во́ка, -а, мн. во́чы і (з ліч. 2, 3, 4) во́кі, вок, вачэ́й, Д вача́м, Т вача́мі і вачы́ма, М на вача́х, н.
1. Орган зроку, а таксама сам зрок.
Левае в.
Блакітныя вочы.
Хвароба вачэй.
Вернае в.
Вочы загарэліся на што-н. (вельмі захацелася мець што-н.). З завязанымі вачамі (неабачліва, не раздумваючы). Падняць вочы (паглядзець уверх або знізу ўверх). Рабіць вялікія вочы (здзіўляцца). Ісці куды вочы глядзяць (ісці абы-куды, без пэўнай мэты). Закрыць вочы каму (перан.: прысутнічаць пры чыёй-н. смерці). Паганае в. (у забабонах: позірк, які прыносіць няшчасце).
2. перан., толькі адз. Здольнасць бачыць, набытая ў працэсе жыццёвага вопыту.
Бывалае в.
Звыклае в.
Гаспадарчае в.
◊
Глядзець вачамі каго або чыімі на што — не мець уласнай думкі.
Кідацца ў вочы — прыцягваць увагу, быць асабліва прыметным.
Лезці ў вочы (разм., неадабр.) —
1) старацца быць увесь час на віду, назойліва маячыць перад вачамі;
2) быць асабліва прыметным.
Адвесці вочы каму (разм.) — адцягнуць увагу чыю-н. ад чаго-н.
Адкрыць вочы каму на каго-што — паказаць каго-н. у праўдзівым свеце.
Закрываць вочы на што — знарок не заўважаць чаго-н., пакідаць без увагі што-н.
Глядзець у вочы чаму (небяспецы, смерці і пад.) — быць блізкім да чаго-н.
Вочы б мае не бачылі (разм.) — пра што-н. непрыемнае, што не хочацца бачыць.
У вочы казаць (сказаць) — казаць (сказаць) адкрыта, прама.
Чортава вока (разм.) — вельмі глыбокае, бяздоннае месца на балоце.
Як вока схопіць або як вокам ахапіць (разм.) — колькі можна ўбачыць, як толькі далёка бачыць вока.
Як вокам маргнуць (разм.) — пра вельмі хуткае дзеянне.
У вочы не бачыў каго (разм.) — ніколі не бачыў каго-н.
За вочы (гаварыць; разм.) — завочна, у адсутнасць.
На вока (разм.) — прыблізна, без дапамогі вымяральных сродкаў.
З вока на вока або вока на вока — сам-насам.
З п’яных вачэй (разм.) — у стане ап’янення.
Упасці (укінуцца) у вока (разм.) — запомніцца, спадабацца.
Адбіраць вочы — асляпляць (пра веснавое сонца).
Берагчы як зрэнку вока — пільна сачыць, уважліва ахоўваць што-н.
Вачэй не зводзіць з каго-чаго (разм.) — вельмі захапляцца кім-, чым-н.
Вачэй не паказваць (разм.) — пазбягаць сустрэчы.
Глянуць адным вокам (разм.) — няўважліва, хутка прачытаць што-н.
Мець вока на каго (разм.) — таіць злосць на каго-н.
Хоць вока выкалі (разм.) — пра начную цемнату.
Хоць пальцам у вока (разм.) — пра густую цемру.
|| памянш. во́чка, -а, мн. -і, -чак, н. (да 1 знач.), мн. таксама вачаня́ты, -ня́т (да 1 знач.; разм.).
Строіць вочкі каму-н. (какетнічаць з кім-н.).
|| прым. во́чны, -ая, -ае (да 1 знач.).