамоў, паглыбленых у схіл гары, блізкіх да сучасных аулаў. Каля г. Ізбербаш адкрыта раннесярэдневяковае гарадзішча Урцэкі з рэшткамі магутных крапасных сцен, дамоў з каналізацыяй, лазняў, храмаў агню і інш. Да 5 і 6 ст. адносяць сырцовыя і каменныя ўмацаванні абарончай сістэмы «Дагбары» («Горная сцяна»), у архітэктуры якой відавочны ўплыў дойлідства сасанідскага Ірана. З араб. заваяваннем (8 ст.) і пашырэннем ісламу ў паўд. Дагестане з’явіліся мусульм. культавыя будынкі: 3-нефавая Джума-мячэць у Дэрбенце (8 ст.), мячэці 11—13 ст. у паселішчах Калакарэйш, Рыча і інш. У сярэдневякоўі сфарміраваліся горныя паселішчы — аулы, якія станавіліся цэнтрамі развіцця рамёстваў, будаваліся каменныя арачныя масты, акведукі, маўзалеі. У Дэрбенце складваецца мясц. арх. школа (вароты Орта-Капы, 14—15 ст., Кырхляр-мячэць і ханскі палац, 17 — 18 ст.). Узводзіліся крэпасці для рус. гарнізонаў (умацаванне Пятроўскае, цяпер г. Махачкала). У пач. 20 ст. будаваліся новыя гарады (Каспійск, Ізбербаш, Хасавюрт) і рэканструяваліся старыя. У 1920-я г. ў Махачкале ствараліся будынкі ў духу канструктывізму (паштамт), у 1930-я г. — у класічных формах (гасцініца «Дагестан»), Для архітэктуры апошніх дзесяцігоддзяў характэрны зварот да традыц. арх. формаў, дэкар. дэталей і арнаменту.

Са стараж. часоў (неаліт, эпоха бронзы) пашыраны разьба па камені, размаляваная кераміка, бронзавае ліццё, чаканка па медзі, ювелірная справа. У лезгінскіх паселішчах Кала і Іспік выраблялі паліваную бірузовую кераміку з цёмна-карычневай размалёўкай (12—14 ст.). Шырока вядомы ювелірныя вырабы і багата аздобленая зброя (аул Кубачы), кераміка (аул Балхар), драўляныя вырабы з інкрустацыяй металам і бісерам (аул Унцукуль), чаканныя вырабы з медзі (аул Гацатль), дываны, цыноўкі і інш. Традыц. відамі дэкар.-прыкладнога мастацтва займаюцца і сучасныя майстры: І.​А.​Абдулаеў, А.​Абдурахманаў, Р.​Аліханаў, П.​Амірханава, Г.​Магамедаў, Х.​Мамаева, З.​Умалаева і інш. Пачынальнікі выяўл. мастацтва Дагестана — жывапісцы М.​Джэмал, Ю.​Малаеў, М.​Юнусілаў, скульпт. Х.​Аскар-Сарыджа. У апошнія дзесяцігоддзі ў Дагестане актыўна працуюць жывапісцы-станкавісты А.​Аўгустовіч, В.​Гаркоў, Х.​М.​Курбанаў, манументалісты Г.​Камбулатаў, Ш.​Шахмарданаў, графікі браты Гасан і Гусейн Сунгуравы, К.​Мурзабекаў, С.​Салаватаў, А.​Шарыпаў, скульпт. Г.​Гейбатаў, А.​Ягудаеў і інш.

Літ.:

Марковин В.И. Дорогами и тропами Дагестана. [2 изд.], М., 1988;

Искусство Дагестана: Альбом. М., 1981.

Г.​С.​Смалякоў (прырода, гаспадарка), А.​У.​Сянькевіч (архітэктура і выяўленчае мастацтва).

т. 5, с. 572

ГА́НА (Ghana),

Рэспубліка Гана (Republic of Ghana), дзяржава ў Зах. Афрыцы. Мяжуе на З з Кот-д’Івуар, на Пн з Буркіна-Фасо, на У з Тога; на Пд абмываецца водамі Гвінейскага зал. Падзяляецца на 10 абласцей. Пл. 238,5 тыс. км². Нас. 16 446 тыс. чал. (1993). Сталіца — г. Акра. Афіц. мова — англійская. Нац. свята — Дзень незалежнасці (6 сак.).

Дзяржаўны лад. Гана — рэспубліка. Уваходзіць у Садружнасць на чале з Вялікабрытаніяй. Дзейнічае канстытуцыя 1992. Кіраўнік дзяржавы і ўрада — прэзідэнт, які выбіраецца ўсім насельніцтвам тэрмінам на 4 гады. Заканад. ўлада належыць аднапалатнаму Нац. сходу, які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 5 гадоў. Выканаўчую ўладу ажыццяўляе ўрад, прызначаны прэзідэнтам.

Прырода. Большая ч. краіны — раўніна, выш. 150—300 м. Уздоўж узбярэжжа нешырокая паласа нізін. На Пн ад яе плато Ашанці і Кваху выш. да 788 м (г. Аквава). На У горы Тога. Нетры Ганы багатыя золатам, алмазамі, баксітамі, марганцам; знойдзены нафта і газ. Клімат экватарыяльны мусонны, на ПдЗ пераходны да экватарыяльнага. Т-ра паветра 24—28 °C у ліп., каля 24 °C у студзені. Ападкаў за год ад 1000 мм на Пн, дзе ёсць сухі перыяд з кастр. да лют., да 1500—2000 мм на Пд. Рэкі больш мнагаводныя на Пд, багатыя гідраэнергіяй. Найбольшая р. Вольта, на ёй вадасховішча пл. 8480 км². Б. ч. тэр. Займаюць саванны, тыповыя на Пн, высакатраўныя ў сярэдняй ч. краіны. На ПдЗ вільготныя вечназялёныя лясы з каштоўнымі пародамі дрэў — чырвоным, сапеле, баку і інш. Па ўзбярэжжы — мангравыя зараснікі. Жывёльны свет багаты і разнастайны, асабліва ў малаасвоеных раёнах. Нац. паркі: Моле, Дыг’я і інш.

Насельніцтва. Каля 75% складаюць народы гвінейскай моўнай групы. Найбольшыя па колькасці народы падгрупы акан (уваходзяць ашанці, фанці, аквапім і акім, жывуць на Пд краіны), блізкія да іх анья і бауле жывуць на ПдЗ. У наваколлі г. Акра жывуць народы га, адангме, эве. Пн населена народамі групы гур (мосі, гурма, грусі, тэм). Жывуць таксама хаўса, сангаі, фульбе і інш. У гарадах невял. групы еўрапейцаў (у асноўным англічан), сірыйцаў, індыйцаў. Пераважаюць мясц. традыц. вераванні (каля 40%), на Пн — мусульмане (каля 30%), на Пд і ў гарадах — хрысціяне (пратэстанты і католікі, каля 24%). Сярэдняя шчыльн. насельніцтва 69 чал. на 1 км². Каля 70% яго сканцэнтравана на Пд, дзе шчыльнасць дасягае 300 чал. на 1 км². Гар. насельніцтва 35%. Самыя вял. гарады (1993, тыс. ж.): Акра — 950, Кумасі — 385, Тамале — 151, Тэма — 132, Секанды-Такарады — 104. У сельскай гаспадарцы і рыбалоўстве занята 54,7% працаздольнага насельніцтва, у прам-сці — 18,7, у абслуговых галінах — 26,6%.

Гісторыя. Да з’яўлення еўрапейцаў (15 ст.) на тэр. Ганы існаваў шэраг раннефеад. дзярж. утварэнняў. У 17—18 ст. пачалі стварацца буйныя цэнтралізаваныя дзяржавы, найб. з іх — Ашанці. Першымі еўрапейцамі на тэр. Ганы былі партугальцы, якія ў 1482 на тэр. племя фанту пабудавалі крэпасць Эльміна. З-за багатых радовішчаў золата яны назвалі краіну Залатым Берагам. Пазней тут заснавалі свае факторыі купцы з Галандыі, Даніі, Швецыі, Прусіі, Англіі. Апошняя здолела выцесніць сваіх канкурэнтаў. У 1844 губернатар, прызначаны брыт. урадам, заключыў з правадырамі плямён фанці дагавор аб прызнанні імі брыт. пратэктарату. Народ ашанці доўгі час адстойваў сваю незалежнасць (у 19 ст. адбылося 7 англа-ашанційскіх войнаў) і толькі ў 1896 заваяваны Вялікабрытаніяй. У 1901 Ашанці і тэр. на Пн ад яе аб’яўлены брыт. калоніяй і ўключаны ў склад Залатога Берага. Асновай эканомікі калоніі стала вытв-сць какавы-зярнят. Да 1937 Залаты Бераг ператварыўся ў найбуйнейшага іх пастаўшчыка на сусв. рынку. Народы Ганы не спынялі барацьбы супраць калан. прыгнёту. У 1920 заснаваны Нац. кангрэс Зах. Афрыкі, які імкнуўся да дэмакратызацыі калан. кіравання. У 1947 створана першая масавая нац. арг-цыя — Аб’яднаны канвент Залатога Берага, у 1949 — Народная партыя Канвента (НПК) на чале з К.Нкрума. Асн. лозунг яе праграмы: «Незалежнасць — неадкладна». Пад націскам нац.-вызв. руху ў 1951 у Гане ўведзена абмежаванае самакіраванне. На выбарах 1951 НПК заваявала большасць у заканад. сходзе. У 1952 створаны 1-ы нац. ўрад, Нкрума стаў прэм’ер-міністрам. У 1954 уведзена ўсеагульнае выбарчае права. У 1956 Залаты Бераг атрымаў статус дамініёна, да яго далучана зах. (брытанская) ч. Тога.

6.3.1957 абвешчана незалежнасць Ганы (у рамках брыт. Садружнасці). Краіна ўзяла назву сярэдневяковай дзяржавы Гана. З 1.7.1960 Гана — рэспубліка, Нкрума яе прэзідэнт. Пачалася афрыканізацыя дзярж. апарату, нацыяналізавана некалькі брыт. кампаній. У 1962 НПК абвясціла, што выбірае ў якасці арыенціра марксісцкі сацыялізм. У 1964 НПК аб’яўлена адзінай партыяй, усе астатнія забаронены. Гігантаманія ў эканоміцы, шматлікія сац. праграмы прывялі да велізарнага бюджэтнага дэфіцыту. Шырокіх маштабаў дасягнула карупцыя дзярж. апарату. У выніку рэзкага паніжэння цэн на какаву на сусв. рынку эканоміка Ганы апынулася ў крытычным стане. У 1966 адбыўся ваен. пераварот; улада перайшла да Нац. Савета Вызвалення на чале з ген. Дж.​Анкра. У 1969 уведзена ў дзеянне новая канстытуцыя, Гана абвешчана парламенцкай рэспублікай. Улада перайшла да грамадз. ўрада. У выніку новага ваен. перавароту (1972) ён скінуты. У 1979 група маладых афіцэраў на чале з капітанам Дж.​Ролінгсам здзейсніла новы пераварот, улада перайшла да Рэв. Савета Узбр. Сіл. На парламенцкіх і прэзідэнцкіх выбарах перамагла Народная нац. партыя. Яе кандыдат Х.​Ліман стаў прэзідэнтам. Але ён не здолеў вырашыць сац.-эканам. праблемы краіны, што выклікала яшчэ адзін пераварот на чале з Ролінгсам, які ўзначаліў Часовы Савет нац. абароны. У 1983 прынята праграма ўздыму нац. эканомікі, у 1992 — новая канстытуцыя, дазволена шматпартыйнасць. На прэзідэнцкіх выбарах 1992 перамог Ролінгс. Гана — чл. ААН з 1957, эканам. супольнасці дзяржаў Зах. Афрыкі. Дыпламат. адносіны з Рэспублікай Беларусь устаноўлены 5.6.1992.

Палітычныя партыі і прафсаюзы. Нац. дэмакр. кангрэс, Нац. патрыят. партыя і інш. Цэнтр. прафс. аб’яднанне — Кангрэс прафсаюзаў Ганы.

Гаспадарка. Гана — аграрная краіна з развітой горназдабыўной прам-сцю. Сельская гаспадарка дае каля 50% валавога нац. даходу. Вядучая галіна сельскай гаспадаркі — земляробства. Гана займае адно з першых месцаў у свеце па зборы і экспарце какавы-зярнят. Штогадовы збор 200—300 тыс. т. Асн. раён вырошчвання на Пд краіны. Там жа вырошчваюць ямс, тара, маніёк, кукурузу, бабовыя, агародніну, садавіну (у т. л. цытрусавыя), каву, чай, цукр. трыснёг, імбір, арэхі кола, какосавую пальму, гевею, тытунь, кенаф і інш. На Пн краіны, у зоне саванны, вырошчваюць проса, сорга, рыс (на арашальных землях), кукурузу, земляны арэх, пашырана алейнае дрэва карытэ (дзікарослае і ў культуры). Жывёлагадоўля развіта слаба, што звязана з распаўсюджаннем мухі цэцэ (асабліва на Пд). Буйн. раг. жывёлу (каля 800 тыс. галоў), коз і авечак (каля 4 млн. галоў) гадуюць на Пн і У, свіней і птушку — у асноўным на Пд. Развіта марское і рачное рыбалоўства (каля 250—300 тыс. т у год). У прам-сці гал. месца займае горназдабыўная галіна (1992): золата 29 т, алмазаў 620 тыс. каратаў, марганцавай руды 360 тыс. т, баксітаў 370 тыс. т. Здабыча золата пераважна на Пд і ПдУ, радовішчы Ашанці, Прэстэа, Тарква, Дунква. Асн. радовішчы алмазаў каля г. Акватыя, развіваецца здабыча ў бас. р. Бірым. Марганцавую руду здабываюць на радовішчы Нсута, баксіты ў Аваса. Разведаны і эксплуатуюцца радовішчы жал. руды (на Пд і Пн), запасы нафты і газу (у нетрах шэльфа), няруднай сыравіны і солі. Буйнейшае прадпрыемства энергетыкі — ГЭС Акасомба на р. Вольта (магутнасць 976 тыс. кВт), якая выпрацоўвае каля 80% электраэнергіі ў краіне. Меншае значэнне маюць ГЭС Кпонг і ЦЭС у значных гарадах. На базе таннай гідраэнергіі працуе буйнейшы ў Афрыцы з-д першаснага алюмінію ў г. Тэма (штогод каля 200 тыс. т алюмінію з імпартнага гліназёму). Да буйнейшых прадпрыемстваў належаць сталеліцейны (каля г. Акра), 2 цэм. з-ды (у Тэме і Такарады), дрэваапр. камбінаты, шынны з-д. Ёсць прадпрыемствы харчасмакавай (у т. л. тытунёвай), шкляной, гумава-тэхн. прам-сці, электралямпавы, мылаварны, трактара- і аўтазборачны, радыё- і электратэхнічны, ядахімікатаў і мыйных сродкаў з-ды, абутковыя і гарбарныя ф-кі, прадпрыемствы па вытв-сці алмазных інструментаў. Харч. прам-сць: какаваперапр. комплекс, шакаладныя ф-кі, рыбакансервавы камбінат, рыбахаладзільнікі ў Тэме, Акры, Кумасі, Такарады, вытв-сць агароднінных і фруктовых кансерваў, пальмавага алею (на Пн з пладоў алейнага дрэва карытэ, на Пд з какосавых арэхаў), цукру. Прадпрыемствы баваўнянай, джутавай, швейнай, трыкат. Прам-сці. Развіта лясная прам-сць, асабліва лесапілаванне, вытв-сць фанеры, запалак. Апрацоўчая прам-сць у асноўным сканцэнтравана на Пд, прадпрыемствы пераважна ў Акры, Тэме, Такарады. У сельскай мясцовасці развіта саматужная вытв-сць прадметаў хатняга ўжытку, маст. вырабаў з серабра, золата, дрэва, косці. Транспарт пераважна аўтамаб. і чыгуначны. Даўж. аўтадарог 32,2 тыс. км, з іх 6,1 тыс. км з бітумным пакрыццём. Чыгункі абслугоўваюць паўд. ч. краіны, даўж. іх 953 км. Асн. трансп. вузлы Акра, Кумасі, Такарады. Развіты ўнутр. водны транспарт. Для суднаходства шырока выкарыстоўваецца вадасх. Вольта. У краіне 10 аэрапортаў, гал. з іх у Акры, Такарады, Кумасі, Тамале. Знешні гандаль ідзе праз парты Такарады (экспарт), Тэма (імпарт), у меншай ступені праз Акру. Экспарт: какава (каля 50% па кошце), золата, драўніна, баксіты, алюміній. Імпарт: нафтапрадукты, тавары нар. спажывання і харчовыя, машыны і абсталяванне, гліназём. Гал. гандл. партнёры: Германія, Вялікабрытанія, ЗША, Японія. Грашовая адзінка — седзі.

