НАЦЫЯНА́ЛЬНАЕ САМАВЫЗНА́ЧЭННЕ,
свабоднае і суверэннае вызначэнне нацыяй або
Прынцып Н.с. сфарміраваўся ў выніку асэнсавання вопыту
Ідэя Н.с. беларусаў упершыню ўскосна выказана К.Каліноўскім (ідэя пра самастойнасць Літвы—Беларусі ў
Створаная ў
Н.К.Мазоўка.
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
НАЦЫЯНА́ЛЬНАЯ САМАСВЯДОМАСЦЬ,
сукупнасць уяўленняў, пачуццяў і ведаў чалавека аб сваёй прыналежнасці да пэўнай нацыі. Першасныя элементы Н.с. складваліся яшчэ ў першабытным грамадстве. Фарміраванне Н.с. завяршаецца ў працэсе пераўтварэння народнасці ў нацыю на аснове ўсведамлення людзьмі свайго агульнага паходжання і непарыўнай сувязі з роднай зямлёй, адчування самабытнасці сваёй культуры, мовы, нацыянальнага характару, менталітэту, пачуцця агульнанац. салідарнасці. У структуры Н.с. арганічна ўзаемазвязаны рацыянальныя,
Н.с. жыхароў Беларусі ў старажытнасці была звязана з агульнасцю паходжання ад аднаго рэальнага або міфічнага продка, з адзінствам тэрыторыі пражывання, ладу жыцця,
Літ.:
Беларусіка = Albaruthenica.
Дубянецкі С.Ф., Дубянецкі Э.С. Цяжкі шлях да адраджэння. Брэст, 1997.
Э.С.Дубянецкі.
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
перабра́ць, ‑бяру, ‑бярэш, ‑бярэ; ‑бяром, ‑бераце;
1.
2.
3.
4.
5.
6.
•••
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
спако́йны, ‑ая, ‑ае.
1. Які знаходзіцца ў стане спакою, нерухомасці; ціхі, бязгучны.
2. Які не выяўляе трывогі, хвалявання, знаходзіцца ў стане спакою, не ўзбуджаны (пра чалавека).
3. Які рэдка выходзіць з сябе, стрыманы, ураўнаважаны (пра чалавека).
4. Раўнамерны, роўны ў сваім праяўленні, працяканні.
5. Мірны, не ваенны.
6. Які адбываецца ў спакоі, нічым не парушаецца, не трывожыцца нікім.
•••
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
збі́цца, саб’юся, саб’ешся, саб’ецца; саб’ёмся, саб’яцеся;
1.
2.
3. Адхіліцца, сысці ўбок (пры хадзе, яздзе і пад.).
4. Адхіліцца ад правільнага, дакладнага выканання, ажыццяўлення чаго‑н.
5. Памыліцца, зблытацца.
6.
7.
8.
9.
•••
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
ГРАМАДЗЯ́НСКАЯ СУПО́ЛЬНАСЦЬ,
цывільнае грамадства, сукупнасць грамадзян, добраахвотных грамадскіх арганізацый і аб’яднанняў, якія будуюць сваю дзейнасць на аснове прызнання прыярытэту грамадства і неабходнасці служэння яму дзяржавы. Гістарычна ідэя грамадзянскай супольнасці бярэ пачатак у
Грамадзянская супольнасць ахоплівае сукупнасць
Ідэя грамадзянскай супольнасці знаходзіла практычнае ўвасабленне ў працэсе пераходу ад дэспатыі да дэмакратыі, ад абсалютызму да рэспублікі або канстытуцыйнай манархіі (Англія, Швецыя, Данія і
Літ.:
Локк Д. Два трактата о правлении.
Гегель Г.В.Ф. Философия права:
Гражданское общество и правовое государство: предпосылки формирования. М., 1991;
Гражданское общество: (Сб.
С.Ф.Дубянецкі.
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
ЛІТАРАТУ́РНЫ ПРАЦЭ́С,
функцыянаванне і развіццё літаратуры ў пэўную эпоху і на працягу ўсёй гісторыі нацыі, дзяржавы, рэгіёна, свету. Уключае самі творы, формы іх грамадскага існавання (публікацыі, выданні,
Л.п.
Бел.
Літ.:
Благой Д.Д. Литературный процесс и его закономерности // Благой Д.Д. От Кантемира до наших дней.
Литературный процесс и русская журналистика конца XIX — начала XX в., 1890—1904.
Каваленка В.А. Вытокі. Уплывы. Паскоранасць
А.М.Пяткевіч.
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
звяза́ць, звяжу, звяжаш, звяжа;
1. Змацаваць, злучыць канцы чаго‑н., завязаўшы вузлом або прывязаўшы адзін да аднаго.
2. Змацаваць якія‑н. прадметы, перавязаўшы або абвязаўшы іх чым‑н.; перавязаўшы, злучыць у што‑н.
3.
4. Прывязаць адну да другой рукі, ногі, пазбавіўшы каго‑н. свабоды
5. Наладзіць зносіны паміж чым‑н. з дапамогай сродкаў сувязі або дарог.
6. Наладзіць сувязь каму‑н. з кім‑, чым‑н.
7. Аб’яднаць чым‑н. у адно цэлае.
8. Паставіць у якую‑н. залежнасць ад чаго‑н., у якія‑н. адносіны да чаго‑н.
9. Зрабіць што‑н. вязаннем.
10. У хіміі — вывесці са свабоднага стану.
•••
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
фігу́ра, ‑ы,
1. Форма, абрысы чаго‑н.
2. Склад цела, знешнія абрысы, формы чалавека.
3. Чалавек (звычайна невядомы, незнаёмы ці кепска бачны).
4. Постаць чалавека або жывёлы ў скульптуры, жывапісе.
5. Комплекс
6.
7. У геаметрыі — частка плоскасці, абмежаваная замкнутай лініяй, а таксама наогул сукупнасць размешчаных пэўным чынам пунктаў, ліній, паверхней і цел.
8. У шахматах — кароль, ферзь, ладдзя, слон і конь.
9. Старшая ігральная карта (туз, кароль, дама, валет).
10. Моўны зварот, стылістычны прыём, які надае мове асаблівую выразнасць.
11.
[Лац. figura — вобраз, форма.]
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
ЛІБЕРАЛІ́ЗМ 1) ідэйная і
2) Спосаб мыслення і паводзін, які характарызуецца незалежнасцю і цярпімасцю ў адносінах да розных поглядаў, традыцый і тыпаў паводзін. Тэрмін «
У апошняй трэці 19
На Беларусі ліберальныя ідэі духоўнай свабоды і самакаштоўнасці чалавека, неабходнасці сцвярджэння ў дзяржаве законнасці і справядлівасці, забеспячэння законных інтарэсаў і правоў грамадзян (у т.л. права валодання ўласнасцю) развівалі Ф.Скарына, Мікола Гусоўскі, С.Будны, А.Волан, К.Нарбут, Ф.Савіч, М.К.Судзілоўскі, І.Страйноўскі, К.Каліноўскі, Ф.Багушэвіч і
Літ.:
Смит А. Исследование о природе и причинах богатства народов:
Памятники философской мысли Белоруссии XVII — первой половины XVIII в.
Сорман Ги. Либеральное решение:
Беларуская думка XX
Manning D. Liberalism. London, 1976;
Hayek F. von Law, Jegislation, liberty. London, 1982.
С.Ф.Дубянецкі.
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)