САМАДЗЕ́ЙНАЕ ВЫЯЎЛЕ́НЧАЕ І ДЭКАРАТЫ́ЎНА-ПРЫКЛАДНО́Е МАСТА́ЦТВА,

аматарская творчасць у галіне жывапісу, скульптуры, графікі і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. Займае важнае месца ў духоўным развіцці грамадства як структурны элемент маст: культуры і сродак далучэння да яе шырокіх слаёў насельніцтва; эфектыўная форма фарміравання гарманічна развітой асобы. У адрозненне ад прафес. маст. творчасці менш звязана з маст.-вобразнымі і стылістычнымі традыцыямі эпохі, агульнапрынятымі, гістарычна сфарміраванымі канонамі; спалучае маст. формы фальклору, нар. і прафес. мастацтва. Існуе ў арганізаваных (студыі, клубы, гурткі пры палацах і дамах культуры, дамах рамёстваў, навуч. установах і інш.) і неарганізаваных формах.

На Беларусі найб. масавы характар набыло ў 1920-я г. У першыя гады сав. улады гурткі і студыі мелі пераважна агітацыйна-прапагандысцкую накіраванасць, ствараліся пры заводах і фабрыках, установах, часцях Чырв. Арміі. Многія мастакі-аматары ўдзельнічалі ў ажыццяўленні т.зв. Ленінскага плана манум. прапаганды, стваралі бюсты паліт. і грамадскіх дзеячаў, помнікі, якія ўслаўлялі свабодную працу, працавалі над афармленнем вуліц і плошчаў, агітпаяздоў, агітпараходаў, агітпавозак (агітпараход і агітпоезд на Гомельшчыне ў 1919, мінскі агітпоезд на Віцебшчыне ў 1934). Значная работа вялася па наладжванні навуч. працэсу ў галіне самадз. выяўл. мастацтва. У Гомелі ў 1919—21 працавалі студыя выяўл. мастацтва імя М.​Урубеля (сярод яе выхаванцаў нар. мастак Расіі Г.​Ніскі), студыя пры Чангарскай кавалерыйскай дывізіі, студыя скульптуры пад кіраўніцтвам Ф.​Валяро. У 1920-я г. створаны студыі выяўл. мастацтва ў Мінску, Оршы, Полацку, Гарадку. На выстаўцы твораў С.в. і д.-п.м. (1919) экспанаваліся работы рамеснікаў і мастакоў Бабруйска. У 1920—30-я г. развіваліся пераважна разьба па дрэве, аплікацыя саломкай, размалёўка, вышыўка, лозапляценне, кераміка. У 1936 у Мінску адбылася выстаўка работ самадз. мастакоў, у 1937 і 1938 — выстаўкі самадз. і нар. маст. творчасці. Іх развіццю садзейнічалі створаныя ў канцы 1930-х г. дамы нар. творчасці (з 1979 навукова-метадычныя цэнтры нар. творчасці і культурна-асветнай работы).

У Вял. Айч. вайну самадз. мастакі Беларусі актыўна ўдзельнічалі ў выданні і афармленні друкаваных і рукапісных падпольных перыядычных выданняў, змяшчалі ў іх партрэты нар. мсціўцаў, пейзажныя замалёўкі, сатыр. малюнкі. У канцы 1940-х—1950-я г. колькасць новых студый і гурткоў павялічылася, праводзіліся творчыя семінары самадз. мастакоў, актывізавалася выставачная дзейнасць. У 1947, 1952, 1959 адбыліся рэсп. выстаўкі самадз. і нар. мастацкай творчасці, у 1955 выстаўка на Дэкадзе бел. мастацтва і л-ры ў Маскве. Значнае месца ў творчасці мастакоў-аматараў займалі тэмы Вял. Айч. вайны, адраджэння нар. гаспадаркі, роднага краю. У 1960—70-я г. актывізавалася дзейнасць арганізацыйна-метадычных устаноў, створаны дамы маст. самадзейнасці (з 1978 дамы самадзейнай творчасці).