Літаратура. Пісьмовая л-ра ў народаў Ганы з’явілася ў канцы 19 — пач. 20 ст. пераважна на англ. мове. Папулярная была публіцыстыка А.​Ахума, А.​Аджае, Дж.​Каслі-Хейфарда, С.​Д.​Менса, Р.Е.​Г.​Армату і інш. Публікацыі на мовах народаў Ганы фанці, эве, га, адангме, дагбані, хаўса і інш. з’явіліся ў сярэдзіне 20 ст. Асноўныя тэмы літ. твораў 1920—50-х г. — гіст. і этнагр. праблемы. Эпічныя паэмы «Народ фанці» і «Звычаі фанці» Г.​Р.​Акуа, раманы і п’есы Дж.​Х.​Нкетыя, п’есы «Трэцяя жанчына» Дж.​К.​Данква, драмы «Пятая лагуна», «Старонкі гісторыі Анла» К.​Фіяву, вершы Армату (зб. «Запаветныя думкі чорнага»), Е.​Аму, К.​А.​Акрафі і інш. мелі вял. значэнне для абуджэння самасвядомасці народаў Ганы. У гэты перыяд назіраецца цікавасць да перакладаў твораў сусв. л-ры на мовы народаў Ганы. Пасля абвяшчэння незалежнасці Ганы ў л-ры ўзнікаюць новыя сац. і паліт. тэмы. На аснове нац. традыцый развіваюцца паэзія, проза, драматургія. З сярэдзіны 1960-х г. больш інтэнсіўна развіваецца жанр рамана («Лепшыя яшчэ не нарадзіліся» А.​К.​Армы, «Анова» К.​А.​Айда, «Муж для Есі Элуа» К.​Бедыяка, «Свавольнікі» К.​Дуоду і інш.). Папулярныя ў Гане пісьменнікі Э.​Т.​Сазерленд, Нкетыя, І.​Хо, Х.​Сетсаафія, Дж.​Акай, Айда. Літаратараў аб’ядноўваюць літ. саюзы. Існуе Асацыяцыя пісьменнікаў Ганы, засн. ў 1960-я г.

Архітэктура і выяўленчае мастацтва. Традыцыйнае жыллё Ганы — круглыя і прамавугольныя ў плане глінабітныя хаціны з канічнымі ці 2-схільнымі дахамі з драўляных жэрдак, крытыя пальмавымі галінкамі, саломай, шыферам. Значнага ўзроўню дасягнула маст. апрацоўка каштоўных металаў: дэкар. ўпрыгожанні, парадная зброя, вазы, фігуркі чалавека і дэкар. скульпт. групы гумарыстычнага характару. Здаўна развіты ганчарная справа, выраб нац. вопраткі («кентэ») з вытканымі або штампаванымі каляровымі ўзорамі, арнаментальная разьба па дрэве на прадметах побыту; з чырвонага і чорнага дрэва выразалі стылізаваныя слупападобныя статуэткі. Пасля абвяшчэння незалежнасці ў Гане фарміруецца прафес. мастацтва, праводзяцца маст. выстаўкі. Арг-цыі мастакоў (Ганская асацыяцыя мастакоў «Аквапім-6») імкнуцца да асваення афр. і сусветнай маст. спадчыны, да выпрацоўкі сучаснага нац. стылю (скульптар О.​Ампофа). З нар. традыцыямі звязана творчасць Кафі Антубама, В.​Кафі. Разнастайныя паводле ідэйна-маст. строю і тэхнікі работы жывапісцаў — ад дэкар. стылізатарства да еўрап. рэаліст. манеры.

Літ.:

История Ганы в новое и новейшее время. М., 1985;

Мазов С.В. Парадоксы «образцовой» колонии: Становление колониального о-ва Ганы, 1900—1957 гг. М., 1993.

Ю.​В.​Ляшковіч (прырода, гаспадарка), В.​У.​Адзярыха (гісторыя).

т. 5, с. 17

ГЕРО́Й САЦЫЯЛІСТЫ́ЧНАЙ ПРА́ЦЫ,

ганаровае званне ў СССР. Устаноўлена 27.12.1938 Указам Прэзідыума Вярх. Савета СССР. Герою Сацыялістычнай Працы ўручалі ордэн Леніна, залаты медаль «Серп і Молат» (устаноўлены Указам Прэзідыума Вярх. Савета СССР ад 22.5.1940) і грамату Прэзідыума Вярх. Савета СССР. Двойчы Героям Сацыялістычнай Працы на радзіме таксама ставілі іх бронзавы бюст. Пастановай Прэзідыума Вярх. Савета СССР ад 22.8.1988 адменены паўторнае ўзнагароджанне Героя Сацыялістычнай Працы залатым медалём і ўстаноўка бронзавага бюста на радзіме. На Беларусі званне Героя Сацыялістычнай Працы прысвоена 527 чал. (на 1991).

Двойчы Героі Сацыялістычнай Працы:

У.​А.​Ралько (1958, 1976), В.​К.​Старавойтаў (1966, 1984), У.​Л.​Бядуля (1971, 1987).

Героі Сацыялістычнай Працы:

1948. П.​Л.​Калыска, Е.​А.​Кухарава, У.​І.​Пайграй, Ф.​А.​Саўчык, А.​І.​Стыкут, Т.​І.​Шкурко.

1949. Л.​В.​Аўсеенка, П.​М.​Аўсеенка, М.​Д.​Вяленка, Г.​С.​Гарэцкая, І.​А.​Глядчанка, У.​В.​Дубіна, П.​Л.​Калола, В.​М.​Качарга, Е.​П.​Ляснічая, У.​П.​Мацейка, В.​Л.​Новік, Р.​Н.​Пятроўская, Н.​К.​Рудніцкая, М.​Л.​Светлік, С.​І.​Слабадзян, А.​А.​Шаплыка, М.​А.​Эзерын.

1950. А.​Ф.​Гецман, М.​В.​Дытысаў, М.​М.​Мацюшонак, М.​Я.​Мялешчанка, К.​А.​Мятлушка, Ф.​М.​Статкевіч, С.​Дз.​Фешчанка, Н.​А.​Філіпава, А.​Р.​Юркевіч, М.​Е.​Юркевіч.

1951. В.​А.​Буцэвіч, П.​І.​Галай, В.​І.​Дарошка, А.​П.​Петухоў, А.​Б.​Сафонава, Р.​П.​Сушчэня, С.​П.​Тарашкевіч, К.​Л.​Шаплыка.

1952. Г.​Л.​Буднік, А.​С.​Рудаўскі, І.​В.​Сітніца.

1958. К.​П.​Арлоўскі, Л.​І.​Асіюк, І.​М.​Барадаўка, Я.​І.​Будай, Н.​І.​Букатая, Дз.​Р.​Булахаў, М.​М.​Валадзько, В.​С.​Галубцова, Т.​І.​Жыгалка, М.​В.​Занеўская, Т.​С.​Зубарава, С.​П.​Ільючык, М.​І.​Кавалёва, І.​П.​Камінская, Е.​Р.​Карачан, В.​П.​Кароткая, Ф.​Ф.​Кісялёва, І.​І.​Магілёўцаў, М.​К.​Макарэвіч, У.​А.​Мікуліч, С.​М.​Місуноў, Х.​Ц.​Міхнёва, К.​К.​Нікіцін, В.​П.​Палавінка, Л.​К.​Пугаўка, М.​В.​Рудэнка, А.​Р.​Сакун, Я.​П.​Сідарчук, Ц.​Я.​Смірноў, І.​В.​Сяргееў, А.​М.​Тарасевіч, М.​Я.​Ткачова, У.​І.​Усошын, Р.​І.​Шавякоў, С.​М.​Юргель.

1959. Г.​І.​Кацяш, І.​У.​Кулеш, У.​А.​Окаркаў, П.​Дз.​Суднікаў, Ф.​Р.​Фадзееў, А.​П.​Шабуняеў.

1960. Ф.​П.​Алексяевіч, Е.​С.​Белавусава, Г.​А.​Белявец, А.​М.​Віташкевіч, М.​Я.​Ігнатава, П.​Н.​Кавалёва, Р.​Я.​Казлова, Г.​Д.​Каліва, М.​І.​Мацэнка, Г.​П.​Назарава, Г.​Г.​Нікульская, А.​Д.​Панькова, Р.​К.​Прусава, М.​А.​Чэкель, Н.​П.​Якубовіч.

1962. І.​С.​Маліноўскі.

1964. І.​М.​Жыжаль, А.​С.​Крэмень, А.​В.​Селіванаў.

1965. І.​М.​Белічонак, В.​Л.​Калоша, П.​С.​Палто, І.​М.​Сярэдзіч.

1966. С.​І.​Абужынскі, П.​Г.​Альсмік, А.​А.​Анюхоўская, Т.​Р.​Арда, Н.​П.​Арсеньева, М.​В.​Арцёменка, В.​М.​Асяненка, П.​І.​Афіцэраў, Н.​Ф.​Бакунец, А.​К.​Балабава, П.​В.​Балюнова, Я.​В.​Бандак, Дз.​І.​Барашкін, В.​І.​Баркоўская, А.​І.​Барысевіч, В.​І.​Барысік, У.​А.​Баўм, А.​Д.​Богдан, М.​В.​Букшта, В.​В.​Буякова, П.​Н.​Быкава, У.​К.​Вайцецкі, Л.​Т.​Валадкевіч, Ф.​К.​Валасюк, А.​М.​Варанецкі, Д.​І.​Варац, Г.​К.​Васіленка, Т.​В.​Васількова, П.​В.​Верабей, І.​Ц.​Вераб’ёў, Б.​Б.​Вільчкоўскі, М.​Ф.​Вішнеўская, Г.​К.​Вяржбіцкая, З.​Дз.​Гарачка, А.​М.​Гарбацэвіч, П.​С.​Гарбач, В.​А.​Гардзеева, У.​С.​Гарнастаеў, Е.​М.​Гаўрыленка, А.​У.​Гічан, В.​А.​Глебка, В.​І.​Градовіч, А.​М.​Громаў, П.​Я.​Грыцук, А.​У.​Гусакоў, П.​П.​Дайнека, Р.​І.​Дарафеенка, М.​М.​Дземідзенка, В.​С.​Дзерваед, П.​І.​Дзянісаў, Н.​П.​Дудчык, Г.​П.​Елісеенка, А.​В.​Ермантовіч, В.​А.​Жукаў, В.​М.​Жураў, А.​Г.​Жураўлёў, А.​В.​Звераў, М.​Р.​Іваноўская, Г.​Д.​Іванюта, М.​С.​Ісаева, І.​В.​Ісаенка, А.​Дз.​Кажамякін, П.​Ф.​Казлова, У.​М.​Калачык, Э.​С.​Каляда, М.​А.​Каменскіх, П.​П.​Кандрашоў, П.​І.​Канопліч, А.​С.​Каралёў, М.​С.​Каранеўская, Г.​Каргін, К.​П.​Кармызава, М.​М.​Карповіч, М.​І.​Касяк, М.​П.​Кахавец, М.​І.​Кац, М.-Х.​Ш.​Качароўскі, І.​У.​Кірыновіч, П.​Дз.​Клімкоў, Я.​Л.​Клімчанка, М.​А.​Клімянок, А.​А.​Клюбко, А.​Ф.​Клява, П.​Козел, У.​С.​Козыр, У.​П.​Кот, Г.​М.​Крупская, В.​С.​Кудзін, Г.​М.​Кудзін, У.​А.​Кукаловіч, А.​М.​Кулажанка, В.​В.​Кулінчык, Ц.​М.​Кушняроў, С.​А.​Лабко, А.​І.​Літаш, Т.​Ц.​Ліцкевіч, Т.​П.​Лукашэнка, С.​Дз.​Лямешчанка, К.​П.​Ляснічая, С.​К.​Мадалінскі, Н.​І.​Маёрава, Г.​В.​Мазала, Н.​Я.​Марозава, І.​Ц.​Мартыненка, С.​І.​Марусіч, Е.​Я.​Маршалава, М.​Г.​Маршын, В.​К.​Мацюшка, Я.​А.​Мелісевіч, Р.​М.​Мігай, А.​П.​Мірутка, Э.​Н.​Модзін, В.​П.​Мыслівец, С.​К.​Наркевіч, М.​Ф.​Несцер, Г.​Е.​Нікалаева, Л.​Л.​Нічыпарук, Л.​Я.​Падлужны, І.​А.​Паліўка, С.​Т.​Пальвінская, К.​С.​Папко, К.​А.​Патапава, К.​Р.​Паўлянковіч, І.​Д.​Пашкевіч, Г.​М.​Пінчук, Л.​П.​Плыгаўка, П.​Б.​Пракапнёва, А.​І.​Прытульчык, Р.​А.​Пускін, В.​І.​Пятручак, Р.​Н.​Ракаед, Г.​Я.​Рамчанка, К.​З.​Рубіцель, М.​С.​Рудко, І.​М.​Рудкоўскі, Я.​Л.​Рэкуць, І.​М.​Сакольчык, Ц.​Е.​Салтановіч, Ф.​К.​Самусеў, А.​Дз.​Сарокіна, Г.​С.​Сарокіна, Д.​К.​Сасноўская, І.​Дз.​Сіраж, У.​А.​Скалуба, Я.​К.​Скуратовіч, А.​І.​Слабада, В.​Д.​Слук, К.​В.​Смірноў, Г.​І.​Сухарэбская, М.​А.​Сухій, Л.​З.​Сцепукова, У.​А.​Сцепчанка, М.​В.​Сядляр, Г.​В.​Сямёнаў, П.​М.​Сяркоў, А.​Л.​Торлін, Н.​С.​Трускоўская, А.​А.​Трыгубовіч, В.​П.​Уласенка, Я.​І.​Фаменка, М.​П.​Хаванскі, М.​В.​Харытановіч, І.​Ф.​Хмарун, Т.​І.​Хмялькова, В.​М.​Хурсан, Э.​В.​Ціхі, Л.​П.​Цэд, Г.​Я.​Цэдрык, Н.​К.​Чадовіч, Э.​П.​Шавейка, А.​Т.​Шакура, М.​І.​Шалупкіна, К.​У.​Шаўчук, Т.​В.​Шпакоўская, Я.​К.​Шчытоў, Г.​С.​Шыдлоўская, В.​С.​Шыкунец, Б.​В.​Шылец, В.​П.​Шыманскі, С.​Б.​Шымусік, М.​П.​Шынкароў, І.​А.​Юркоў, Я.​І.​Юшко, І.​Дз.​Янкоўскі.

1968. А.​І.​Казей, А.​І.​Маніна, С.​Ф.​Рубанаў.

1969. П.​Д.​Гарбацэвіч, В.​Ф.​Купрэвіч, У.​Ю.​Мірончык, З.​П.​Цітова, А.​І.​Шуба, М.​П.​Яругін.

1971. С.​П.​Агейчык, А.​А.​Апрышчанка, Г.​Ф.​Арцёменка, П.​Д.​Бабак, В.​К.​Бабіч, Н.​М.​Баранава, З.​І.​Баркоўскі, Б.​А.​Бароўскі, Р.​В.​Бельскі, А.​Р.​Бобрык, У.​І.​Быкоўскі, М.​В.​Вераб’ёў, М.​Б.​Вератнёва, У.​М.​Галка, Г.​А.​Галубкова, А.​І.​Ганжа, А.​П.​Ганчарык, М.​М.​Герман, Н.​Р.​Герман, В.​М.​Гладкоў, Б.​М.​Голубеў, В.​А.​Дземянкоў, Т.​Я.​Дзенісенка, П.​І.​Дзеншчыкоў, С.​М.​Дзікун, М.​А.​Дзмітрыеў, М.​К.​Дзямешка, А.​І.​Дубоўскі, К.​М.​Дубоўскі, П.​І.​Жаглоў, Ю.​Я.​Жлоба, Л.​Б.​Зімнік, М.​Р.​Змачынскі, М.​П.​Кавалёў, М.​В.​Казлова, Л.​І.​Канановіч, М.​Б.​Кандраценка, П.​А.​Карповіч, Н.​В.​Кастрова, А.​С.​Керко, Н.​І.​Куніцкая, Л.​Ц.​Мазоль, К.​С.​Макарава, У.​А.​Макаронак, М.​Р.​Макарчук, В.​А.​Малышка, В.​Д.​Махновіч, Г.Г.​Т.​Мягкова, Л.​А.​Навумава, А.​Р.​Падразенка, В.​П.​Паклікуха, С.​С.​Паляшчук, І.​Я.​Парфененка, В.​Г.​Пархоменка, Ф.​І.​Паташкевіч, С.​Н.​Пацукевіч, В.​А.​Пінчук, С.​Я.​Пісклячэнка, У.​С.​Піскун, І.​І.​Плаўскі, М.​А.​Процька, Л.​М.​Пунтус, І.​Р.​Пырко, К.​Л.​Радзевіч, Т.​А.​Сакалюк, В.​М.​Саламаха, І.​С.​Салей, К.​П.​Саленік, А.​Н.​Сеўчанка, І.​В.​Скопін, А.​П.​Старавойтаў, М.​І.​Сувораў, Ф.​П.​Сянько, П.​Р.​Тур, Р.​С.​Цакунова, М.​Л.​Цвяткоў, Р.​І.​Цітко, У.​Т.​Чуракоў, М.​Я.​Чуяшова, Л.​В.​Шапавалава, Г.​П.​Шушкевіч, Ф.​В.​Юданаў, У.​Д.​Юрчанка, П.​І.​Якімаў.

1972. А.​М.​Бабко, П.​У.​Броўка, В.​С.​Вачынская, А.​А.​Жамойцін, М.​У.​Карповіч, Я.​Ф.​Мірановіч, К.​В.​Шавель.

1973. У.​Ц.​Астрэйка, Т.​У.​Афанасік, А.​А.​Байкоў, З.​М.​Бычкоўская, М.​П.​Бяганскі, Р.​Л.​Ваньковіч, А.​П.​Вашкевіч, А.​М.​Выскварка, А.​Я.​Вяргейчык, Н.​Ф.​Даніленка, І.​І.​Дзяржынскі, Е.​П.​Дрозд, Л.​М.​Журбіла, І.​Ф.​Зелянкоўскі, М.​У.​Кошур, У.​Ф.​Крышталевіч, Л.​С.​Кучур, А.​С.​Лучко, Ц.​П.​Міхасенка, А.​М.​Мокат, М.​Дз.​Мухін, І.​Я.​Палякоў, В.​А.​Пятрушына, Л.​В.​Сакоўскі, І.​С.​Самуйлаў, Л.​Е.​Сіроткіна, Б.​Л.​Сцяпанаў, А.​М.​Тачыла, Т.​І.​Трафімовіч, А.​Г.​Хацько, А.​А.​Цабрук, М.​Я.​Шарснёў.

