Казачо́к 1 ’народны танец з паступова нарастаючым тэмпам, а таксама музыка для гэтага танца’ (БРС, ТСБМ, Бяльк.; віц., КЭС; Мат. Гом., Сержп. Грам., Шат.). Калі слова — не беларускі наватвор ад казак у гэтым жа значэнні, то, паводле лінгвагеаграфічных даных, можна меркаваць аб уплыве рус. гаворак, аднак аб геаграфіі рус. слова нельга сказаць нічога пэўнага. Даль (2, 177) адзначае: «казачок… известный вид пляски, перенятой у казаков». Аб этымалогіі гл. казак 2.

Казачо́к 2 ’васьмушка, 1/8 куб. сажня дроў, прыблізна адзін воз’ (Бяльк., Шат.), ’мера каля 2 вазоў’ (Жд. 2) ’мера дроў, 1/16 кубічнага сажня’. Можна меркаваць аб сувязі з каза 1 (утваральнай аснове каз‑), параўн. бел. гом. казёл ’мера дроў, 2,5 м³, рус. арханг. козлец ’маленькі воз сена’. Аб тэрміналагічных утварэннях ад такой асновы гл. казак, казакі. Што датычыцца матывацыі ўтварэння, ёсць тэрміны-дэрываты ад каза, казёл, якія абазначаюць спецыяльную (напрыклад, для аховы ад дажджу) укладку снапоў у полі, рус. складывать в козлы ’складваць адзін кусок торфа на другі сценкай’ (м.-арханг., арл.) і ’складваць цагліны, укладваючы адны плазам, а другія стаўма так, каб паміж імі заставаліся прамежкі для доступу паветра’ (маск.). Матывацыя такая ж, што і тэрмінаў, якія абазначаюць перакладзіны, Т‑падобныя прыстасаванні і сувязь з лексемамі каза, казёл відавочныя. Можна дапусціць, што спецыяльная (для прасушкі) укладка дроў у лесе была аднаго канкрэтнага памеру, што пры ўмове наймення такой укладкі дэрыватам ад каза 1 магло прывесці да ўтварэння назвы меры. Зразумелым становіцца і дробнае (ад сажня) значэнне меры. Рус. арханг. козлец ’маленькі воз сена’ можна разумець як аргумент на карысць гэтай жа этымалогіі (< козлец ’укладка снапоў’). Падобны тэрмін мог паходзіць непасрэдна ад козлец (< козел) дзякуючы сваім зааморфным прыкметам (форма палазоў і інш.). Паколькі такога роду ўтварэнні (гл. тэрміны ад каза 1 ў бел.) вядомыя, параўн. рус. дыял. казак ’рагуліна, ручка ў сахі, якой араты трымае саху’, можна меркаваць і аб спецыфічнай назве воза, як спецыяльнага, каб вазіць дровы, так і маленькага (які мог атрымаць такое найменне не толькі па яўна зааморфных адзнаках, але і ў кантэксце параўнання з вялікім возам), у тым ліку і ручных санак (саматужак). Што датычыцца апошняй рэаліі, то магчымая сувязь назвы каза, якая адзначана для маленькіх санак, з каза 1 магла быць вельмі ўскоснай. Бел. казачок ’мера каля двух вазоў’ можна разглядаць як развіццё значэння слова паводле другой версіі або як аргумент на карысць першай: тады казачок ’укладка дроў, якая размяшчаецца на адным (двух) возе’. Статус бел. слова не зусім ясны — рус. паралелі дазваляюць меркаваць, што намінацыі такога тыпу былі вядомы больш шырока на ўсх.-слав. тэрыторыі. Магчыма, гэта выклікана спецыяльным характарам слова і наступнай яго экспансіяй, аднак аб цэнтры (у сэнсе зыходнага пункта) інавацыі меркаваць як у гэтым, так і ў іншых выпадках такога тыпу вельмі цяжка.

Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)

Per me ista trahantur pedibus

Што да мяне, то няхай кульгаюць.

Что касается меня, пусть хромают.

бел. Наш Антон не тужыць па том. Не мае гарыць ‒ не мне тушыць.

рус. Моя хата с краю ‒ ничего не знаю. Наш Антон не тужит о том: мать умирает, а он со смеху помирает. Наше дело ‒ сторона.

фр. Ce n’est pas mon affaire (Это не моё дело).

англ. It’s none of my business (Это не моё дело). Paddle yaer own canoe (Греби веслом своё собственное каноэ).

нем. Nach mir/uns die Sintflut (После меня/нас ‒ потоп).

Шасцімоўны слоўнік прыказак, прымавак і крылатых слоў (1993, правапіс да 2008 г.)

Electa una via non datur recursus ad alteram

Абраўшы адну дарогу, не збочвай на другую.

Избрав одну дорогу, не сворачивай на другую.

бел. Збочыць з дарогі лягчэй, як на дарогу натрапіць. Упусціў з рук, то і бяжы за ветрам. Што злавіў у рукі, тое дзяржы.

рус. На переправе коней не меняют. Назвался груздем, полезай в кузов.

фр. On ne change pas de chevaux au milieu du gué (Коней на переправе не меняют).

англ. Don’t change horses in midstream (He меняй лошадей посреди реки).

нем. Der gerade Weg ist der beste (Прямой путь ‒ самый лучший).

Шасцімоўны слоўнік прыказак, прымавак і крылатых слоў (1993, правапіс да 2008 г.)

Male parta male dilabuntur (Naevius)

Што несумленна здабыта/нажыта, тое прахам пойдзе.

Что нечестно добыто/нажито, то прахом пойдёт.