На развіццё С.в. і д.-п.м. на Беларусі значна паўплываў удзел самадз. мастакоў і майстроў дэкар.-прыкладнога мастацтва ў рэсп. і ўсесаюзных фестывальных выстаўках-конкурсах, прысвечаных розным знамянальным падзеям, рэсп. выстаўкі дзіцячай выяўл., дэкар.-прыкладной і тэхн. творчасці. Іх творчасці ўласцівы разнастайнасць манер і тэхніка-выканаўчых прыёмаў, актыўны пошук індывід. формы, шырыня жанрава-тэматычнага дыяпазону, паўната адлюстравання жыцця. У драўлянай скульптуры значнае месца займалі фалькл. матывы. Сярод вядомых майстроў С.в. і д.-п.м. Беларусі 1960—90-х г. І.​Абравец, Т.​Агафоненка, В.​Альшэўскі, В.​Аляксеенка, К.​Арцёменка, Г.​Асіпкова, Л.​Бабровіч, П.​Букасаў, В.​Бусараў, С.​Бык, Л.​Галаенка, Н.​Ганчарова, Г.​Ганчаронак, П.​Гатоўка, В.​Гаўрылюк, Ф.​Генкін, В.​Гвоздзеў, П.​Гольцаў, У.​Гулякевіч, В.​Дабраквашын, Ф.​Дудо, М.​Ерафееў, В.​Жарнасек, І.​Занковіч, М.​Засінец, Л.​Казачонак, С.​Какшынскі, В.​Кандраценка, І.​Кішкурна, М.​Корабаў, Дз.​Крупеня, З.​Ляйко, А.​Міхеенка, М.​Няхай, А.​Пупко, В.​Рудовіч, Л.​Саланенка, В.​Самойленка, С.​Серак, Ф.​Сухавіла, Дз.​Сырамятнікаў, Б.​Тарасенка, Л.​Трахалёва, Дз.​Цубер, С.​Шаўроў, А.​Шышанкоў і інш. У 1990-я г. ліквідаваны Рэсп. навукова-метадычныя цэнтры нар. творчасці і культурна-асветнай работы, у некат. раённых гарадах, гар. пасёлках, калгасах і саўгасах яны заменены дамамі (цэнтрамі) рамёстваў (на 2001 больш за 40). Лепшым самадз. студыям і клубам надаецца званне «народны» (гл. Народныя студыі і клубы выяўленчага і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва).

Р.​Ф.​Шаура.

Да арт. Самадзейнае выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. Г.​Асіпкова. Песня. 1976.
Да арт. Самадзейнае выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. В.​Бусараў. Ганчар. 1984.
Да арт. Самадзейнае выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. М.​Засінец. Маці. 1976.
Да арт. Самадзейнае выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. С.​Бык. Партрэты М.​Багдановіча, Я.​Коласа, Я.​Купалы.
Да арт. Самадзейнае выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. Л.​Трахалёва. Дзот. 1989.
Да арт. Самадзейнае выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. В.​Жарнасек. У прадмесці Лепеля. 1978.

т. 14, с. 124

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

САЮ́З ДЫЗА́ЙНЕРАЎ БЕЛАРУ́СІ, Беларускі саюз дызайнераў (БСД),

грамадская творчая арг-цыя дызайнераў Беларусі. Аб’ядноўвае спецыялістаў у галінах індустр. і графічнага дызайну, праектавання малых форм, інтэр’ераў, абсталявання, рэкламы, арт-дызайну, мадэльераў, педагогаў, тэарэтыкаў дызайну. Асн. мэты саюза: развіццё і прапаганда творчай дзейнасці дызайнераў, абарона аўтарскіх правоў, прафес., эканам. і сац. інтарэсаў; павышэнне эфектыўнасці ўкладу дызайну ў развіццё культуры і эканомікі краіны. Створаны ў 1987 на ўстаноўчым з’ездзе дызайнераў Беларусі як С.д.Б. З 1999 наз. Бел. саюз дызайнераў. У 1991 на пазачарговым устаноўчым з’ездзе дызайнераў Рэспублікі Беларусь прыняты новы статут, уведзены пасады прэзідэнта і віцэ-прэзідэнта. Наступныя з’езды адбыліся ў 1993, 1995 (пашыраны сход), 1999. У 1987—95 старшыня праўлення саюза — А.​Длатоўскі, з 1995 прэзідэнт БСД — Дз.​Сурскі. У БСД зарэгістраваны 2 абл. аддзяленні — Гродзенскае і Віцебскае. БСД — чл. міжнар. асацыяцыі «Саюз дызайнераў» і асацыяцыі грамадскіх аб’яднанняў «Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў». Саюз выпускае вытв.-практычнае выданне «PRO дизайн» (з 2001). На 2001 у БСД 470 чл.