1974. С.​І.​Аўсіевіч, І.​А.​Беластоцкі, Т.​В.​Бірыч, А.​А.​Бужынскі, П.​Т.​Дземчанка, М.​К.​Ільін, А.​В.​Казачок, Г.​Г.​Калабук, А.​А.​Падабед, У.​П.​Пакроўскі, В.​С.​Палзуноў, І.​І.​Паўловіч, Я.​І.​Скурко (М.​Танк), М.​М.​Слюнькоў, П.​М.​Судзілоўскі, П.​П.​Цімашэнка, А.​У.​Шатухіна.

1975. К.​К.​Атраховіч (К.​Крапіва), Я.​М.​Багданчук, А.​Дз.​Гатоўчык, І.​М.​Дзёмін, Г.​М.​Катляроў, М.​М.​Купа, Н.​З.​Курносава, У.​К.​Марушчак, В.​Ц.​Марушчанка, І.​Л.​Сінягуб, К.​С.​Сямёнава.

1976. А.​Я.​Андрэеў, І.​Е.​Анісімаў, А.​І.​Бялко, Э.​І.​Валіцкая, Л.​П.​Варганаў, В.​І.​Трэсь, М.​В.​Другакоў, М.​К.​Дубінка, Дз.​Канаплянікаў, М.​І.​Капцяроў, М.​Т.​Клімаў, Л.​Г.​Кляцкоў, Ф.​П.​Комар, Р.​У.​Кубліцкая, А.​А.​Мацкоўскі, Э.​П.​Ражко, Г.​Ф.​Сікорская, А.​А.​Сцепановіч, П.​М.​Фіткевіч, М.​С.​Цітоў, Я.​Т.​Чарвякоў, П.​Шапавал.

1977. М.​М.​Аляксандраў, М.​В.​Анібраева, М.​Я.​Баркун, Л.​А.​Дземчанка, Ц.​Я.​Кісялёў, В.​А.​Руды, Л.​А.​Тозік, Р.​Р.​Шырма, С.​М.​Янчэўскі.

1978. З.​І.​Азгур, А.​Г.​Антонаў, А.​Л.​Белякова, В.​М.​Гарошка, С.​Ф.​Дубоўскі, Я.​Я.​Жлоба, А.​Ф.​Занько, Н.​І.​Кавалец, М.​А.​Караткевіч, П.​М.​Машэраў, Л.​К.​Тарасевіч, С.​І.​Шклярэўскі.

1979. М.​А.​Барысевіч, М.​Дз.​Дзеруноў, У.​М.​Кірыленка, Ф.​І.​Фёдараў.

1981. С.​Ф.​Акуліч, Л.​Дз.​Брызга, П.​К.​Кавалёў, Я.​І.​Кімстач, Н.​І.​Ніканава, В.​Р.​Масюткін, І.​П.​Шамякін.

1982. Я.​І.​Галухін, А.​Л.​Дубко, З.​М.​Задора.

1983. Т.​У.​Чубрык.

1984. Я.​А.​Аляксанкін, В.​П.​Булава, В.​У.​Быкаў, З.​Дз.​Мохарава.

1985. М.​У.​Даменікан.

1986. А.​Р.​Андрэеў, А.​М.​Дудук, М.​Б.​Дукшта, В.​І.​Жалязняк, Э.​Я.​Ляшнеўскі, М.​В.​Паляўкоў, Я.​Я.​Сакалоў, І.​П.​Сянько.

1991. А.​А.​Паташкін.

т. 5, с. 198

АРГАНІЗА́ЦЫЯ АБ’ЯДНА́НЫХ НА́ЦЫЙ (United Nacions; ААН),

міжнародная арганізацыя, створаная для падтрымання міру, бяспекі і развіцця супрацоўніцтва паміж усімі краінамі.

Арганізац. і структурныя асновы ААН закладваліся ў час 2-й сусв. вайны вядучымі дзяржавамі антыгітлераўскай кааліцыі. 1.1.1942 у Вашынгтоне 26 краін падпісалі Дэкларацыю Аб’яднаных Нацый (назву «Аб’яднаныя Нацыі» прапанаваў прэзідэнт ЗША Ф.​Рузвельт). У Дэкларацыі, прынятай 30.10.1943 на Маскоўскай нарадзе міністраў замежных спраў, ад імя ўрадаў заяўлена пра неабходнасць «заснавання ў найкарацейшы тэрмін агульнай міжнароднай арганізацыі для падтрымання міру і бяспекі, заснаванай на прынцыпе суверэннай роўнасці ўсіх міралюбівых дзяржаў». На Думбартан-Окс канферэнцыі 1944 прадстаўнікі Вялікабрытаніі, ЗША, Кітая і СССР распрацавалі прапановы па статуце такой арг-цыі. На Крымскай канферэнцыі 1945 кіраўнікі Вялікабрытаніі, ЗША і СССР дамовіліся на ўстаноўчую канферэнцыю ў Сан-Францыска ў якасці першапачатковых дзяржаў — заснавальніц ААН запрасіць Беларускую ССР і Украінскую ССР, ацэньваючы ўклад народаў гэтых рэспублік у перамогу над фашызмам. Сан-Францыская канферэнцыя 1945 прыняла Статут ААН. Урачыстае яго падпісанне адбылося 26.6.1945 прадстаўнікамі 50 дзяржаў, у т. л. і БССР. Гэтыя краіны, а таксама не прадстаўленая на канферэнцыі Польшча (падпісала Статут некалькі пазней), сталі першапачатковымі дзяржавамі — членамі ААН. Афіц. датай утварэння ААН лічыцца 24.10.1945, калі яе Статут набыў сілу пасля здачы ратыфікацыйных грамат Вялікабрытаніяй, ЗША, Кітаем, СССР, Францыяй і большасцю інш. краін, якія яго падпісалі (БССР ратыфікавала Статут 30.8.1945). 24 кастр. адзначаецца штогод як Дзень ААН.

Паводле Статута мэты ААН: падтрымліваць міжнар. мір і бяспеку, выкарыстоўваючы эфектыўныя калект. захады супраць агрэсіі ці інш. парушэнняў міру; праводзіць мірнымі сродкамі адпаведна з прынцыпамі справядлівасці і міжнар. права ўрэгуляванне або вырашэнне міжнар. спрэчак ці сітуацый, што могуць прывесці да парушэння міру; развіваць дружалюбныя адносіны паміж нацыямі на аснове павагі прынцыпу раўнапраўя і самавызначэння народаў і рабіць адпаведныя захады на ўмацаванне ўсеагульнага міру; ажыццяўляць міжнар. супрацоўніцтва ў вырашэнні праблем эканам., сац., культ. характару, заахвочваць і ўмацоўваць павагу да правоў чалавека і асн. свабод для ўсіх, незалежна ад расы, полу, мовы і рэлігіі. У сваёй дзейнасці ААН кіруецца прынцыпамі суверэннай роўнасці ўсіх яе членаў, добрасумленнага выканання імі прынятых на сябе ў адпаведнасці са Статутам абавязацельстваў, вырашэння міжнар. спрэчак мірнымі сродкамі, неўмяшання ў справы, якія па сутнасці ўваходзяць ва ўнутр. кампетэнцыю любой дзяржавы. ААН забяспечвае ў адпаведнасці з яе прынцыпамі дзейнасць дзяржаў, якія не з’яўляюцца членамі арг-цыі. Паводле Статута прыём у члены ААН адкрыты для ўсіх міралюбівых дзяржаў, якія бяруць на сябе абавязкі, абумоўленыя Статутам, могуць і жадаюць іх выконваць. Прыём праводзіцца Генеральнай Асамблеяй ААН па рэкамендацыі Савета Бяспекі ААН. Статут прадугледжвае прыпыненне ажыццяўлення правоў і прывілеяў дзяржавы — члена ААН або выключэнне з ААН за парушэнне прынцыпаў Статута. На 1.4.1995 членамі ААН з’яўляліся 185 дзяржаў свету.

Гал. органы арг-цыі: Генеральная Асамблея, Савет Бяспекі, Эканамічны і сацыяльны савет ААН (ЭКАСОС), Савет па апецы ААН, Міжнародны суд ААН і Сакратарыят ААН.

У Ген. Асамблеі прадстаўлены ўсе члены ААН. Яна можа абмяркоўваць любыя пытанні ў межах Статута або якія адносяцца да паўнамоцтваў і функцый любога з органаў ААН, даваць рэкамендацыі Савету Бяспекі і яго членам па любым з такіх пытанняў, за выключэннем тых, на якія распаўсюджваюцца паўнамоцтвы Савета Бяспекі; вызначае мэты і кіруе дзейнасцю ў галіне развіцця, склікае сусв. канферэнцыі, абвяшчае міжнар. гады і г.д. Паводле Статута ААН на Савет Бяспекі ўскладзена гал. адказнасць за падтрыманне міру і бяспекі. Ён складаецца з 5 пастаянных (Вялікабрытанія, ЗША, Кітай, Расія і Францыя) і 10 непастаянных (выбіраюцца Ген. Асамблеяй на 2 гады) членаў. Дзейнічае паводле прынцыпу аднагалосся. Рашэнні Савета Бяспекі абавязковыя для ўсіх членаў ААН. У выключную кампетэнцыю Савета Бяспекі ўваходзіць, вырашэнне пытанняў стварэння і функцыянавання ўзброеных сіл ААН. Эканам. і сац. савет каардынуе пад эгідай Ген. Асамблеі дзейнасць ААН у галіне эканам. і сац. супрацоўніцтва. Складаецца з 54 чал., якія выбіраюцца Ген. Асамблеяй. Задача Савета па апецы — назіранне за кіраўніцтвам падапечнымі тэрыторыямі, якія ўключаны ў сістэму апекі. Міжнар. суд — гал. суд. орган ААН. Яго члены выбіраюцца Ген. Асамблеяй і Саветам Бяспекі. Сакратарыят абслугоўвае інш. органы ААН, выконвае праграмы і ажыццяўляе прынятую імі палітыку. Узначальвае Сакратарыят Генеральны сакратар ААН (з 1.1.1993 Бутрас Бутрас-Галі).

Існуе вял. колькасць розных органаў ААН: спец. камітэты, камісіі, канферэнцыі і інш. Асобна вылучаюцца спецыялізаваныя ўстановы ААН, якія дзейнічаюць аўтаномна, маюць свае ўстановы і членства. Штаб-кватэра ААН размешчана ў Нью-Йорку. У шэрагу гарадоў свету дзейнічаюць інфарм. цэнтры і розныя службы арг-цыі. У Вене і Жэневе размешчаны Аддзяленні ААН. Афіц. мовы ААН — англ., ісп., кіт., рус., франц.; араб. мова дабаўлена як афіц. мова Ген. Асамблеі, Савета Бяспекі і ЭКАСОС. Мае сваю эмблему і сцяг. У Мінску дзейнічае Прадстаўніцтва ААН у Рэспубліцы Беларусь.

В.​М.​Іваноў, Г.​К.​Кісялёў.

Колькасны рост Арганізацыі Аб’яднаных Нацый

Год уступлення	Колькасць дзяржаў-членаў ААН (на год)	Дзяржавы — члены ААН (у дужках дата прыняцця дзяржавы)
1	2	3
1945	51	Дзяржавы — заснавальніцы ААН Аргенціна, Беларусь, Бразілія, Вялікабрытанія, Гаіці, Дамініканская Рэспубліка, Данія, Егіпет, ЗША, Іран, Кітай (Рэзалюцыяй Ген. Асамблеі ад 25.10.1971 прадстаўнікі ўрада КНР прызнаны законнымі прадстаўнікамі Кітая ў ААН, а прадстаўнікі Чан Кайшы пазбаўлены гэтых паўнамоцтваў), Куба, Ліван, Люксембург, Нікарагуа, Новая Зеландыя, Парагвай, Польшча, Расійская Федэрацыя (да 24.12.1991 — СССР), Сальвадор, Саудаўская Аравія, Сірыя, Турцыя, Украіна, Філіпіны, Францыя, Чылі, Чэхаславакія, Югаславія (усе 24 кастр.), Грэцыя (25 кастр.), Індыя (30 кастр.), Перу (31 кастр.), Аўстралія (1 ліст.), Коста-Рыка, Ліберыя (2 ліст.), Калумбія (5 ліст.), Мексіка, Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка (7 ліст.), Канада (9 ліст.), Панама, Эфіопія (13 ліст.), Балівія (14 ліст.), Венесуэла (15 ліст.), Гватэмала (21 ліст.), Нарвегія (27 ліст.), Нідэрланды (10 снеж.), Гандурас (17 снеж.), Уругвай (18 снеж.), Ірак, Эквадор (21 снеж.), Бельгія (27 снеж.)

Новыя дзяржавы — члены ААН

1946	55	Афганістан, Ісландыя, Швецыя (19 ліст.), Тайланд (16 снеж.)
1947	57	Йемен, Пакістан (30 вер.)
1948	58	М’янма (19 крас.)
1949	59	Ізраіль (11 мая)
1950	60	Інданезія (28 вер.)
1955	76	Албанія, Аўстрыя, Балгарыя, Венгрыя, Іарданія, Ірландыя, Іспанія, Італія, Камбоджа, Лаоская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка, Лівійская Арабская Джамахірыя, Непал, Партугалія, Шры-Ланка, Румынія, Фінляндыя (усе 14 снеж.)
1956	80	Марока, Судан, Туніс (усе 12 ліст.), Японія (18 снеж.)
1957	82	Гана (8 сак.), Малайзія (17 вер.)
1958	83	Гвінея (12 снеж.)
1960	100	Бенін, Буркіна-Фасо, Габон, Заір, Камерун, Кіпр, Конга, Кот-д’Івуар, Мадагаскар, Нігер, Самалі, Тога, Цэнтральнаафрыканская Рэспубліка, Чад (усе 20 вер.), Малі, Сенегал (28 вер.), Нігерыя (7 кастр.)
1961	104	Манголія, Маўрытанія, Сьера-Леоне (усе 27 кастр.), Аб’яднаная Рэспубліка Танзанія (14 снеж.)
1962	110	Бурундзі, Руанда, Трынідад і Табага, Ямайка (усе 18 вер.), Алжыр (8 кастр.), Уганда (25 кастр.)
1963	112	Кувейт (14 мая), Кенія (16 снеж.)
1964	115	Замбія, Малаві, Мальта (усе 1 снеж.)
1965	118	Гамбія, Мальдыўскія Астравы, Сінгапур (усе 21 вер.)
1966	122	Гаяна (20 вер.), Батсвана, Лесота (17 кастр.), Барбадас (9 снеж.)
1967	123	Дэмакратычны Йемен (14 снеж.)
1968	126	Маўрыкій (24 крас.), Свазіленд (24 вер.), Экватарыяльная Гвінея (12 ліст.)
1970	127	Фіджы (13 ліст.)
1971	132	Бахрэйн, Бутан, Катар (усе 21 вер.), Аман (7 кастр.), Аб’яднаныя Арабскія Эміраты (9 снеж.)
1973	135	Багамскія Астравы, Германская Дэмакратычная Рэспубліка, Федэратыўная Рэспубліка Германіі (усе 18 вер.)
1974	138	Бангладэш, Гвінея-Бісау, Грэнада (усе 17 вер.)
1975	144	Каба-Вердэ, Мазамбік, Сан-Таме і Прынсіпі (усе 16 вер.), Папуа—Новая Гвінея (10 кастр.), Каморскія Астравы (12 ліст.), Сурынам (4 снеж.)
1976	147	Сейшэльскія Астравы (21 вер.), Ангола (1 снеж.), Самоа (15 снеж.)
1977	149	В’етнам, Джыбуці (20 вер.)
1978	151	Саламонавы Астравы (19 вер.), Дамініка (18 снеж.)
1979	152	Сент-Люсія (18 вер.)
​1980	154	Зімбабве (25 жн.), Сент-Вінсент і Грэнадзіны (16 вер.)
1981	157	Вануату (15 вер.), Беліз (25 вер.), Антыгуа і Барбуда (11 ліст.)
1983	158	Сент-Кітс і Невіс (23 вер.)
1984	159	Бруней (21 вер.)
1990	159	Намібія (23 крас.), Ліхтэнштэйн (18 вер.) 22.5.1990 Йемен і Дэмакратычны Йемен аб’ядналіся ў адну дзяржаву пад назвай Йемен (Рэспубліка Йемен). 3.10.1990 ГДР і ФРГ аб’ядналіся ў адну дзяржаву — Германію (ФРГ)
1991	166	Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка, Латвія, Літва, Маршалавы Астравы, Мікранезія, Рэспубліка Карэя, Эстонія (усе 17 вер.)
1992	179	Азербайджан, Арменія, Казахстан, Кыргызстан, Рэспубліка Малдова, Сан-Марына, Таджыкістан, Туркменістан, Узбекістан (усе 2 сак.), Боснія Герцагавіна, Славенія, Харватыя (усе 22 мая), Грузія (31 ліп.)
1993	184	Славакія, Чэшская Рэспубліка (19 студз., Чэха-Славакія як дзяржава спыніла сваё існаванне), былая Югаслаўская Рэспубліка Македонія (8 крас.), Манака, Эрытрэя (28 мая), Андора (28 ліп.)
1994	185	Палау (16 снеж.)