бел. Прыйшло махам, пайшло прахам. Як нажылі, так і пражылі.

рус. Чужое добро впрок не пойдёт. Как нажито, .так и про жито. Шаром да даром ‒ уйдёт паром. Пришло махом, и по шло прахом. Чужая делёжка впрок не идёт: как придёт, так и уйдёт..

фр. Mal gagné, mal dépensé (Плохо добыто, плохо растрачено).

англ. Ill-got, ill-spent (Плохо нажито, плохо прожито).

нем. Gestohlen Gut liegt hart im Magen (Украденное добро лежит камнем в желудке).

Шасцімоўны слоўнік прыказак, прымавак і крылатых слоў (1993, правапіс да 2008 г.)

Non est vitam invenire sine tristitia in ullo

Не бывае чалавечага жыцця без смутку.

Не бывает человеческой жизни без грусти.

бел. Ліха без дабра не бывае. Не пазнаўшы бяды, не ўчуеш дабра.

рус. Ни печали без радости, ни радости без печали [не бывает].

фр. Pas de vie sans épines (Не бывает жизни без шипов).

англ. No joy without alloy (Нет радости без горести).

нем. Jedes Ding hat zwei Seiten (Каждая вещь имеет две стороны). Kein Unglück so groß, hat was Gutes in Schoß (Горе, каким бы оно ни было, имеет что-то хорошее в лоне).

Шасцімоўны слоўнік прыказак, прымавак і крылатых слоў (1993, правапіс да 2008 г.)

Cucullus non facit monachum

Клабук не робіць манахам.

Клобук не делает монахом.

бел. Варону ў селязня не перафарбуеш. Калі не поп, то і ў рызу не ўбірайся. Папа пазнаюць і ў радне.

рус. Не делает платье монахом. Не всяк монах, на ком клобук. Чётки святым не делают.

фр. L’habit ne fait pas le moine (Одежда не делает монахом).

англ. The cowl (hood) does not make the monk (Клобук не делает монахом).

нем. Das Kleid macht keinen Mönch (Одежда не делает монахом). Die Kapuze macht den Mönch nicht (Монашеский клобук не делает монахом).

Шасцімоўны слоўнік прыказак, прымавак і крылатых слоў (1993, правапіс да 2008 г.)

Cito rumpes arcum, semper si tensum habueris

Хутка лук зломіш, калі яго заўсёды нацягнутым будзеш трымаць.

Быстро лук сломаешь, если его всегда натянутым будешь держать.

бел. Не перагінай палку.

рус. Не перегибай палку. Натянутая струна рвётся. Что больше натягивать, то скорее лопнет. Не переведя духу, дальше ворот не добежишь.

фр. Quand, l’arc est trop tendu, il casse (Когда лук слишком натянут, он ломается).

англ. He that runs fast will not run long (Кто быстро бегает, пробегает недолго).

нем. Den Bogen Überspannen (Чрезмерно натянуть лук). Übers Ziel hinausschießen (Выстрелить мимо цели).

Шасцімоўны слоўнік прыказак, прымавак і крылатых слоў (1993, правапіс да 2008 г.)

Nimia libertas in nimiam servitutem cadit

Празмерная свабода прыводзіць да празмернага рабства.

Чрезмерная свобода приводит к чрезмерному рабству.

бел. Дай сэрцу волю ‒ завядзе ў няволю.

рус. Дай сердцу волю, заведёт тебя в неволю. Не давай себе воли, не будешь терпеть неволи. Боле воли ‒ хуже доля. Своя волюшка доводит до горькой долюшки. Дать себе волю ‒ спустишь и отцовскую долю. Дай волю языку ‒ скажет то, чего и не знает.

фр. Abondance engendre fâcherie (Излишество порождает досаду). Mieux vaut assez que trop (Лучше достаточно, чем слишком [много]).

англ.

нем. Übermut tut selten gut (Излишество/свобода до добра не доводит).

Шасцімоўны слоўнік прыказак, прымавак і крылатых слоў (1993, правапіс да 2008 г.)

Quidquid est plus quam necesse, possidentes deprimit

Усё, што звыш неабходнага, губіць валадароў.

Всё, что сверх необходимого, губит владеющих.

бел. Усё добра ў меру, а праз лад, то і свінні не ядзяць.

рус. Всякое излишество вредно. Через край нальёшь, через край и пойдёт. От лишнего веселья работа тоскует. Излишняя сладость пуще горечи.

фр. De l’abondance du cœur la bouche parle (От избытка чувств развязывается язык).

англ. Too much pudding will choke the dog (Если собаке дать слишком много пудинга, она поперхнётся).

нем. Alles hat sein Maß (Всему своя мера).

Шасцімоўны слоўнік прыказак, прымавак і крылатых слоў (1993, правапіс да 2008 г.)

Finis coronat opus

Канец вянчае справу.

Конец венчает дело.

бел. Канец ‒ дзелу вянец. Канец дзела хваліць. Не той добры, хто пачынае, а той, хто канчае.

рус. Конец ‒ делу венец. Всякое дело концом красно. Не верь началу, а верь концу. Добрый конец всему делу венец. Дело без конца, что кобыла без хвоста. Хорошо то, что хорошо кончается. Не видав вечера, и хвалиться нечего.

фр. La fin couronne l’œuvre (Конец венчает дело).

англ. The end crowns the work (Конец венчает работу).

нем. Anfang und Ende reichen einander die Hände (Начало и конец протягивают друг другу руки).

Шасцімоўны слоўнік прыказак, прымавак і крылатых слоў (1993, правапіс да 2008 г.)