Члены Беларускага саюза дызайнераў

1987. Л.​І.​Агібалаў, Н.​М.​Астапенка, Ю.​І.​Базнікін, А.​А.​Барташэвіч, В.​Э.​Бартлаў, А.​П.​Блінцоў, У.​В.​Булгакаў, М.​У.​Бялоў, Ф.​Р.​Вількін, А.​П.​Волкаў, Л.​У.​Гальперын, К.​М.​Гардзееў, М.​Я.​Гармацько, У.​А.​Гаругін, В.​Р.​Гаругіна (Бека), І.​Я.​Герасіменка, У.​Б.​Гераўкер, Т.​А.​Голубева, Б.​Н.​Грубін, М.​М.​Грыбаў, Я.​М.​Грыгор’еў, В.​М.​Гур’еў, С.​М.​Гурыновіч, Ю.​В.​Далгачоў, Л.​А.​Дарбінян, І.​А.​Дзямкоўскі, А.​Г.​Длатоўскі, А.​Ф.​Елісееў, У.​С.​Жаркевіч, Л.​В.​Кажура, Л.​А.​Карнеева, Л.​А.​Кізіл, В.​В.​Кісялёва, В.​І.​Кісялёў, Р.​М.​Клімін, Л.​С.​Краўчыня, А.​В.​Крывёнак, Л.​Н.​Кульпіна, Н.​Р.​Кушнікава, В.​А.​Ламака, Я.​Ю.​Ленсу, З.​М.​Лібстэр, М.​І.​Ліўшыц, К.​Б.​Лыцін, У.​С.​Майсееў, В.​М.​Манін, А.​П.​Марозаў, Н.​К.​Махнач, А.​Р.​Мельнікаў, М.​С.​Нізоўцаў, Ю.​У.​Падгорнаў, С.​Ф.​Паланевіч, Л.​В.​Папуцьева, А.​Е.​Пастухоў, У.​І.​Паўлоўскі, В.​М.​Плаксін, М.​У.​Пратасаў, Н.​І.​Прышчэп, М.​С.​Пупко, В.​А.​Ражноў, В.​М.​Разоўскі, А.​У.​Ружо, В.​В.​Рысакоў, Л.​А.​Сабалеўская, А.​В.​Сандрыгайла, М.​А.​Скарасцецкі, М.​М.​Скварцоў, В.​М.​Старавойтаў, І.​В.​Старавойтаў, М.​В.​Стас, М.​І.​Сугака, Л.​В.​Тарасава, У.​П.​Трафіменка, А.​В.​Цэхановіч, У.​І.​Цярэнцьеў, Л.​А.​Чарнышова, А.​В.​Чарнышоў, В.​П.​Шагавік, У.​І.​Шолк, І.​У.​Яркова.

1988. Г.​А.​Аксёнава, С.​П.​Выдранкова, Н.​П.​Калыхалава, М.​Г.​Лагунова, Л.​І.​Мялоў, Р.​М.​Найдзен, М.​Дз.​Падалец, С.​У.​Стальмашонак, Дз.​А.​Сурскі.

1989. А.​В.​Барысаў, І.​Б.​Булгакава, С.​У.​Саркісаў, Л.​Ф.​Чупрына, А.​А.​Шакіраў, В.​У.​Яцкоўскі.

1990. В.​У.​Быкаў, В.​В.​Бяссонаў, С.​У.​Кукуруза, В.​У.​Кулянёнак, Т.​Г.​Леўніна, А.​Г.​Малін, А.​П.​Панамарэнка, У.​І.​Партолін, Т.​Я.​Собаль, І.​П.​Чухраеў.