Сістэма Арганізацыі Аб’яднаных Нацый

ГЕНЕРАЛЬНАЯ АСАМБЛЕЯ
САВЕТ БЯСПЕКІ
ЭКАНАМІЧНЫ І САЦЫЯЛЬНЫ САВЕТ
САКРАТАРЫЯТ
МІЖНАРОДНЫ СУД
САВЕТ ПА АПЕЦЫ

Спецыялізаваныя ўстановы і іншыя аўтаномныя арганізацыі сістэмы
МАГАТЭ
 Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі
МАП
 Міжнародная арганізацыя працы
ФАО
 Харчовая і сельскагаспадарчая арганізацыя Аб’яднаных Нацый
ЮНЕСКА
 Арганізацыя Аб’яднаных Нацый па пытаннях адукацыі, навукі і культуры
СААЗ
 Сусветная арганізацыя аховы здароўя
 Група Сусветнага банка
МБРР
 Міжнародны банк рэканструкцыі і развіцця (Сусветны банк)
МАР
 Міжнародная асацыяцыя развіцця
МФК
 Міжнародная фінансавая карпарацыя
МВФ
 Міжнародны валютны фонд
ІКАО
 Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі
СПС
 Сусветны паштовы саюз
МСЭ
 Міжнародны саюз электрасувязі
СМА
 Сусветная метэаралагічная арганізацыя
ІМО
 Міжнародная марская арганізацыя
САІУ
 Сусветная арганізацыя інтэлектуальнай уласнасці
МФСР
 Міжнародны фонд сельскагаспадарчага развіцця
ЮНІДО
 Арганізацыя Аб’яднаных Нацый па прамысловым развіцці
ГАТТ
 Генеральнае пагадненне па тарыфах і гандлі

Праграмы і органы ААН (прадстаўнічы пералік)
БАДАР
 Блізкаўсходняе агенцтва ААН для дапамогі палесцінскім бежанцам і арганізацыі работ
МВНІПЖ
 Міжнародны вучэбны і навукова-даследчы інстытут па паляпшэнні становішча жанчын
ЦААННП
 Цэнтр ААН па населеных пунктах (Хабітат)
ЮНКТАД
 Канферэнцыя ААН па гандлі і развіцці
ПКНСААН
 Міжнародная праграма ААН па кантролі над наркатычнымі сродкамі
ПРААН
 Праграма развіцця Арганізацыі Аб’яднаных Нацый
ЮНЕП
 Праграма ААН па навакольным асяроддзі
ЮНФПА
 Фонд ААН у галіне народанасельніцтва
УВКБ
 Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў
ЮНІСЕФ
 Дзіцячы фонд ААН
ЮНІФЕМ
 Фонд ААН для развіцця ў інтарэсах жанчын
ЮНІТАР
 Вучэбны і навукова-даследчы інстытут ААН
УААН
 Універсітэт ААН
СХС
 Сусветны харчовы савет
СХП
 Сусветная харчовая праграма
ЦМГ
 Цэнтр па міжнародным гандлі
ЮНКТАД/ГАТТ
 Аперацыі па падтрыманні міру (на 1995)
ОНВУП
 Орган ААН па назіранні за выкананнем умоў перамір’я на Блізкім Усходзе
 Існуе з чэрвеня 1948
ГВНААНІП
 Група ваенных назіральнікаў ААН у Індыі і Пакістане
 Існуе са студзеня 1949
УСААНК
 Узброеныя сілы ААН па падтрыманні міру на Кіпры
 Існуюць з сакавіка 1964
СААННР
 Сілы Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па назіранні за раз’яднаннем (Галанскія Вышыні)
 Існуюць з чэрвеня 1974
ЧСААНЛ
 Часовыя сілы ААН у Ліване
 Існуюць з сакавіка 1978
ІКМААНН
 Ірака-кувейцкая місія ААН па назіранні
 Існуе з красавіка 1991
КМААНА II
 Кантрольная місія ААН у Анголе II
 Існуе з чэрвеня 1991
МНААНС
 Місія назіральнікаў ААН у Сальвадоры
 Існуе з ліпеня 1991
МААНРЗС
 Місія ААН па правядзенні рэферэндуму ў Заходняй Сахары
 Існуе з верасня 1991
СААНАБЮ
 Сілы ААН па ахове ў былой Югаславіі
 Існуюць з сакавіка 1992
ЮНОМОЗ
 Аперацыя ААН у Мазамбіку
 Існуе са снежня 1992
ЮНОСОМ II
 Аперацыя ААН у Самалі II
 Існуе з мая 1993
МААНАДГ
 Місія ААН па аказанні дапамогі Грузіі
 Існуе з жніўня 1993
МНААНЛ
 Місія назіральнікаў ААН у Ліберыі
 Існуе з верасня 1993
МААНГ
 Місія ААН у Гаіці
 Існуе з верасня 1993
МААНДР
 Місія ААН па аказанні дапамогі Руандзе
 Існуе з кастрычніка 1993
МААННТ
 Місія ААН па назіранні ў Таджыкістане
 Існуе са снежня 1994
 
Іншыя камітэты, камісіі, спецыяльныя і звязаныя з імі органы
 Галоўныя і іншыя сесійныя камітэты
 Пастаянныя камітэты і спецыяльныя органы
 Іншыя дапаможныя і звязаныя з імі органы
 Ваенна-штабны камітэт
ФУНКЦЫЯНАЛЬНЫЯ КАМІСІІ
 Камісія сацыяльнага развіцця
 Камісія па папярэджанні злачыннасці і крымінальным правасуддзі
 Камісія па правах чалавека
 Камісія па наркатычных сродках
 Камісія па навуковым і тэхнічным развіцці
 Камісія па ўстойлівым развіцці
 Камісія па становішчы жанчын
 Камісія па народанасяленні
 Статыстычная камісія
РЭГІЯНАЛЬНЫЯ КАМІСІІ
 Эканамічная камісія для Афрыкі (ЭКА)
 Еўрапейская эканамічная камісія (ЕЭК)
 Эканамічная камісія для Лацінскай Амерыкі і Карыбскага басейна (ЭКЛАК)
 Эканамічная і сацыяльная камісія для Азіі і Ціхага акіяна (ЭСКАЦА)
 Эканамічная і сацыяльная камісія для Заходняй Азіі (ЭСКЗА)
СЕСІЙНЫЯ І ПАСТАЯННЫЯ КАМІТЭТЫ
ЭКСПЕРТНЫЯ, СПЕЦЫЯЛЬНЫЯ І ЗВЯЗАНЫЯ З ІМІ ОРГАНЫ

т. 1, с. 461

ЙЕ́МЕН, Йеменская Рэспубліка (Аль Джумхурыя аль Йаманія),

дзяржава ў Паўд.-Зах. Азіі, на Пд Аравійскага п-ва. Абмываецца водамі Чырвонага і Аравійскага мораў. Мяжуе на Пн з Саудаўскай Аравіяй, на У з Аманам (б.ч. мяжы не дэмаркіравана). Пл. 532 тыс. км​². Нас. 13972,5 тыс. чал. (1997). Сталіца — г. Сана (з 1990), статус эканам. сталіцы мае г. Адэн. Падзяляецца на 17 правінцый. Дзярж. мова — арабская, б.ч. насельніцтва размаўляе на йеменскім дыялекце. Дзярж. рэлігія — іслам. Нац. свята — Дзень йеменскага адзінства (22 мая).

Дзяржаўны лад. Й. — рэспубліка. Паводле канстытуцыі 1994 кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца парламентам на 5 гадоў. Заканад. ўлада належыць аднапалатнаму парламенту — Палаце прадстаўнікоў (301 дэпутат, выбіраюцца насельніцтвам), выканаўчая ўлада — ураду на чале з прэм’ер-міністрам.

Прырода. Й. пераважна горная краіна. На З — Йеменскія горы (Джэбель) выш. да 3600 м, г. Эн-Набі-Шаіб, складаюцца з высокіх плато, расчлянёных глыбокімі далінамі. Шмат патухлых вулканаў. На Пд і ў цэнтр. ч. горы выш. да 2513 м, паўн. схілы якіх павольна зніжаюцца да пустыні Руб-эль-Халі. На У — невысокія пласкагор’і і пластавыя ўзвышшы. Уздоўж узбярэжжа Чырвонага м. і Адэнскага зал. паласой у 50—60 км цягнецца пустыня Тыхама. Карысныя выкапні: нафта, прыродны газ, золата, серабро, каменны і буры вугаль, жал., поліметал. і уранавыя руды, графіт, сера, бітумінозныя сланцы, фасфарыты, соль, гіпс, паўкаштоўныя камяні (онікс, агат, халцэдон). На ўзбярэжжы клімат трапічны, гарачы і сухі. Тыхама — адна з самых спякотных і сухіх пустынь у свеце. Сярэдняя т-ра студз. 24 °C, чэрв. 31 °C, ападкаў менш за 100 мм. У гарах лета ўмерана цёплае і вільготнае, зіма халаднаватая і сухая, у снеж.—лютым бываюць замаразкі. Каля г. Сана (на выш. 2400 м) сярэдняя т-ра чэрв. 21 °C, студз. 14 °C, ападкаў 700—1000 мм за год. Рэкі невялікія. Частка рэк (Мур, Забід, Масіла, Тыбан і інш.) у верхнім і сярэднім цячэнні мае пастаянны вадасцёк, большасць перасыхае. Глебы чырвона-бурыя, зрэдку саланчаковыя. Расліннасць на раўніне пустынная і паўпустынная, на схілах гор калючыя хмызнякі і невял. дрэвы (акацыя, мімоза), па далінах лістападныя і вечназялёныя лясы, на ўнутр. плато сухія стэпы, месцамі саванна. У аазісах пустынь і паўпустынь фінікавыя і какосавыя пальмы. Жывёльны свет: газелі, шакалы, гіены, паўзуны, шмат малпаў, эндэмічны драпежнік мускусны кот (в-аў Сакотра); з птушак — пеліканы, фламінга, цацаркі. У прыбярэжных водах — тунец, сардзіны, скумбрыя, лангусты, амары, крэветкі, крабы і інш.

Насельніцтва. Й. — этнічна аднародная краіна, каля 90% складаюць йеменскія арабы. Жывуць таксама індыйцы, пакістанцы, іранцы, самалійцы і інш. Каля 100 тыс. чал. вядуць качавы спосаб жыцця на У і ПнУ. Большасць насельніцтва належыць да сектаў шыітаў-зейдзітаў і сунітаў-шафіітаў. Сярэдняя шчыльн. насельніцтва 26 чал. на 1 км​², найб. ў Джэбелі — каля 100 чал. на 1 км​², у Хадрамаўце і вакол г. Адэн — 45 чал. на 1 км​², на Пн — каля 1 чал. на 1 км​². У гарадах жыве 34% насельніцтва (1997). Найб. гарады (тыс. ж.): Сана — 972, Адэн — 562 (1995), Таіз — 178, Хадэйда — 155, Эль-Мукала — 50 (1986).

Гісторыя. Дзярж. ўтварэнні на тэр. Й. існавалі са стараж. часоў. На рубяжы 2—1-га тыс. да н.э. тут складвалася своеасаблівая паўд.-аравійская цывілізацыя, узніклі дзяржавы Хадрамаўт, Катабан, Саба, пазней — Маін, якія дасягнулі найб. росквіту ў 2—1 ст. да н.э. (гэта тэрыторыя атрымала ад ант. географаў назву «Arabia felix» — «Шчаслівая Аравія»). Іх развіццю спрыяў гандаль з краінамі Міжземнамор’я і Індыяй. У пач. 4 ст. н.э. тэр. Й. ўключана ў Хім’ярыцкае царства, тут пашырыліся іудаізм і хрысціянства. У 525 Й. заваяваны эфіопамі, у 575 — Сасанідамі (гл. Сасанідаў дзяржава). У канцы 6 — пач. 7 ст. на тэр. Й. існавала шмат дробных уладанняў, якія каля 630 уключаны ў склад Араб. халіфата. Паступова пануючай рэлігіяй стаў іслам. У 10 ст. частка тэр. Й. апынулася пад уладай шыіцкай секты зейдзітаў. Некалькі стагоддзяў тут ішлі міжусобіца і барацьба паміж рознымі дынастыямі. У пач. 16 ст. Й. падпарадкавалі туркі-асманы, але ў выніку агульнайеменскага паўстання яны мусілі ў 1633 пакінуць краіну. Утварылася незалежная тэакратычная дзяржава на чале з зейдзіцкімі імамамі. У 1839 англічане захапілі раён Адэна (Паўд. Й.), дзе пазней былі створаны брыт. калонія і пратэктараты Адэн (Усходні і Заходні). У Паўн. Й. аднавілася тур. панаванне (1872).

У выніку антыасманскага паўстання 1904—11 Паўн. Й. дамогся аўтаноміі, у 1918 абвешчаны каралеўствам на чале з імам Ях’я ібн Мухамедам. Паводле англа-йеменскага дагавора 1934 Вялікабрытанія прызнала незалежнасць Паўн. Й., але пакінула за сабой Адэн. У 2-ю сусв. вайну Й. захоўваў нейтралітэт, у 1943 разарваў дыпламат. адносіны з Італіяй. У 1948 у выніку змовы забіты Ях’я. Да ўлады прыйшоў яго сын Ахмед, які часткова адышоў ад палітыкі самаізаляцыі дзяржавы: быў створаны савет міністраў, Й. прыняў удзел у Бандунгскай канферэнцыі 1955. У 1962 у выніку антыманархічнай рэвалюцыі скінута ўлада імама і абвешчана Йеменская Араб. Рэспубліка (ЙАР). Новы ўрад прапанаваў шырокую праграму сац.эканам. рэформ, ажыццяўленне якой прыпыніла грамадз. вайна (скончана ў 1970). У 1971 адбыліся першыя ў гісторыі Паўн. Й. ўсеагульныя выбары паводле канстытуцыі 1970. У 1978 прэзідэнтам ЙАР выбраны Алі Абдала Салех.

У выніку ўзбр. нац.-вызв. барацьбы народаў Паўд. Й. ў 1967 абвешчана незалежная Нар. Рэспубліка Паўд. Йемена (з 1970 Нар. Дэмакр. Рэспубліка Йемен, НДРЙ). Кіраўніцтва абвясціла сацыяліст. арыентацыю краіны і ажыццявіла шэраг рэформ, скіраваных на мадэрнізацыю феад.-плем. структуры грамадства. У 1972 успыхнуў узбр. канфлікт з ЙАР, які скончыўся падпісаннем пагаднення аб аб’яднанні 2 дзяржаў (не рэалізаваны). У 1978 створана Йеменская сацыяліст. партыя, ген. сакратаром у 1980 выбраны Алі Насэр Мухамед (адначасова кіраўнік дзяржавы і прэм’ер-міністр). Партыя выступала за развіццё дзярж. сектара ў эканоміцы, стварэнне калект. гаспадарак, цеснае супрацоўніцтва з СССР і інш. сацыяліст. краінамі. У 1979 адбыўся новы ўзбр. канфлікт з ЙАР. У 1980-я г. ўнутр. канфлікты, частыя змены кабінетаў, непаразуменні ў кіраўніцтве па пытаннях ўнутр. і знешняй палітыкі перашкаджалі працэсу сац.-эканам. развіцця НДРЙ. У 1989 ва ўмовах крызіснай эканам. сітуацыі кіраўніцтва краіны адмовілася ад сацыяліст. праграмы. Перагаворы паміж урадамі абедзвюх йеменскіх дзяржаў скончыліся падпісаннем 22.5.1990 дагавора пра стварэнне аб’яднанай Рэспублікі Йемен (РЙ). Прэзідэнтам яе выбраны Алі Абдала Салех. У канцы 1993 адносіны паміж Паўн. і Паўд. Й. рэзка пагоршыліся, у крас. 1994 пачалася маштабная вайна. У маі 1994 у Адэне абвешчана Дэмакр. Рэспубліка Йемен. У ліп. 1994 войскі РЙ устанавілі кантроль над усёй тэр. Паўд. Й. Вясной 1997 адбыліся выбары новага парламента РЙ. Й. — чл. Лігі араб. дзяржаў (з 1945), ААН (з 1947). Дыпламат. адносіны з Рэспублікай Беларусь устаноўлены ў жн. 1995.

Палітычныя партыі і прафсаюзы. Усеагульны нар. кангрэс, Йеменскае аб’яднанне ў абарону рэформ, Йеменская сацыяліст. партыя. Прафс. аб’яднанне — Усеагульная федэрацыя прафсаюзаў рабочых Йеменскай Рэспублікі.

Гаспадарка. Й. — аграрная краіна. Яе эканоміка перажывае цяжкі крызіс як вынік баявых дзеянняў у 1994. Валавы ўнутр. прадукт (ВУП) у 1995 склаў 37,1 млрд. дол. ЗША, на душу насельніцтва — 2520 дол. ЗША. Доля ВУП (%): прам-сці — 24, сельскай гаспадаркі — 21, сферы паслуг — 55. У сельскай гаспадарцы занята 54% працаздольнага насельніцтва. Гал. галіна — земляробства. Пасяўная пл. каля 3210 тыс. га. Асн. раёны — Джэбель (на тэрасаваных багарных землях), Тыхама, Хадрамаўт, Лахдж (на арашальных землях). Прыродныя ўмовы дазваляюць атрымліваць па 2—3 ураджаі за год. Гал. экспартная культура — кава. У аазісах — фінікавая пальма. Асн. збожжавыя: дура (афр. проса), сорга, пшаніца, ячмень. кукуруза; тэхн. — індзіга, кунжут, бавоўнік, тытунь, хна, кат (наркатычная расліна), імбір. Традыцыйна развіта садоўніцтва (бананы, персікі, абрыкосы, гранаты, цытрусавыя, манга, інжыр). У цэнтр. раёнах развіта вінаградарства (больш за 40 сартоў). На паліўных землях агародніцтва, бахчаводства. Бульбаводства. Жывёлагадоўля пашавага характару. Гадуюць (млн. галоў, 1996): авечак — 3,7, коз — 3,2, буйн. раг. жывёлу (пераважна зебу) — 1,1, коней, аслоў, вярблюдаў. У Хадрамаўце і Джэбелі — пчалярства. У прыбярэжных раёнах — рыбалоўства; улоў рыбы (1995) складае 86,8 тыс. т. Здабываюць жэмчуг, каралы, перламутр. Вядучая галіна прам-сці — здабыча і перапрацоўка нафты. Запасы нафты — 550 млн. т у раёне Марыб і прав. Хадрамаўт (Масіла), газу — 130—170 млрд. м​³. Штогод на Марыбскім радовішчы здабываюць каля 10 млн. т нафты. Нафтаперапрацоўка на з-дах у Адэне і Марыбе (магутнасць каля 9 млн. т). Нафта і нафтапрадукты складаюць каля 90% экспарту краіны. Здабываюць таксама кухонную соль (запасы ў Саліфе 300—500 млн. т), жал. руду, гіпс, паўкаштоўныя камяні. Вытв-сць электраэнергіі (1995) 1,9 млрд. кВт∙гадз. З-ды металаапрацоўчай прам-сці: суднарамонтны (Адэн), зброевы (Сана), па вытв-сці тары для нафтапрадуктаў (Хадэйда) і алюмініевага посуду (Таіз). Прадпрыемствы лёгкай прам-сці: бавоўнаачышчальныя (у Сане, Хадэйдзе, Забідзе, Лахджы), тэкст. (у Сане, Адэне), швейныя, гарбарныя. Ёсць з-ды хім. прам-сці (лакафарбавы ў Адэне і пластмасавых вырабаў у Таізе). Развіты галіны харч. прам-сці (кандытарская, алейная, кансервавая, рыбная, малочная, тытунёвая). Вытв-сць буд. матэрыялаў у Таізе, Сане (цэментны з-д), мэблі ў Сане, запалак у Адэне. Развіта саматужна-рамесніцкая вытв-сць дываноў, тэкстылю, абутку, упрыгожанняў з золата, серабра, ганчарных вырабаў. Ва ўнутр. перавозках асн. з’яўляецца аўтамаб. транспарт. Даўж. аўтадарог з асфальтавым пакрыццём 11 тыс. км. Аўтапарк больш за 510 тыс. машын, у м. 282 тыс. грузавых. Шырока выкарыстоўваецца ўючны транспарт на стараж. караванных шляхах. 11 аэрапортаў, з іх 4 міжнар. (у Сане, Адэне, Таізе, Хадэйдзе). Знешнегандл. марскія перавозкі — на замежных суднах. Гал. парты: Хадэйда (вываз кавы, сухафруктаў, скуры, бавоўны), Адэн (транзітны порт), Моха, Саліф, Эль-Мукала. Экспарт складае 1,1 млрд. дол. ЗША (1994): нафта і нафтапрадукты, кава, бавоўна, фінікі, рыбапрадукты, соль і інш. Імпарт — 1,8 млрд. дол. ЗША (1994): нафта, машыны і абсталяванне, тавары нар. ўжытку, хім. прадукцыя. Асн. гандл. партнёры: Вялікабрытанія, ЗША, Японія, Расія, краіны бас. Індыйскага ак. Грашовыя адзінкі — йеменскі рыял і йеменскі дынар.

Архітэктура і выяўленчае мастацтва. На тэр. Паўн. Й. выяўлены рэшткі стараж. гарадоў (з 2-га тыс. да н.э., Марыб, Маін), умацаваных мурамі з вежамі, ірыгацыйных пабудоў (Марыбская плаціна, 7 ст. да н.э.), каменных храмаў з рэльефамі, статуямі, размалёўкамі (храм Авам каля Марыба, 8 ст. да н.э.). Знойдзены каменная і бронз. скульптура. творы гліптыкі, кераміка. З І. ст. н.э. вядомы г. Сана, дзе паводле літ. крыніц, быў 20-павярховы замак Гумдан. З пашырэннем ісламу (7 ст.) будаваліся мячэці, напачатку «дваровага» тыпу (аль-Джама аль-Кебір у Сане), пазней — у выглядзе купальных залаў (аль-Ашрафія ў Таізе, 13 ст.); мінарэты звычайна ярусныя, круглыя ці шматгранныя, з невял. купалам. Традыц. жылыя дамы ў гарадах 3—7-павярховыя, каменныя ці цагляныя, з міжпаверхавымі паясамі (у Сане), ажурнымі балконамі (у Хадэйдзе); у селішчах — высокія сырцовыя і каменныя, часам вежавыя дамы ці чарацяныя хаціны на драўляным каркасе. У Паўд. Й. захаваліся руіны сталіцы царства Катабан г. Тымна (9—1 ст. да н.э., рэшткі каменных умацаванняў, вял. будынкаў з высечанымі на сценах надпісамі, надмагільныя стэлы некропаля з квадратнымі пліткамі, са схематычнымі выявамі твараў, насценныя бронз. рэльефы і статуі эліністычнага характару); у Хадрамаўце — руіны гарадоў 5—4 ст. да н.э. з абарончымі мурамі з часанага каменю (Шабва) і рэшткамі дамоў, скальныя грабніцы і вадаёмы (Адэн). У розных раёнах знойдзены прадрапаныя і нанесеныя вохрай выявы канца 1-га тыс. да н.э.: фігуркі людзей і жывёл з бронзы і золата, кераміка з геам. арнаментам. У нешматлікіх сучасных гарадах (Шыбам, Тарым) захавана ў асноўным стараж. аблічча: сырцовыя 6—7-павярховыя да мы вежавага тыпу, якія шчыльна прымыкаюць адзін да аднаго і ствараюць знадворку непрыступны мур з адзінай брамай, што вядзе ў горад. Фасады высокіх дамоў часта аздоблены шматколернай размалёўкай. Каля г. Адэн захаваліся ўмацаванні сярэдзіны 19 ст. (і фрагменты 16—17 ст.). Для культавай архітэктуры характэрны мячэці з плоскім ці купальным перакрыццем галерэй, якія абкружаюць двор, Мінарэты з паясамі зубчастай муроўкі з цэглы сырцу, маўзалеі-«куба» з яйкападобным купалам і ажурным парапетам, што завяршае сцены. У архітэктуры сучаснага Й. новыя канструкцыі спалучаюцца з традыц. элементамі. Развіваецца выяўл. мастацтва. Захоўваюцца стараж. віды нар. мастацтва: інкрустацыя па дрэве і метале, філігрань, вышыўка, дыванаткацтва і інш.

Г.​С.​Смалякоў (прырода, насельніцтва, гаспадарка), В.​У.​Адзярыха (гісторыя).

т. 7, с. 372

МАЛІ́ (Mali),

Рэспубліка Малі (République du Mali), дзяржава ва ўнутр. частцы Зах. Афрыкі. Мяжуе на З з Сенегалам, на Пн з Маўрытаніяй і Алжырам, на У з Нігерам, на ПдУ з Буркіна-Фасо, на Пд з Кот-д’Івуарам і Гвінеяй. Пл. 1,22 млн. км². Нас. 11,8 млн. чал. (1997). Дзярж. мова — французская. Сталіца — г. Бамако. Падзяляецца на 8 абласцей і адм. раён (дыстрыкт) Бамако.

Нац. свята — Дзень незалежнасці (22 вер.).

Дзяржаўны лад. М. — рэспубліка. Дзейнічае канстытуцыя, зацверджаная рэферэндумам у 1992. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца на ўсеагульных выбарах на 6 гадоў. Заканад. ўлада належыць аднапалатнаму Нар. сходу са 129 дэпутатаў, 116 з якіх выбіраюцца на ўсеагульных выбарах (13 мандатаў рэзервуюцца для малійцаў, што знаходзяцца за межамі краіны). Парламент выбіраецца на 3 гады. Выканаўчая ўлада ажыццяўляецца ўрадам на чале з прэм’ер-міністрам, якога прызначае прэзідэнт.

Прырода. Паверхня пераважна раўнінная (выш. 200—500 м). На Пн — частка пустыні Сахара (больш за 30 % тэр. М.), па верхнім цячэнні р. Нігер — алювіяльная раўніна. На 3, Пд і У раўнінная тэр. краіны акаймавана невысокімі горнымі масівамі. Найвыш. пункт — г. Хамбары-Тандо (1155 м). На ПнУ стараж. плато Адрар-Іфарас выш. да 853 м. Карысныя выкапні: фасфарыты, жал., уранавыя, алюмініевыя, літыевыя, медныя і поліметал. руды, золата, алмазы і інш. Клімат на Пн трапічны, пустынны, ападкаў 50—200 мм за год, дажджлівы перыяд менш за 3 месяцы, сярэдняя т-ра студз. 20—22 °C, ліп. 32—35 °C; на Пд клімат экватарыяльных мусонаў, ападкаў 500—1000 мм (на крайнім Пд — 1500 мм), дажджлівы перыяд 3—5 месяцаў, сярэдняя т-ра студз. 22—23 °C, ліп. 26—27 °C. Пастаянныя рэкі толькі на Пд, галоўныя — Нігер, Сенегал і іх прытокі; на асобных участках суднаходныя, часткова выкарыстоўваюцца на арашэнне. Расліннасць мае шыротную занальнасць. У пустыні і паўпустыні расліннае покрыва вельмі рэдкае: злакі, эфемеры, салянкі, тамарыксы і акацыі. У саванне суцэльнае травяное покрыва, дрэвы — баабаб, сейба, пальмы. На крайнім Пд высакатраўная саванна з галерэйнымі лясамі. Пад лесам і хмызнякамі 6 % тэрыторыі. Характэрныя прадстаўнікі жывёльнага свету: антылопы, газелі, гепарды, шакалы, леапарды, гіены, жырафы, у рэках бегемоты і кракадзілы. Нац. парк Букль-дзю-Баўле, 5 запаведнікаў. Прыродны запаведнік скала Бандыягары («Зямля дагонаў») уключаны ЮНЕСКА у спіс Сусветнай спадчыны.

Насельніцтва. Палавіну насельніцтва, складаюць народы моўнай сям’і мандэ (бамбара, малінке, санінке), жывуць на З і ў цэнтр. ч. краіны. Есць народы бантоідных моўных груп (фульбе, валоф, мосі, сенуфа), на Пн і ПнУ — туарэгі і маўры. Невял. колькасць еўрапейцаў, пераважна французаў. 90% насельніцтва вызнае іслам, 9% — традыц. вераванні (на Пд), 1 % — хрысціянства (у гарадах). Сярэднегадавы прырост 3,18% (1997). Сярэдняя шчыльн. 10 чал. на 1 км², на Пд да 30—50 чал. на 1 км². На Пн амаль усё насельніцтва качавое і паўкачавое, шчыльн. каля 1 чал. на 1 км². У гарадах жыве каля 20% насельніцтва. Найб. гарады (1995, тыс. ж.): Бамако—919, Сегу—99, Мопты—78. У сельскай гаспадарцы занята 80% эканамічна актыўнага насельніцтва, у прам-сці — 1%, У абслуговых галінах — 19%.

Гісторыя. Стараж. гісторыя М. вывучана слаба. З 3-га тыс. да н.э. развівалася земляробства. У сярэднія вякі на тэр. сучаснага М. існавалі дзярж. ўтварэнні Гана (3—13 ст.), Малі (8—17 ст.), Сангаі (15—16 ст.); пануючай рэлігіяй стаў іслам. Дзяржава Сангаі пасля разгрому яе ў 1591 мараканскімі войскамі распалася на шэраг дробных княстваў, якія ў 3-й чвэрці 19 ст. ўвайшлі ў склад дзяржавы тукулераў Хадж Амара, а ў канцы 19 ст. заваяваны Францыяй. У 1890 б. ч. тэр. М. аб’яднана ў калонію Франц. Судан (у 1899 скасавана, у 1920 адноўлена), з 1895 — у складзе Франц. Зах. Афрыкі. З 1945 М. — «заморская тэр.» Францыі. У 1946 у М. заснавана паліт. партыя Суданскі саюз на чале з М.​Кейтам (з 1959 адзіная партыя ў краіне), якая ўзначаліла нац.-вызв. рух. З 28.9.1958 М. пад назвай Суданская Рэспубліка — аўт. дзяржава ў складзе Франц. супольнасці. У крас. 1959 М. аб’ядналася з Сенегалам у Федэрацыю М., якая 20.6.1960 абвясціла сваю незалежнасць. У жн. 1960 федэрацыя распалася.

22.9.1960 абвешчана Рэспубліка М. Выбраны прэзідэнтам Кейта пачаў ажыццяўляць курс на некапіталіст. развіццё краіны. У 1967 ва ўмовах эканам. крызісу Кейта стварыў Нац. к-т абароны рэвалюцыі, які засяродзіў у сваіх руках усю ўладу (парламент быў распушчаны). У выніку ваен. перавароту (ліст. 1968) да ўлады прыйшоў Ваен. к-т нац. вызвалення на чале з М.​Траарэ. У 1974 прынята новая канстытуцыя, якая ўстанавіла аднапарт. рэжым. У 1979 створана кіруючая і адзіная ў краіне партыя Дэмакр. саюз малійскага народа, адбыліся прэзідэнцкія (выбраны Траарэ) і парламенцкія выбары. У 1990 у М. пачаўся шырокі дэмакр. рух супраць аўтарытарнага рэжыму Траарэ. Пасля масавых дэманстрацый прыхільнікаў дэмакратыі 26.3.1991 Траарэ скінуты і ўлада перайшла да Савета нац. згоды на чале з А.​Т.​Турэ; распушчаны парламент і Дэмакр. саюз малійскага народа, уведзена шматпартыйнасць. У студз. 1992 прынята новая канстытуцыя М., якая абвясціла прынцып падзелу ўлад. На выбарах у парламент у студз.—лют. 1992 перамог Альянс за дэмакратыю ў М. (АДЭМА), яго лідэр А.​У.​Канарэ ў крас. 1992 выбраны прэзідэнтам краіны. Акрамя АДЭМА у М. дзейнічаюць Нац. к-т дэмакр. ініцыятывы, Суданскі саюз — Афр. дэмакр. аб’яднанне, Малійская партыя за развіццё, Аб’яднанне за дэмакратыю і прагрэс і інш. М. — чл. ААН (з 1960), Арг-цыі афр. адзінства (з 1963), Эканам. супольнасці дзяржаў Зах. Афрыкі, асацыіраваны чл. Еўрап. эканам. супольнасці. Дыпламат. адносіны з Рэспублікай Беларусь устаноўлены 3.11.1993.

Гаспадарка. М. — адна з найбяднейшых краін свету. Штогадовы даход на 1 чал. каля 280 дол. ЗША. У сельскай гаспадарцы ствараецца 49% валавога нац. прадукту, у прам-сці — 17%. Эканоміка адрозніваецца шматукладнасцю: натуральныя і паўнатуральныя дробнатаварныя сял. гаспадаркі, прыватны і замежны капітал, дзярж. сектар. Сялянскае землеўладанне дробнае (каля 0,5 га на душу). Пад ворывам і шматгадовымі культурамі каля 2,5 млн. га, пад пашу выкарыстоўваюць каля 110 млн. га зямель у саваннах, паўпустынях і пустынях. У земляробстве пераважае аблогавая сістэма. Арашаецца 78 тыс. га (1993). Пад збожжавымі (проса, сорга, рыс, кукуруза) 85% пасяўных плошчаў, пад бавоўнай 7%, пад арахісам 5%. З тэхн. культур вырошчваюць цукр. трыснёг, чай, тытунь, кенаф, з харчовых — ямс, батат, маніёк. Асн. раён земляробства ў цэнтры і на ПдЗ — у далінах Нігера і прытокаў Сенегала, асабліва ва ўнутр. дэльце Нігера ў раёне г. Мопты. Садоўніцтва (ананасы, манга, папайя, гуаява, цытрусавыя) і агародніцтва (памідоры, перац, капуста, морква) на арашальных землях. Збор збожжа ад 0,9 млн. т у засушлівыя гады да 1,5 млн. т ва ўраджайныя. Жывёлагадоўля мае экстэнсіўны характар. Пераважае качавая, паўкачавая і адгонна-пашавая. Пагалоўе (млн. галоў): буйн. раг. жывёлы (пераважна зебу) — больш за 5, авечак і коз — больш за 11, аслоў — больш за 0,4, вярблюдаў — каля 0,2, коней — каля 0,2. Рыбалоўства ў Нігеры і інш. рэках, каля 100 тыс. т штогод. Збіральніцтва дзікарослых пладоў (найб. арэхаў карытэ). У прам-сці пераважаюць дробныя прадпрыемствы харчовай і звязанай з ёй вытв-сці: рысаачышчальная, па вытв-сці алею з арахісу і баваўнянага насення, цукр., чайная, кандытарская, мукамольная, мясная, малочная, кансервавая, піваварная. Ёсць прадпрыемствы па ачыстцы бавоўны, тэкст. камбінат у Бамако, з-д мешкатары ў Сане, гарбарна-абутковая ф-ка ў Бамако, цыгарэтная і запалкавая ф-кі (Бамако), цэм. з-д (Дыяму), керамічны з-д (Джыкарані); наладжана вытв-сць кіслароду, ацэтылену, фармацэўтычных і парфумерных вырабаў (Бамако). Ёсць невял. прадпрыемствы электрамех. і металаапр. прам-сці, па зборцы веласіпедаў, вырабе с.-г. інвентару, ф-ка транзістарных прыёмнікаў і магнітафонаў (Бамако). Вытв-сць электраэнергіі 290 млн. кВт гадз (1995). Электрастанцыі працуюць пераважна на імпартным паліве, найб. ЦЭС у Бамако, ёсць невял. ГЭС. Горназдабыўная прам-сць прадстаўлена невял. здабычай золата, фасфарытаў, каменнай солі, вапняку, мармуру. Саматужна-рамесніцкая вытв-сць. Транспарт аўтамабільны, чыгуначны, рачны. У М. 14,8 тыс. км аўтадарог, у т. л. 1,8 тыс. км з цвёрдым пакрыццём, 1,8 тыс. км унутр. водных шляхоў. Адзіная чыгунка (641 км) звязвае Бамако з портам Дакар (Сенегал). Суднаходства па р. Нігер. У краіне 24 аэрапорты, у т. л. міжнар. каля Бамако. У 1994 экспарт склаў 320 млн. дол., імпарт — 422 млн. долараў. У экспарце пераважаюць бавоўна, жывёла, золата, арахіс, рыба, у імпарце — машыны і абсталяванне, харч. прадукты, паліва, тэкст. вырабы. Гал. гандл. партнёры: Францыя і інш. краіны ЕЭС, суседнія краіны. Грашовая адзінка — франк КФА (Афрыканскай фін. садружнасці).