1991. Ф.​Э.​Алібекаў, Р.​К.​Камышава, А.​П.​Крывашэеў, В.​А.​Ламака, М.​Я.​Мішчанка, М.​А.​Новік, В.​М.​Свіягін, В.​Л.​Сонца.

1992. М.​М.​Акалот, А.​В.​Барысаў, Л.​Я.​Дзягілеў, А.​М.​Крупец, Г.​С.​Масяеўская, Р.​С.​Салаўёва, Г.​М.​Шакавец.

1993. А.​В.​Гапіенка, Л.​С.​Гусева, І.​В.​Куржалаў, А.​Ю.​Семянцоў, А.​П.​Таранда.

1994. А.​Р.​Вышка, Я.​П.​Клепікаў, Н.​Р.​Коўш, К.​У.​Мезіт, Я.​Р.​Пільнік, В.​Я.​Семянько, А.​М.​Сняжко.

1995. С.​В.​Войчанка, Э.​Э.​Жакевіч, М.​М.​Камароўская, Т.​П.​Кузюкова, К.​А.​Пакаліцына, У.​Я.​Цэслер, А.​А.​Штанько.

1996. Р.​В.​Азарын, У.​М.​Берташ, В.​У.​Галаванаў, Г.​М.​Гоманава, А.​Б.​Грубін, С.​М.​Гулецкі, А.​Г.​Дашкевіч, Э.​Л.​Дашчынская, Г.​С.​Дзвірнык, Э.​А.​Жвікава, І.​Л.​Ідэльчык, М.​Б.​Какаулін, І.​Л.​Корзун, В.​І.​Кралявец, А.​С.​Крывенка, Н.​У.​Кузьмянкова, Т.​В.​Лісавенка, Дз.​Р.​Маслій, І.​В.​Мацкевіч, Г.​Я.​Мяшкова, М.​М.​Ніцэвіч, А.​Г.​Піскуноў, І.​М.​Полазава, В.​А.​Рагалевіч, І.​М.​Сак, В.​В.​Сафонаў, А.​У.​Смірнова, Т.​Я.​Сымановіч, А.​Г.​Угляніца, Н.​В.​Федасеенка, І.​У.​Халадзінскі, А.​М.​Шкаева, А.​С.​Шышко, С.​І.​Ярохін, В.​М.​Ярэська, С.​К.​Яўлампіеў.

1997. А.​П.​Азончык, В.​В.​Аляксеенка, М.​У.​Анемпадзістаў, В.​П.​Аніськова, С.​С.​Ануфрыева, В.​В.​Аржанухіна, М.​У.​Арысава, В.​Р.​Астахновіч, Г.​Я.​Балаш, Л.​М.​Баршчова, В.​У.​Бугаенка, К.​У.​Булгакава, І.​І.​Бурак, А.​Л.​Васіленя, А.​Э.​Васільеў, А.​В.​Галімскі, С.​Р.​Давыдзенка, Ю.​А.​Дарашкевіч, Н.​В.​Дзмітрыева, А.​В.​Дзмітрыеў, А.​У.​Дзмітраў, А.​М.​Дольнікаў, В.​Л.​Захарава, Ю.​А.​Захараў, І.​Г.​Казюлькаў, А.​В.​Каласоўскі, І.​С.​Канчатава, М.​А.​Капілава, Т.​С.​Карака, Т.​В.​Карымава, І.​М.​Кендзянкоў, А.​Дз.​Крыпская, Ю.​Я.​Кубараў, Дз.​В.​Кулагін, А.​І.​Кулікоў, Дз.​І.​Кухарчык, А.​С.​Ламанос, У.​І.​Лісавенка, Р.​А.​Макараў, М.​В.​Макарэвіч, Т.​І.​Макляцова, В.​Р.​Марчанка, В.​П.​Масквіна, Н.​У.​Мінкевіч, А.​В.​Міхалевіч, Ю.​В.​Мурашоў, А.​П.​Наважылаў, І.​Я.​Налімава, С.​У.​Нечунаева, П.​А.​Новікаў, В.​А.​Някрасава, Ю.​І.​Паддубскі, Л.​В.​Папкоўская (Тараканава), Н.​В.​Пастухова, С.​Я.​Плотнікаў, І.​І.​Пукшліс, Ю.​А.​Пятрова, А.​Б.​Пятроў, А.​У.​Рудая, К.​Я.​Сакалоў, Я.​М.​Саковіч, А.​Ф.​Скамарошчанка, Н.​М.​Скамарошчанка, К.​У.​Скварцоў, Т.​М.​Старыкава, А.​Р.​Сяргеева, М.​М.​Трапацкі, В.​І.​Трусаў, К.​А.​Філюта, А.​М.​Хількевіч, А.​Я.​Чарвінская, А.​А.​Шмялёва, А.​В.​Шэлегава, А.​Н.​Яніцкі.