Літаратура. Вусная нар. творчасць народаў М. (бамбара, малінке, фульбе, сенуфа) прадстаўлена міфамі, гераічным эпасам, казкамі і песнямі. Пасля пашырэння ісламу (з 11 ст.) узнікла л-ра на араб. мове, якая існавала да 19 ст. (гіст. хронікі Махмуда Каці, 16 ст.; ас-Садзі, 17 ст.), была пашырана рэліг. л-ра. Да канца 1960-х г. мовы народаў М. не мелі пісьменства (акрамя фульбе). Першы твор на мове бамбара — паэт. зб. «Песні грыёта» Ж.​Б.​Сісако (1977). Сучасная л-ра М. развіваецца пераважна на франц. мове. У 1930—40-я г. з’явіліся першыя апрацоўкі нар. легенд. У 1950-я г. л-ра развівалася ва ўмовах нац.-вызв. руху (гіст. раманы І.​М.​Уана, грамадз. творы С.​Бадыяна, С.​Дэмбеле). Пасля атрымання незалежнасці (1960) творчасць Ф.​Д.​Сісако, І.​Б.​Траарэ, С.​Дыяра прасякнута пафасам антыкалан. барацьбы. У прозе 1970-х г. побач з асв. тэндэнцыямі (М.​Галаго, Я.​Сангарэ) характэрна выкарыстанне фалькл. матываў (А.​А.​Ба). З канца 1970-х г. асн. літ.

жанрам стаў сац. раман (М.​М.​Дыябатэ, М.​Канатэ, І.​Лі і інш.). Для Драматургіі характэрны паліт. накіраванасць і публіцыстычнасць (п’есы А.​Кабы, Г.​Дыявары). Паэзія вызначаецца грамадзянскасцю і лірызмам (Галаго, Дыявара, А.​Кунта). Вядомасць атрымалі літ. апрацоўкі вуснай нар. творчасці М.​Сідыбэ, І.​Траарэ.

Архітэктура, дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. Найб. стараж. помнікі культуры М. адносяцца да эпохі неаліту (наскальныя размалёўкі ў Бандыягары; малюнкі са сцэнамі палявання, вайны, танцаў у гротах у раёне Бамако, менгіры ў Тандыдару каля Ніяфунке, гліняныя і каменныя фігуркі ў раёне Мопці). У вёсках здаўна будуюць хаціны з сумесі гліны і саломы (банка), пераважна круглыя ў плане, на каркасе з жэрдак, без акон, з нізка навіслым саламяным дахам. У гарадах жытлы часцей прамавугольныя, з перакрыццем з бамбуку, цыновак і лісця. У горных раёнах у народа дагон вёскі ўмацаваныя, жытлы прамавугольныя, з плоскімі дахамі, свяцілішчы з вежачкамі па вуглах. На Пн качэўнікі жывуць у палатках і круглых хацінах з цыновак ці скур. У дзяржавах, што існавалі на тэр. М. ў 11—16 ст., развівалася горадабудаўніцтва; гарады Ніяні, Гао, Тамбукту, Джэне і інш. з няправільнай сеткай вуліц, умацаваныя сценамі, забудоўваліся грамадскімі будынкамі (палац у Тамбукту, 14 ст., арх. Эс-Сахелі), мячэцямі з верт. цягамі на сценах і характэрнымі канічнымі мінарэтамі (у Джэне). Жылыя дамы з гліны ці банка, пераважна прамавугольныя ў плане, плоскія земляныя пакрыцці насцілаюцца на бэльках, сцены ўмацаваны Магутнымі верт. цягамі ці падзелены на кесоны, што ўтвараюць знешні каркас будынка, фасады завершаны закругленымі зубцамі ці мініяцюрнымі вежачкамі. З прыходам каланізатараў у гарадах пачалі будаваць на еўрап. ўзор (саборы, адм. будынкі, асабнякі), а таксама глінабітныя жытлы-баракі з драўлянымі жалюзі. З 1950-х г. у будаўніцтве выкарыстоўваюць жалезабетон, пластыкі і інш. З маст. рамёстваў у М. здаўна развіта разьба, якой аздабляюць рэчы з дрэва (табурэткі, дзверы, талеркі, грабяні), вырэзваюць рытуальныя маскі, фігуркі людзей, жывёл. Пашырана ліццё з медзі, выраб рэчаў са скуры змей і кракадзілаў (сумкі, рамяні), шкур пантэр і леапардаў, керамічнага посуду; тканін з геам. арнаментам. З 1960-х г. фарміруецца прафес. мастацтва (жывапісец Б.​Кейта). Старыя ч. гарадоў Джэне і Тамбукту ўнесены ЮНЕСКА у спіс Сусветнай спадчыны.

Літ.:

Развитие литературы в независимых странах Африки (60—70-е гг. XX в.). М., 1980.

П.​І.​Рогач (прырода, насельніцтва, гаспадарка), В.​У.​Адзярыха (гісторыя), Г.​М.​Малей (літаратура).

т. 10, с. 29

ЗАСЛУ́ЖАНЫ ЎРАЧ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца высокапрафесійным урачам, што працуюць па спецыяльнасці 15 і больш гадоў, за заслугі ў ахове здароўя насельніцтва, арганізацыі і аказанні лячэбна-прафілактычнай дапамогі з выкарыстаннем у рабоце сучасных дасягненняў мед. навукі і тэхнікі. Устаноўлена законам ад 13.4.1995, прысвойваеца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. У 1940—79 існавала ганаровае званне засл. ўрач Беларускай ССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя ўрачы Рэспублікі Беларусь

1941. М.​Н.​Анісімава, Б.​А.​Бароўскі, М.​М.​Глухоўскі, С.​І.​Гутман, І.​П.​Ермачэнка, Я.​І.​Іазефсон, С.​Т.​Ільін, М.​І.​Кавалёнак, Б.​І.​Каган, М А.​Карначэнка, В.​П.​Лапцейка, Р.​С.​Левін, І.​А.​Лур’е, Р.​М.​Манесзон-Любіна, Б.​В.​Рыскін, Х.​С.​Скалабан, А.​А.​Стальберг, Г.​І.​Татарская, М.​А.​Тунік, А.​А.​Ушакевіч, Б.​А.​Файнштэйн, П.​Я.​Церашкоў, А.​П.​Цярпугаў, Г.​П.​Шаравараў, К.​З.​Швыркуноў.

1948. І.​І.​Багдановіч, Р.​Ю.​Берлін, Т.​В.​Бірыч, М.​І.​Бобрык, П.​П.​Даўголікаў, Н.​М.​Кавалёў, А.​А.​Караткевіч, П.​Ц.​Комаў, І.​М.​Літашэнка, С.​С.​Лукашэвіч, У.​В.​Марзон, М.​С.​Маскова, А.​Я.​Мітрашэнка, М.​Ц.​Пятроў, М.​Б.​Смольскі, І.​М.​Стальмашонак, І.​М.​Хмялеўскі, А.​І.​Шуба.

1949. І.​Г.​Бабіцкі, І.​Г.​Бахановіч, Д.​С.​Віткін, А.​Л.​Вольскі, А.​Ф.​Жаўрыд, М.​І.​Красоўскі, С.​І.​Ліяранцэвіч, М.​Б.​Майзель, А.​С.​Мікульскі, М.​І.​Намеснікаў, І.​Е.​Новаш, К.​Дз.​Паўлюкоў, А.​Ф.​Саламаха, І.​М.​Сафонаў, А.​С.​Сямёнаў, Л.​А.​Фігоўскі, І.​М.​Фінкевіч, Ф.​А.​Храпко, Л.​А.​Чарнышкова, Ф.​Я.​Шульц.

1956. К.​Ф.​Градзіцкі, Г.​В.​Кот, Д.​М.​Кулік, І.​С.​Лягенчанка, У.​Ю.​Мірончык, Г.​І.​Нядбайлік, Я.​Я.​Сяркова, В.​В.​Шушкевіч, З.​А.​Шымкевіч.

1958. А.​А.​Абановіч, М.​А.​Аляксеева, М.​К.​Арэшкава, І.​І.​Астапенка, С.​П.​Афоненкаў, В.​А.​Вараб’ёў, В.​М.​Гарыенка, І.​А.​Кажанкоў, Ф.​Ф.​Касуха, І.​Г.​Паляшчук, А.​І.​Перлаў, М.​Л.​Плугатар, П.​М.​Радкевіч, Т.​Е.​Савіч, Л.​А.​Стахоўская, М.​А.​Сяркова, П.​М.​Хлус, В.​П.​Шчогалева, Г.​У.​Якубоўскі.

1959. І.​Б.​Аляшкевіч, М.​М.​Громава, А.​Р.​Заводчыкава, Н.​В.​Клікунец, А.​М.​Палыгаліна.

1960. М.​А.​Азіміна, Н.​М.​Акімава, З.​Г.​Алікіна, В.​Ф.​Бабінцава, Е.​Р.​Брэус, А.​Д.​Бярговіна, Н.​А.​Вараб’ёва, Т.​С.​Гапеенка, П.​Д.​Гарбацэвіч, Н.​К.​Гарэнка, З.​В.​Грэчыкава, Н.​П.​Дабрыніна, Н.​Я.​Дзеравянка, А.​Ф.​Емяльяненка, Л.​Ф.​Жалахаўцова, Т.​А.​Ждановіч, М.​А.​Жыгар, С.​А.​Заблоцкая, Н.​П.​Залатарская, А.​І.​Іванова, М.​В.​Каваленка, В.​Я.​Каган, І.​Ф.​Каралёва, Н.​Р.​Катлоўская, Е.​Р.​Ківа, Л.​Д.​Корбут, Н.​А.​Корзан, Т.​Я.​Крывіцкая, Г.​Л.​Лаўрыненка, С.​В.​Лісоўская, А.​Ф.​Лойка, Г.​Дз.​Марчанкова, С.​М.​Мац, Л.​А.​Медраш, А.​П.​Меншыкава, Г.​І.​Меркушава, М.​М.​Мінайлава, В.​П.​Нікіфарава, З.​Ф.​Нікіціна, З.​М.​Пазняк, М.​В.​Папова, М.​І.​Пейсаховіч, В.​М.​Поляк, Н.​М.​Равяка, Е.​І.​Раманькова, Н.​І.​Рудзік, М.​С.​Сімановіч, Н.​Л.​Смірных, Н.​С.​Сняжко, К.​М.​Сянько, Т.​Н.​Фёдарава, А.​А.​Цвяткова, Л.​А.​Чарнуха, П.​П.​Шакалава. М.​І.​Шамко, З.​Я.​Шырын, Г.​А.​Юркаўцава, Т.​І.​Якаўлева, Г.​М.​Якубцынер, К.​С.​Янушкевіч, А.​М.​Ярошына.

1961. В.​І.​Альшэўская, Н.​Р.​Афанасьева, Г.​І.​Багданава, І.​В.​Балычаў, Р.​І.​Бір, Ф.​А.​Брагінская, В.​М.​Варажэйкіна, Е.​І.​Віталёў, М.​К.​Гардон, І.​К.​Гарэльчык, Т.​М.​Гельман, Дз.​Я.​Гіркін, Н.​А.​Гуцько, А.​М.​Дамброўская, К.​М.​Дарашэнка, І.​І.​Дзядзюра, С.​Г.​Дулаеў, Е.​С.​Жукоўская, В.​Дз.​Жукоўскі, Р.​П.​Індзікт, Т.​Н.​Каваленка, У.​Л.​Каладоўскі, Т.​Ф.​Корпусава, А.​Ф.​Крывашчокі, М.​Ц.​Кудрын, А.​Е.​Курачкаў, М.​В.​Лапаткіна, Н.​С.​Лебедзь, Л.​А.​Магер, Ф.​А.​Марыніч, Ф.​А.​Марынкевіч, А.​М.​Маўшовіч, К.​А.​Мацапура, І.​А.​Мацвееў, М.​М.​Мілер, Б.​К.​Някрасаў, А.​І.​Паліенка, С.​І.​Прасноў, А.​М.​Русаковіч, Я.​С.​Сает, Г.​А.​Саўкова, М.​Ю.​Сіліч, Л.​К.​Сокалава, М.​М.​Спірыдонаў, В.​А.​Старасціна, Р.​А.​Сырнікаў, В.​Дз.​Тамілін, А.​І.​Тоўба, В.​Р.​Цішчанка, В.​І.​Цымбарэвіч, М.​А.​Цярэшчанка, Н.​М.​Шчацініна, Н.​М.​Ярмаловіч.

1963. Ю.​Г.​Батура, Я.​Я.​Бонч-Асмалоўскі, Г.​У.​Бурдзін. І.​М.​Герасімовіч, В.​П.​Камароў, Л.​П.​Навалодскі, Р.​А.​Шапіра.

1964. В.​А.​Александровіч, Я.​А.​Алесін, В.​Ф.​Арленка, А.​Л.​Вейнберг, Г.​М.​Віко, М.​М.​Герасіменка, І.​У.​Гранкоў, К.​П.​Грышанкова, А.​Л.​Дарасінскі, І.​Л.​Друян, І.​Ю.​Жалкоўскі, І.​А.​Інсараў, В.​Л.​Казлова, У.​Н.​Капусцянскі, І.​Б.​Кардаш, А.​К.​Касач, А.​Ф.​Клімава, Н.​В.​Красоўская-Чарнышова, К.​Р.​Круцько, М.​Г.​Кулін, К.​М.​Леанкова, П.​Р.​Любянкова, Р.​І.​Палей, М.​В.​Паўлавец, З.​К.​Русанава, Ф.​С.​Сальнікаў, Н.​Я.​Сямак, Я.​Р.​Сянюк, А.​Дз.​Удавенкаў, Р.​Я.​Цемахоў, В.​В.​Шырын.

1965. Г.​В.​Адамава, В.​М.​Бяспалава, К.​Я.​Герасімава, В.​Дз.​Жукоўская, М.​П.​Казлоў, Д.Г.​Б.​Кантар, А.​М.​Кісялёва, Ф.​А.​Корбут, Г.​М.​Лебедзева, К.​А.​Ледаўскіх, Н.​А.​Нікалаенка, В.​В.​Папковіч, В.​І.​Паралова, П.​С.​Ржавускі, П.​А.​Рудзік, К.​В.​Сабалеўская, А.​І.​Салаўёва, Е.​І.​Смірнова, М.​П.​Усевіч, М.​Дз.​Фёдарава, В.​І.​Хорава, К.​П.​Чэпік, П.​В.​Шатровіч, А.​У.​Шыдлоўская, І.​У.​Яршоў.

1966. А.​Ф.​Апацёнак, В.​Р.​Бакурына, Р.​В.​Бараш, А.​Ю.​Беленькі, Р.​А.​Ганкіна, М.​І.​Герасімовіч, А.​Р.​Дзем’янкоў, С.​У.​Дзмітрыеў, М.​У.​Дзянісава, Г.​Е.​Дубіцкая, Н.​М.​Запясочная, М.​І.​Катовіч, М.​А.​Кнак, К.​Ш.​Кугель, М.​П.​Курчаў, І.​Е.​Кутасаў, Н.​М.​Макавец, Б.​М.​Мардвінаў, С.​З.​Меклер, Н.​І.​Наздра, Л.​С.​Пінчук, І.​Л.​Пруднікава, В.​Ф.​Пташнік, І.​А.​Радзецкі, І.​І.​Рамашка, Т.​І.​Русакова, Н.​І.​Сахарава, А.​І.​Сачак, Л.​А.​Светачава, Д.​Ф.​Скарапанава, Ф.​В.​Старавойтаў, Н.​У.​Стракалава, Н.​І.​Сцепаненка, У.​М.​Талкачоў, А.​І.​Фятняева, Г.​А.​Цгоеў, Дз.​П.​Шавялёў, І.​М.​Шапіра.

1967. К.​Л.​Анішчанка, Л.​Ф.​Байцова, Н.​М.​Берабеня, А.​А.​Бокач, Дз.​П.​Бяляцкі, Л.​В.​Галенчык, Т.​Ф.​Гузава, Г.​А.​Гуць, Е.​П.​Драздова, В.​П.​Зянько, Дз.​І.​Каласоўскі, Е.​Я.​Кронава, Н.​М.​Кучынская, С.​К.​Лапацін, В.​М.​Матора, Л.​І.​Міхновіч, С.​А.​Мішакова, І.​В.​Нічыпарук, М.​П.​Падбярэзная, А.​М.​Пазняк, В.​М.​Прохарава, Е.​А.​Ржавуская, Н.​У.​Селіванчык, А.​М.​Сільдзімірава, М.​В.​Трусава, М.​І.​Харын, В.​П.​Цімашкова, Р.​Р.​Чарнова, К.​Р.​Чарняўскі, Ф.​М.​Чмель, А.​М.​Шаўлягін, Г.​У.​Шаўлякова.