1998. В.​А.​Азямблоўскі, І.​У.​Айплатаў, С.​А.​Аксінь, Ж.​Р.​Баравец, І.​Я.​Бруснікіна, Ю.​Л.​Брэўс, В.​М.​Валькоўскі, А.​У.​Варахобка, І.​А.​Варкулевіч, А.​Б.​Віхрова, К.​С.​Вязьмікін, Т.​В.​Гардашнікава, Т.​М.​Гарыдавец, У.​У.​Голубеў, Ж.​Г.​Грак, А.​А.​Гурыновіч, Т.​П.​Гушча, А.​М.​Дзямідаў, А.​Г.​Забаўчык, А.​У.​Забела, В.​У.​Зайцаў, А.​У.​Кажухар, А.​Б.​Кажухоўская, Г.​В.​Казарноўская, В.​Л.​Каленік, С.​А.​Карнільева, Р.​В.​Касануэва, І.​В.​Красоцкая, У.​В.​Круглік, С.​М.​Крупская, М.​І.​Кулак, М.​В.​Кушнікаў, А.​В.​Лапін, З.​А.​Луцэвіч, Т.​М.​Луцаіковіч. А.​А.​Малахоўскі, М.​М.​Маруга, Дз.​В.​Мурашоў, Т.​В.​Нагавіцына, А.​М.​Налівайка, В.​М.​Нікалаеў, А.​В.​Нікішын, С.​В.​Ольвінскі, С.​Ф.​Осіпаў, С.​І.​Пажарыцкі, П.​Я.​Палянскі, В.​У.​Папковіч, А.​П.​Папоў, Н.​Л.​Петракоўская, С.​Я.​Пятроў, М.​М.​Радава, С.​В.​Сайко, П.​М.​Салаўёў, У.​У.​Сарока, В.​А.​Сарокін, І.​Ф.​Селязнёў, Ю.​Я.​Собалеў, В.​В.​Старынская, В.​Р.​Стас, К.​А.​Стрыкелёва, А.​А.​Сурскі, А.​А.​Сцяпнёнак, У.​С.​Сямёнаў, Т.​Ф.​Табунова, Л.​І.​Талбузін, Н.​І.​Тарабука, В.​Л.​Тарэева, Ю.​А.​Тарэеў, А.​А.​Трухан, В.​А.​Філюта, Л.​Д.​Фінкельштэйн, Дз.​Р.​Чалей, П.​У.​Шкурэнка, А.​В.​Шчукін, С.​В.​Эляневіч.