1968. П.​В.​Аляксейчык, Г.​Г.​Аляхновіч, Г.​П.​Андрусевіч, А.​Г.​Амтонаў, Л.​М.​Афоніна, А.​М.​Бакалаў, В.​Ц.​Бакун, А.​К.​Брагін, Г.​Т.​Буглак, Н.​Дз.​Букацкая, А.​Ю.​Букач, В.​С.​Былінская, Я.​З.​Бычкоўскі, А.​Г.​Бялевіч, Г.​П.​Валачковіч, В.​Дз.​Варанкова, Ю.​І.​Ваяводзін, В.​М.​Вейсенберг, Г.​А.​Векшына, Н.​І.​Вінаградава, В.​А.​Вяржбіцкая, Н.​П.​Галавана, М.​А.​Галубцоў, Г.​С.​Гарбацэвіч, В.​А.​Гаўрыленка, І.​І.​Гслікаў, Г.​І.​Гроздзева, М.​І.​Громава, А.​І.​Гурскі, А.​М.​Дабрыянін, В.​І.​Давыдоўская, К.​Р.​Дайнека, М.​І.​Дашкевіч, Н.​Ф.​Драгун, З.​А.​Дувакіна, В.​Г.​Дунке, А.​І.​Жаваранкаў, У.​М.​Ждан, Г.​А.​Забоеў, В.​У.​Забродскі, Дз.​С.​Ізмайловіч, У.​С.​Ілбоўнік, А.​М.​Кавалёва, А.​М.​Каешка, Г.​Г.​Казюра, А.​П.​Каласкоў, Н.​Ф.​Каленчыц, В.​С.​Калядка, М.​А.​Капцэвіч, Я.​К.​Карасёва, Г.​М.​Касцевіч, У.​Ф.​Клімаў, М.​А.​Жопцюх, Я.​П.​Круглік, Г.​І.​Лабзова, Я.​Ц.​Лахмакоў, Н.​С.​Леках, С.​А.​Лемяшонак, Г.​А.​Лешукова, А.​А.​Ліпень, Б.​М.​Ліўшыц, Л.​Ц.​Ліцкевіч, П.​П.​Лукашэвіч, В.​І.​Ляшчынскі, А.​І.​Малаш, Ю.​І.​Марцішонак, З.​Р.​Міхалап, С.​І.​Міцкевіч, Я.​Н.​Мядзвецкі, М.​Л.​Мяснікова, Я.​З.​Найдзёнава, В.​А.​Некрашэвіч, В.​Ц.​Новікаў, А.​А.​Няверка, М.​Ф.​Панцэвіч, Ф.​А.​Паперная, В.​В.​Папова, А.​І.​Паруль-Мяркулава, М.​І.​Паўлючук, Ф.​Е.​Плоткіна, Ю.​А.​Пшанічнікава, Л.​Н.​Рабец, В.​А.​Радзівонава, В.​Г.​Ражкова, Л.​Г.​Рукман, Р.​А.​Русак, П.​Я.​Рыжова, К.​С.​Рымша, І.​М.​Сабкевіч, Л.​В.​Савінкова, З.​П.​Савянкова, М.​А.​Саламаха, К.​М.​Самсонік, А.​І.​Саракавумаў, І.​Г.​Саркісян, К.​Я.​Саўчанка, А.​П.​Сідарава, М.​М.​Скрыган, В.​А.​Смалякоў, В.​С.​Спірыдонава, П.​І.​Станішэўскі, В.​Б.​Стараселец, Л.​С.​Суравіцкая, А.​С.​Сушко, А.​Р.​Сцяпанаў, М.​В.​Тарасік, С.​С.​Тарасік, А.​Ц.​Татарынаў, М.​Г.​Токар, Г.​У.​Толкач, А.​А.​Тшаскоўскі, М.​Р.​Умінская, Я.​С.​Урбановіч, Г.​Л.​Філімонава, Р.​У.​Фомчанка, Л.​Х.​Хасін, Л.​С.​Цімчанка, В.​Л.​Чарнуха, Н.​А.​Чахоўская, В.​С.​Чурылава, Я.​С.​Чыжыкаў, У.​Г.​Чэшык, В.​У.​Шавалдышава, Т.​С.​Шыкоўская, К.​І.​Юрчанка, М.​Р.​Якабсон, У.​А.​Януковіч, Я.​Б.​Яцкова.

1970. Т.​М.​Алефірэнка, К.​М.​Анішчанка, А.​Р.​Арцюшэнка, Ф.​А.​Багдановіч, М.​У.​Барысевіч, А.​І.​Бондараў, А.​А.​Дзядзюля, Л.​Ц.​Дзянісава, Ф.​І.​Жукоўскі, Л.​Я.​Забаронак, М.​І.​Калач, Л.​Д.​Каржуева, Л.​М.​Каронік, В.​В.​Кірыльчык, А.​Ф.​Кічаў, Р.​В.​Куліч, Т.​А.​Леановіч, Ф.​Ц.​Малышаў, Т.​А.​Наско, В.​І.​Невядомскі, Г.​Ц.​Несцер, Т.​Ц.​Паддубная, І.​А.​Паторская, Н.​М.​Расалоўская, С.​І.​Самарцыеў, Н.​А.​Сільнова, Л.​К.​Тапальскова, М.​А.​Турко, К.​Ф.​Усольцаў, Н.​І.​Хадасоўская, М.​А.​Чыгір.

1971. І.​М.​Акунёў, Р.​Г.​Аўсянікава, А.​А.​Барадзін, М.​Р.​Белы, А.​І.​Гурская, В.​І.​Дзем’яновіч, К.​К.​Забароўскі, М.​І.​Лягенчанка, П.​Н.​Мельнік.

1972. З.​М.​Жукава, Н.​М.​Пляцешкава, Е.​Н.​Сяліцкая, Л.​А.​Эвальд.

1973. Г.​Ф.​Лось.

1974. Л.​І.​Бондар, І.​Я.​Каленчыц, В.​І.​Каляда, І.​М.​Касім, Дз.​А.​Крупень, А.​І.​Ласіцкі, В.​П.​Малы, Ю.​М.​Мурашоў, Л.​І.​Нікановіч, Я.​М.​Пратасеня, А.​П.​Пятрухін, А.​Г.​Раўкін, М.​П.​Роўба, В.​А.​Сайкоўская, В.​П.​Салаўёва, А.​В.​Скачко.

1975. Г.​А.​Абухаў, У.​А.​Баранік, В.​Дз.​Бякоеў, М.​І.​Бяляўскі, М.​М.​Валошын, В.​П.​Вераксо, І.​І.​Гудовіч, М.​Ф.​Ермачэнка, А.​М.​Зайцаў, М.​І.​Ігнацік, К.​В.​Капралаў, Т.​П.​Клімава, С.​А.​Кудзялевіч, Ф.​А.​Макарэвіч, Ф.​Л.​Малочка, М.​А.​Мароз, С.​Л.​Матусевіч, В.​М.​Мешчаракова, В.​М.​Прохараў, А.​І.​Пятровіч, І.​І.​Рогач, З.​А.​Трафімава, С.​Дз.​Трухан, Н.​І.​Урублеўская, М.​Я.​Церахаў, А.​П.​Цюрына, М.​П.​Чарных.

1976. Р.С.​А.​Аксельрод, Л.​П.​Барадзіна, К.​І.​Бахановіч, Ф.​Н.​Грэчка, М.​В.​Дзятлава, А.​Г.​Захараў, Т.​П.​Кавалёва, В.​І.​Касмачоў, В.​Дз.​Конанаў, Г.​Т.​Краўчанка, В.​М.​Крукаў, Т.​Ф.​Крывіцкая, П.​Н.​Лагун, У.​У.​Ладышкін, М.​М.​Ляйкоўскі, В.​С.​Лубніна, Г.​Л.​Мазурава, І.​І.​Невяроўскі, З.​М.​Палівода, М.​В.​Патоцкі, П.​Ф.​Тупікаў, В.​І.​Хомчанка, Г.​Г.​Часнакова, В.​П.​Шабека, М.​Я.​Шугала, Дз.​П.​Шэнец, К.​Г.​Юрацкая, С.​П.​Эверсман.

1978. Г.​В.​Арлова, В.​М.​Варэнікаў, А.​А.​Герасімовіч, П.​М.​Дземяшкевіч, Г.​К.​Дзенісоўскі, А.​А.​Дзятко, Л.​І.​Дзятко, Т.​М.​Дуброўская, Л.​А.​Дуброўскіх, Г.​А.​Зуб, А.​А.​Імшанецкі, М.​П.​Кавалёў, Т.​У.​Камар, В.​Ф.​Каравянская, Ф.​С.​Кузнечык, М.​П.​Лапета, А.​Б.​Лаўрыновіч, М.​Б.​Левін, М.​П.​Марынкевіч, К.​Ф.​Мядзюшка, М.​Я.​Піліповіч, Л.​В.​Рагажынская, Т.​В.​Рудакоўская, Г.​Я.​Сівіцкая, К.​З.​Сякерыч, У.​Я.​Ткачэнка, В.​А.​Трацяк, Ф.​К.​Урублеўская, Т.​В.​Фокіна, Г.​М.​Харавец, Л.​П.​Шэлег, М.​П.​Янкоўскі, М.​С.​Яромін.

1979. М.​М.​Бірукова, В.​В.​Гарызонтаў, Г.​І.​Дзікавіцкі, А.​С.​Дзяркач, К.​А.​Жвалеўская, У.​Г.​Загашвілі, А.​Ц.​Кажэўнікава, М.​І.​Каляга, М.​Я.​Карэлін, Г.​М.​Клімовіч, Л.​І.​Макарэвіч, А.​В.​Манулік, Я.​А.​Маслакоў, Н.​А.​Матусевіч, Л.​В.​Параскевіч, А.​С.​Сахарук, Я.​М.​Славенка, М.​С.​Трафімчык, М.​Г.​Эранасьян.

1980. І.​В.​Дурэйка, Л.​А.​Емяльянаў, В.​С.​Казакоў, В.​С.​Кірылка, А.​Г.​Піўчанка, В.​З.​Родзін, Л.​В.​Самусевіч, У.​І.​Сёмуха, А.​М.​Усціновіч, А.​А.​Ярашэвіч.

1981. А.​А.​Андрушкін, З.​І.​Балакірава, В.​А.​Вайтовіч, Л.​В.​Варонежцава, П.​Дз.​Васільеў, Л.​Д.​Гаўрык, Г.​П.​Дасюкевіч, В.​Я.​Дзяржыцкі, М.​П.​Дзяругіна, Г.​Я.​Зянько, Н.​Ц.​Кавалеўская, Л.​С.​Капскі, А.​І.​Кондрусеў, А.​П.​Лебедзеў, М.​П.​Райкова, І.​С.​Сандрас, Г.​М.​Сільвестрава, А.​А.​Хартонік, М.​А.​Ходзінскі, М.​В.​Шалявальнік, В.​З.​Юрчанка.

1982. П.​І.​Берняк, І.​С.​Кудлач, А.​М.​Мізяк, С.​К.​Нямчанаў, К.​П.​Палулех, А.​А.​Ракіцянская, Г.​А.​Салагуб, А.​М.​Сівуха, Л.​Р.​Сінякова, Л.​П.​Сцяпанаў, С.​Г.​Турковіч, Т.​Р.​Харчанка, М.​М.​Хомчанка.

1983. А.​А.​Гарабурда, Г.​М.​Крупень, З.​І.​Ліўшыц, М.​Н.​Турбан.

1984. І.​А.​Шэін.

1985. І.​П.​Саханькоў, Я.​Р.​Ярмолаў.

1986. Г.​С.​Кузняцоў.

1987. Я.​Дз.​Гаварухін, В.​М.​Дронаў, Р.​М.​Кардаш, А.​М.​Лазарэнка, У.​Ф.​Пад’елец, М.​В.​Рагуліна, А.​І.​Рубінская, Е.​П.​Ярмак.

1988. Ю.Я.​С.​Дзеняшчук, Г.​В.​Піліпенка.

1996. А.​Т.​Зорка.

1997. М.​І.​Батвінкоў, Я.​П.​Дзямідчык, А.​П.​Майстровіч, Дз.​А.​Маслакоў, В.​П.​Паляшчук, Э.​К.​Русакоў.

т. 6, с. 569

А́ФРЫКА,

другі па велічыні пасля Еўразіі мацярык, частка свету. Пл. 29,2 млн. км², з астравамі 30,3 млн. км². Размешчана ва Усх. паўшар’і, амаль пасярэдзіне перасякаецца экватарам. Крайнія пункты: на Пн мыс Эль-Аб’яд, 37°20′ паўн. ш.; на Пд мыс Ігольны (Агульяс), 34°52′ паўд. ш.; на З мыс Альмады, 17°32′ зах. д.; на У мыс Хафун, 51°23′ усх. д. Афрыка працягнулася з Пн на Пд амаль на 8000 км, з З на У на 3100 км у паўд. і да 7500 км у паўн. частках. Злучана з Азіяй вузкім (112 км) Суэцкім перашыйкам, ад Еўропы аддзяляецца Міжземным морам і Гібралтарскім пралівам. На З абмываецца Атлантычным ак., на У — Індыйскім ак. і Чырвоным морам. Берагі пераважна прамалінейныя, абразійныя, стромкія, з вузкай палоскай прыбярэжных нізін, у трапічных шыротах месцамі з каралавымі рыфамі. Зручных бухтаў мала, вял. залівы Гвінейскі на З і Сідра (Вял. Сірт) на Пн, у Міжземным моры. Найб. п-аў Самалі (Афрыканскі Рог). Да Афрыкі як часткі свету належаць астравы (агульная пл. 1,1 млн. км²): на У Мадагаскар, Каморскія, Маскарэнскія, Аміранцкія, Сейшэльскія, Альдабра, Пемба, Мафія, Занзібар, Сакотра; на З Мадэйра, Канарскія, Зялёнага Мыса, Анабон, Сан-Таме, Прынсіпі, Біёка (б. Фернанда-По), аддаленыя ў Атлантычным ак. а-вы Ушэсця, Св. Алены, Трыстан-да-Кунья і інш.

Рэльеф. У рэльефе Афрыкі спалучаюцца ступеньчатыя раўніны, плато, пласкагор’і і нагор’і са шматлікімі астанцовымі вяршынямі, лававым покрывам і вулканамі. Паводле вышыні паверхні над узр. м. (сярэдняя 750 м) Афрыка падзяляецца на паўн.-зах. Нізкую Афрыку і паўд.-ўсх. Высокую Афрыку. На б. ч. Нізкай Афрыкі размешчаны раўніны і плато Сахары, сярод якіх узвышаюцца нагор’і Ахагар (г. Тахат, 3003 м) і Тыбесты (вулкан Эмі-Кусі, 3415 м), і Судана — плато і пласкагор’і Аір (2022 м), Энеды (1450), Дарфур (3088 м) і інш. На ПнЗ Атласкія горы (г. Тубкаль, 4165 м). Над берагам Гвінейскага зал. ўзнімаецца Паўн.-Гвінейскае узв. (г. Бінтымані, 1948 м). На Пд Нізкая Афрыка — упадзіна Конга, што аддзяляецца ад Атлантычнага ак. Паўд.-Гвінейскім узв. (1500—2000 м). Да Высокай Афрыкі належыць Эфіопскае нагор’е (г. Рас-Дашэн, 4623 м), якое на У абрываецца да самай нізкай у Афрыцы ўпадзіны Афар (-153 м), і Усх.-Афрыканскае пласкагор’е з вулканічнымі конусамі (Кіліманджара, 5895 м — найвышэйшы пункт Афрыкі). На Пд Афрыкі знаходзіцца раўніна Калахары (выш. 900—1000 м). Яе акружаюць на У і ПнУ плато і нагор’і Матабеле і Велд, на Пд Верхняе Кару (горы Сніўберге, 2505 м), на З Намакваленд, Дамараленд, Каока. На У павышаны рэльеф вакол Калахары стромка абрываецца да Індыйскага ак., дзе Драконавы горы і нагор’е Басута з найвышэйшым пунктам на Пд Афрыкі г. Тхабана-Нтленьяна (3482 м) утвараюць Вял. Уступ, на Пд — да ўпадзіны Вял. Кару, на З — да Атлантычнага ак. (хр. Сера-да-Шэла). На крайнім Пд мацерыка ўзвышаюцца Капскія горы (2326 м). Рэльеф, падобны да Паўд. Афрыкі, мае в-аў Мадагаскар. Усходнюю ч. Афрыкі з Пн на Пд перасякае Усходне-Афрыканская рыфтавая сістэма з глыбокімі вузкімі ўпадзінамі, занятымі азёрамі, глыбавымі гарамі і вулканічнымі масівамі з патухлымі і дзеючымі вулканамі.

Геалагічная будова. Амаль усю тэр. Афрыкі займае стараж. Афрыканская платформа (Афрыкана-Аравійская).

Дакембрыйскія метамарфічныя тоўшчы і граніты, што складаюць фундамент платформы, залягаюць на глыб. 8—10 км у вялізных тэктанічных упадзінах і прагінах, якія запоўнены асадкавымі пародамі платформавага чахла (да гэтых структур часта прымеркаваны раўніны і плато). У шчытах і масівах крышт. фундамент выходзіць на паверхню (нагор’і Ахагар і Тыбесты, Паўн.-Гвінейскае узв., хрыбет Этбай на беразе Чырвонага м., плато Дарфур і інш.). У палеазоі на Пд Афрыкі развівалася мацерыковае зледзяненне (на фоне тэктанічнага падняцця), у мезазоі — базальтавы вулканізм з утварэннем лававых покрываў (трапаў). У сярэдзіне кайназою зноў пачалося падняцце паверхні, асабліва інтэнсіўнае на У Афрыкі, што прывяло да расколу платформы і ўтварэння ў міяцэне Усх.-Афрыканскай рыфтавай сістэмы, якая працягнулася больш чым на 6000 км ад паўн. ускраіны Чырвонага м да р. Замбезі. Рыфтагенез суправаджаўся базальтавым і шчолачным вулканізмам, у пліяцэне ўзніклі вулканы Кіліманджара, Кенія (5199 м), Меру (4567 м) і інш. На Пд да платформы прылягаюць складкава-глыбавыя структуры Капскіх гор (герцынскай складкавасці), на ПнЗ — складкавая сістэма Атласкіх гор (герцынскай і альпійскай складкавасці). У антрапагене Афрыка аддзялілася ад Еўропы. Мацерыковае зледзяненне плейстацэну выявілася эпохамі ўвільгатнення ў Сахары і інш. пустынях (плювіяльныя эпохі, ад якіх засталіся уэды, высахлыя азёры і інш.).

Карысныя выкапні. У Афрыцы вядомы радовішчы амаль усіх відаў карысных выкапняў. Яна займае 1-е месца сярод іншых мацерыкоў па запасах марганцавых рудаў, храмітаў, баксітаў, золата, плаціноідаў, кобальту, ванадыю, алмазаў, фасфарытаў, флюарыту, 2-е — па запасах медных рудаў, урану, сурмы, берылію, азбесту, графіту, 3-е — па запасах нафты, прыроднага газу, ртуці, жал. руды; ёсць значныя запасы рудаў тытану, нікелю, вісмуту, літыю, танталу, ніобію, волава, вальфраму, а таксама каменнага вугалю, каштоўных камянёў і інш.

Клімат. Афрыка — самы гарачы мацярык (сумарная сонечная радыяцыя 180—200 ккал/см² за год) з пераважна кантынентальным кліматам (рэзкія ваганні сутачных тэмператур і сухасці). Асн. працэс агульнай цыркуляцыі атмасферы над Афрыкай — перанос да экватара трапічнага паветра пасатамі. Т-ры паветра ў Паўн. і Паўд. паўшар’ях мала адрозніваюцца, а характар і велічыня ападкаў на працягу года вельмі зменлівыя, на б.ч. тэрыторыі адзначаецца недахоп вільгаці, вылучаюцца сухі і вільготны сезоны.

У поясе экватарыяльнага клімату паміж 2° паўд. і 8° паўн. ш. сума ападкаў за год перавышае 1000 мм, у самым вільготным месцы Афрыкі на зах. схілах масіву Камерун, у Дэбунджы, дасягае больш за 9000 мм. Тэмпературы на працягу года 25—28 °C (удзень блізкія да 30 °C, уначы каля 20 °C). Паясы субэкватарыяльнага клімату (экватарыяльных мусонаў) распрасціраюцца да 19° паўн. і 16° паўд. ш. Выпадае ад 250—300 да 500—1800 мм ападкаў (2 сезоны дажджоў). Тэмпература на працягу года вагаецца ад 26—31 °C да 14—18 °C на Пн ад экватара, на Пд складае 20—27 °C. Далей, да 30° паўн. і 30° паўд. ш., размяшчаюцца паясы трапічнага клімату, дзе выпадае менш за 100 мм, ва Усх. Сахары 10—20 мм ападкаў за год (у г. Асуан дажджы выпадаюць не кожны год). У тропіках Паўн. паўшар’я самыя высокія т-ры ў Афрыцы — у ліп. месцамі да 38 °C, макс. 57,8 °C адзначана ў Эль-Азізіі (Лівія). Назіраюцца значныя месячныя і сутачныя ваганні т-ры (да 20 °C). Паўн. і паўд. ўскраіны мацерыка знаходзяцца ў паясах субтрапічнага клімату, дзе ападкі (ад 100—250 мм на У да 500—1000 мм за год на З) выпадаюць зімой, т-ры летніх месяцаў 20—25 °C, зімовых 10—15 °C, у гарах Атлас выпадае снег, т-ры могуць зніжацца да -6, -8 °C.

Унутраныя воды. Гідраэнергетычны патэнцыял Афрыкі складае больш за 20% ад сусветнага, па запасах гідраэнергіі яна займае 2-е месца пасля Азіі. У Афрыцы цячэ самая доўгая рака свету — Ніл (6671 км), самая паўнаводная рака Усх. паўшар’я — Конга, тут знаходзяцца 2-е па глыбіні (пасля Байкала) возера Зямлі — Танганьіка (1470 м) і 2-е па плошчы (пасля воз. Верхняе ў Паўн. Амерыцы) воз. Вікторыя (68 тыс. км²).

Найб. густая рачная сетка ў цэнтр. і зах. ч. прыэкватарыяльнай Афрыкі, у пустынях рэкі з пастаянным цячэннем адсутнічаюць (акрамя транзітных, як Ніл). У Атлантычны ак., басейн якога ахоплівае 50% тэр. мацерыка, упадаюць Конга (4320 км), Нігер, Сенегал, Гамбія, Аранжавая і інш., у Міжземнае мора — Ніл. Да бас. Індыйскага ак. (18,5% тэр.) належыць Замбезі (2660 км), Лімпопа, Рувума, Руфіджы, Джуба, Тугела і рэкі Мадагаскара. Ступеньчаты рэльеф спрыяе ўтварэнню парогаў і вадаспадаў. Самы вялікі вадаспад Вікторыя на р. Замбезі (выш. 120 м, шыр. 1800 м), самы высокі каскад вадаспадаў Тугела (933 м) на р. Тугела ў Драконавых гарах. Жыўленне рэк пераважна дажджавое, у пустынях і паўпустынях — грунтавое. Шматгадовы снег на некаторых вяршынях Усх. Афрыкі і сезонны на ПнЗ Атласкіх гор істотнага ўплыву на водны рэжым рэк не мае. У Афрыцы шмат азёраў, многія ў катлавінах тэктанічнага паходжання (у рыфтах Усх. Афрыкі): Танганьіка, Мабуту-Сесе-Сека (б. Альберт), Іды-Амін-Дада (б. Эдуард), Ківу, Туркана (б. Рудольф), Малаві (Ньяса) і інш. Воз. Вікторыя займае спадзістае тэктанічнае паніжэнне за межамі зоны разломаў. Ва ўнутр. бяссцёкавых абласцях азёры найчасцей салёныя, са зменлівымі ўзроўнем і плошчай, некаторыя перасыхаюць у сухі сезон, найб. сярод іх воз. Чад (пл. 10—26 тыс. км², глыб. 2 м). У Афрыцы створана шмат вадасховішчаў для арашэння і энергет. забеспячэння, найб. Вольта, Насэр і інш.

Глебы і расліннасць. У Афрыцы лясы і рэдкалессі займаюць каля 27%, саванны — 33%, пустыні і паўпустыні — 40% тэрыторыі. На мацерыку добра выяўляецца занальнасць глебавага і расліннага покрыва. Экватарыяльныя і трапічныя пастаянна вільготныя вечназялёныя і мяшаныя лясы (гілея) займаюць узбярэжжа Гвінейскага зал. і ўпадзіну Конга паміж 7° паўн. і 5° паўд. ш., дзе пашыраны чырвона-жоўтыя фералітавыя глебы. Лясы густыя, шмат’ярусныя, з ліянамі і эпіфітамі, багатыя на віды: 3000 відаў дрэў (40 з іх маюць каштоўную драўніну — эбенавае, сандалавае, чырвонае і інш.). Далей на Пн і Пд, дзе 2—3 месяцы засушлівы перыяд, распасціраюцца пераменна-вільготныя мяшаныя, часткова лістападныя трапічныя лясы (капалавае дрэва, хларафора высокая і інш.). Да гэтых лясоў прымыкае велізарная зона саваннаў, якая цягнецца да 18—19° паўн. ш., у паўд. Афрыцы — на Пд ад тропіка, на У — да Індыйскага ак. Вільготная высакатраўная саванна (гвінейская) — з участкамі трапічных лясоў, рэдкастойнымі масівамі акацый, баўгіній, баабабамі і слановымі травамі (4—5 м вышынёй) і інш. Нізкатраўная (тыповая, суданская) саванна развіта на чырв. і чырв.-карычневых фералітавых глебах, мае суцэльнае покрыва злакавых траў (барадач, тэмеда, гіпарэнія), паасобныя баабабы і дрэвы з парасонападобнай кронай (акацыі, паркія, пальма дум). Сухая, апустыненая саванна (сахельская) развітая ў сахелі і паўпустыні Калахары. Травяное покрыва з геафітаў (пераважна лілейных) і дзярністых злакаў. Рэдкія акацыі. Глебы чырв. і чырв.-бурыя, на значных плошчах пашкоджаны пры выпасе свойскай жывёлы і ператварыліся ў рухомыя пяскі. Найб. урадлівыя і асвоеныя ў саваннах цёмна-чырв. фералітавыя глебы на выхадах на паверхню базальтаў ва Усх. Афрыцы. За саваннамі, далей ад экватара, цягнецца зона пустыняў і паўпустыняў: у Паўн. паўшар’і Сахара — найбольшая трапічная пустыня свету, у Паўд. паўшар’і Наміб і Кару. У Сахары рэдкая ксерафільная расліннасць, глебы пустынныя слабаразвітыя: камяністыя (адпавядаюць тыпу пустыняў хамады), пяскі і пясчаныя (эргі), жвірова-галечнікавыя (рэгі), на якіх трапляюцца саланчакі (себхі). У пустыні Наміб пераважна сукулентная расліннасць, у т. л. вельвічыя, лілейныя і інш., пясчаныя і камяністыя пустынныя глебы. Паўпустыні Афрыкі злакава-хмызняковыя, з характэрным кавылём альфа. У Атласкіх гарах і на нізінным паўн. узбярэжжы пашырана міжземнаморская расліннасць з субтрапічных вечназялёных цвердалістых і лістападных лясоў (кіпарысы, алівы, міндаль, ліванскі кедр, коркавы дуб, розныя хвоі). Развіты таксама другасныя хмызняковыя і палынна-злакавыя асацыяцыі (тыпу фрыгана, маквіс, гарыга). Пераважаюць шэра-карычневыя, карычневыя, чырвона-бурыя апустыненыя і бурыя лясныя глебы; высокай урадлівасцю вылучаюцца алювіяльныя глебы ў даліне Ніла. На крайнім Пд Афрыкі субтрапічная расліннасць сфарміравана з больш старажытных, чым на Пн, фларыстычных элементаў (нагаплоднік, дрэвападобная папараць і інш.) на жаўтазёмах, карычневых і горных бурых лясных глебах. На большай частцы Афрыкі глебы малаўрадлівыя, выкарыстоўваецца толькі ​¹/₅ зямель, прыдатных для ворыва.

Жывёльны свет Афрыкі багаты і разнастайны. Захаваліся прадстаўнікі стараж. мацерыковых фаун з канца мезазою, якія з’яўляюцца эндэмікамі або агульнымі з фаунамі Паўд. Амерыкі, Паўд. Азіі, Аўстраліі. Афрыка ўваходзіць у Галарктычную фауністычную вобласць Арктагеі (Пн мацерыка з Сахарай), Эфіопскую і Мадагаскарскую вобласці Палеагеі. У афр. частцы Галарктычнай вобласці характэрныя лань, дзік, падвіды высакароднага аленя, бурага мядзведзя і ліса, леапард, звычайная генета, егіпецкі мангуст, грабеньчаты дзікабраз і інш. У Сахары і паўпустынях жывуць антылопа лірарогі буйвал, газелі, леў, гепард, каракал, аксамітны і дзікі каты, ліс фенек, паласатая і плямістая гіены, мноства тушканчыкаў, пясчанак і інш. Сярод птушак пустынны жаваранак, дрофы, рабкі і інш. У Паўн. Афрыцы зімуюць шматлікія пералётныя птушкі, сярод іх каля 17 відаў з Беларусі (гл. ў арт. Вырай). Шматлікія паўзуны (гадзюкі Авіцэны і рагатая, гюрза і інш.), з беспазваночных — павукападобныя, саранча. У Эфіопскай вобласці жывуць своеасаблівыя статкавыя капытныя — блакітны гну, зебры, газелі Томпсана і Гранта; шматлікія даманы (блізкія да сланоў малыя жывёлы), бегемот, трубказубы, афрыканскі слон, малпы гамадрыл і бабуін; з драпежных — леў, леапард, гепард, гіенавы сабака, каракал, шакал; сярод птушак — афрыканскі страус, цацаркі, птушка сакратар і інш. У экватарыяльных і трапічных лясах водзяцца кутасавухая свіння, вадзяны алянёк, акапі, гарыла, шымпанзе, дзікабразы, дрэвавыя даманы, з птушак — турака, птушкі-насарогі, папугаі, з паўзуноў — геконы, хамелеоны, дрэвавыя змеі, кракадзілы, з беспазваночных — тэрміты (каля 500 відаў), тараканы і інш. Астраўная фауна Мадагаскарскай вобласці адметная — гэта лясная фауна, у якой пануюць лемуры, ёсць тэнрэкі, вівера фоса, мадагаскарскія пастушкі, чырванадзюбыя попаўзні, чарапахі. Для аховы жывёльнага свету ў Афрыцы арганізавана больш за 150 заказнікаў і нац. паркаў.

Прыроднае раянаванне Афрыкі адлюстроўвае геагр. занальнасць. Вылучаюцца: экватарыяльны пояс (без падзелу на прыродныя краіны); субэкватарыяльны пояс з краінамі Судан, Паўн.-Гвінейскае узв., Эфіопскае нагор’е і п-аў Самалі, Усх. Афрыка, упадзіна Конга; трапічны пояс з краінай Сахара і часткай краіны Паўд. Афрыкі; субтрапічны пояс з краінай Атлас на Пн і часткай краіны Паўд. Афрыка (Капскія горы і паўд.-ўсх. ўскраіна мацерыка). Афрыку таксама падзяляюць на прыродныя вобласці: Паўн. Афлрыка, Зах. Афрыка, Цэнтр. Афрыка, Усх. Афрыка і Паўд. Афрыка.

Насельніцтва. У Афрыцы жыве больш за 700 млн. чал. (1994) — больш за 12% насельніцтва Зямлі. Шчыльн. ад 0,3 да 200, у даліне Ніла больш за 1000 чал. На 1 км². Этнічны склад вельмі стракаты. Афрыку насяляюць некалькі соцень вялікіх і малых этнасаў, 107 з іх налічваюць больш за 1 млн. чал. кожны, а 24 — больш за 5 млн. (самыя шматлікія: егіпецкія арабы, хаўса, йоруба, алжырскія і мараканскія арабы, фульбе, ігба, амхара, арома, суданскія арабы). Найб. пашырана арабская мова, на Пд ад Сахары — мовы банту. Народы Афрыкі належаць да некалькіх рас: інда-міжземнаморскай, негра-аўстралійскай (уключае негрскую, негрыльскую і бушменскую малыя расы), эфіопскай і інш. Па веравызнанні ў многіх краінах на Пн ад экватара (Алжыр, Марока, Егіпет, Судан, Лівія, Сенегал, Самалі, Нігер, Чад і інш.) пераважаюць прыхільнікі ісламу суніцкага кірунку. Хрысціяне (католікі і пратэстанты) складаюць ½ насельніцтва ПАР, Намібіі, Лесота, Бурундзі, Габона. Найб. старажытная канфесія ў Афрыцы — манафісіцкая царква (пераважна народа амхара ў Эфіопіі). Ёсць прыхільнікі хрысціянска-афрыканскіх цэркваў, індуізму і іудаізму. У некаторых краінах Пд ад Сахары захаваліся мясцовыя традыц. вераванні. Гл. таксама Народы Афрыкі.

Палітычны падзел. У межах Афрыкі размешчаны дзяржавы: Алжыр, Ангола, Батсвана, Бенін, Буркіна-Фасо, Бурундзі, Габон, Гамбія, Гана, Гвінея, Гвінея-Бісау, Джыбуці, Егіпет, Заір, Замбія, Зах. Сахара, Зімбабве, Кабо-Вердэ, Камерун, Каморскія Астравы, Кенія, Конга, Кот-д’Івуар, Лесота, Ліберыя, Лівія, Мадагаскар, Мазамбік, Малаві, Малі, Марока, Маўрыкій, Маўрытанія, Намібія, Нігер, Нігерыя, Паўд.-Афрыканская Рэспубліка (ПАР), Руанда, Самалі, Сан-Таме і Прынсіпі, Свазіленд, Сейшэльскія Астравы, Сенегал, Судан, Сьера-Леоне, Танзанія, Тога, Туніс, Уганда, Цэнтральнаафрыканская Рэспубліка (ЦАР), Чад, Экватарыяльная Гвінея, Эрытрэя, Эфіопія (пра кожную краіну гл. асобны артыкул). Некаторыя астравы належаць краінам Еўропы: Канарскія Іспаніі; Мадэйра Партугаліі; а-вы Святой Алены, Ушэсця і Трыстан-да-Кунья ўладанне Вялікабрытаніі; в-аў Рэюньён у групе Маскарэнскіх а-воў — замежны дэпартамент Францыі. Гарады Сеута і Мелілья на Міжземнаморскім узбярэжжы Марока знаходзяцца пад кіраваннем Іспаніі.

Літ.:

Африка: Энцикл. справ Т. 1—2. М., 1986—87;

Галай Н.П., Жучкевич В.А., Рылюк Г.Я. Физическая география материков и океанов. Мн., 1988;

Страны и народы: Африка. [Кн. 1—3]. М., 1979—82.

Г.​Я.​Рылюк.

т. 2, с. 138