1999. С.​Дз.​Алейнік, І.​В.​Андрасюк, М.​Р.​Баразна, М.​У.​Баран, А.​М.​Варанко, В.​М.​Варэнікава, М.​Л.​Ганчарук, А.​С.​Гаўрылаў, С.​П.​Гусельцаў, Т.​Л.​Дольская, М.​В.​Драко, П.​П.​Ермашкевіч, Г.​У.​Жаркевіч, А.​А.​Жданоўская, В.​К.​Зайцаў, А.​Я.​Захарэвіч, С.​І.​Зенчанка, К.​У.​Калашнікава, А.​М.​Калугіна, А.​А.​Канцадайлава, Я.​М.​Карава, Ю.​С.​Каштанаў, І.​Л.​Кірылава, І.​В.​Кукса, А.​А.​Кулажэнка, Т.​П.​Кулажэнка, І.​В.​Курыльчык, А.​Я.​Лабовіч, Л.​М.​Лазоўская, В.​І.​Латушкін, Дз.​І.​Латушкін, А.​А.​Ленсу, Ю.​А.​Лукомскі, В.​А.​Ляўчэня, Н.​П.​Мартынава, М.​А.​Міронаў, В.​Р.​Міхеева, А.​У.​Навуменка, С.​Г.​Наздрын-Платніцкая, Н.​Л.​Наўроцкая, Г.​В.​Нікіціна, Т.​П.​Осіпава, А.​У.​Панькоўскі, А.​У.​Працэнка, Н.​К.​Пятрова, Ю.​У.​Рудых, І.​Я.​Рыжкова, В.​В.​Сакалова, А.​М.​Саладзілава, Дз.​П.​Саладзілаў, А.​Л.​Самовіч, В.​Я.​Санько, Т.​М.​Свістунова, П.​А.​Семчанка, І.​В.​Сідаровіч, А.​Ю.​Строганаў, Г.​І.​Строцава, Дз.​Ю.​Строцаў, У.​П.​Федарэц, В.​У.​Фралова, В.​Р.​Фурман, Н.​І.​Харольская, І.​П.​Хіцько, Р.​В.​Ціхановіч, В.​А.​Цэхановіч, С.​В.​Чарановіч, С.​Дз.​Чыркоў, В.​М.​Шаргу, М.​Ф.​Шкляраў, П.​С.​Ярашч, А.​М.​Ярковіч, Т.​М.​Яфрэмава.

2000. В.​П.​Алейнік, К.​Р.​Алейнік, Н.​М.​Аляксеева, М.​В.​Аржанухіна, І.​У.​Аўсіевіч, А.​А.​Бандарэнка, С.​А.​Баранкоўская, І.​А.​Барсукоў, К.​У.​Блахін, У.​В.​Бугакаў, А.​У.​Бялоў, Л.​У.​Бярозкіна, К.​Г.​Вашчанка, М.​Г.​Галынская, І.​Г.​Дзёміна, У.​М.​Дымент, Г.​У.​Жаркевіч, А.​В.​Жураўлёў, М.​І.​Жых, І.​М.​Зносак, М.​Б.​Іслямаў, А.​А.​Кабанаў, Э.​М.​Казачэнка, Т.​У.​Казлова, В.​І.​Калечыц, С.​У.​Калтовіч, К.​К.​Камароўская, Ж.​А.​Капуснікава, Г.​Б.​Каралёва, М.​У.​Кончыц, Т.​І.​Косікава, А.​У.​Косікаў, Г.​Л.​Ліхтаровіч, Р.​І.​Макейчык, В.​Б.​Мар’янкоў, Ю.​М.​Матусевіч, А.​А.​Міт, Л.​Я.​Нішчык, С.​Л.​Піліповіч, Н.​І.​Піневіч, А.​У.​Плакучаў, Ю.​Г.​Планкін, У.​І.​Прыгарніцкі, У.​К.​Рута, А.​А.​Савелічава, А.​Л.​Самовіч, А.​В.​Свецік, М.​С.​Свечнікава, В.​А.​Сядых, В.​А.​Федарэнка, С.​А.​Філіпаў, Л.​В.​Халамава, У.​Ю.​Шавардзін, В.​Э.​Шапавалава.

2001. Н.​В.​Аўчарэнка, С.​У.​Бузун, А.​У.​Дамнянкоў, А.​В.​Жукава, А.​У.​Іванова, А.​В.​Канавалаў, А.​А.​Карабко, С.​А.​Кляцоў, Ю.​Э.​Круш, Л.​В.​Кухаронак, Р.​Б.​Лядэнка, А.​М.​Матросава, К.​М.​Міхееў, В.​У.​Пасюкевіч, І.​У.​Працко, Л.​А.​Стрыжак, А.​А.​Цакаленка, Л.​Б.​Церах, А.​В.​Цынкалаў, Т.​У.​Язерская.

Літ.:

Белорусский союз дизайнеров: Справ. Мн., 1999.

Т.​Р.​Мартыненка.

т. 14, с. 225

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)