МА́ТРЫЦА РАССЕ́ЯННЯ, S-матрыца,

сукупнасць велічынь (матрыца), якая апісвае пераходы квантавамех. сістэм з аднаго стану ў другі пры іх узаемадзеянні (рассеянні); квантавамех. аператар. Абазначаецца Sfi; звязвае хвалевыя функцыі Ψi пачатковага і Ψf канчатковага станаў: Ψf= Sfi Ψi. Уведзена ням. фізікам В.​Гейзенбергам (1943).

М.р. разглядаецца як аператар эвалюцыі сістэмы ад бясконца аддаленага мінулага да бясконца аддаленага будучага ў базісе фіз. станаў, калі ўзаемадзеянне, што выклікала адпаведны пераход сістэмы, можна не ўлічваць. Дыяганальныя элементы М.р. апісваюць пругкія працэсы (пругкае рассеянне), недыяганальныя — няпругкія працэсы (рэакцыі з ператварэннем і нараджэннем часціц). Квадрат модуля элемента М.р. вызначае імавернасць адпаведнага працэсу, а сума імавернасцей працэсаў па магчымых каналах рэакцыі роўная 1 (умова унітарнасці М.р.). М.р. мае інфармацыю аб паводзінах сістэмы, калі вядомы лікавыя значэнні яе элементаў і іх аналітычныя ўласцівасці. Напр., асаблівыя пункты (полюсы) М.р. адпавядаюць звязаным станам сістэмы з дыскрэтнымі ўзроўнямі энергіі. Вызначэнне М.р. — асн. задача квантавай механікі і квантавай тэорыі поля.

Літ.:

Берестецкий В.Б. Динамические свойства элементарных частиц и теория матрицы рассеяния // Успехи физ. наук. 1962. Т. 76, вып. 1.

А.​А.​Богуш.

т. 10, с. 206

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

КАМЕ́ННЫ ВУ́ГАЛЬ,

цвёрды гаручы карысны выкапень расліннага паходжання, разнавіднасць вуглёў выкапнёвых, прамежкавая паміж бурым вугалем і антрацытам. Мае ў гаручай масе 75—92% вугляроду, 2,5—5,7 вадароду, 1,5—15% кіслароду, мінер. прымесей (крэменязём, гліністае рэчыва і інш.) ад 1—2% і больш. Прымесі пры згаранні вызначаюць яго попельнасць. Колер чорны, радзей шэра-чорны. Адрозніваюць К.в. бліскучы, паўбліскучы, паўматавы, матавы. Шчыльн. 1220—1340 кг/м³. Найб. цеплыня згарання (у пераліку на сухое бяспопельнае рэчыва) 39,5—36,8 МДж/кг. Утвараецца з прадуктаў разлажэння арган. рэшткаў вышэй шых раслін, змененых працэсамі метамарфізму ва ўмовах павышаных т-р і ціску. Вылучаюць 5 генет. груп К.в., кожная з якіх паводле тыпу рэчыва падзяляецца на класы. Вядомы практычна ва ўсіх геал. сістэмах — ад дэвону да неагену, але найб. пашыраны ў карбоне, пермі і юры. Залягае ў выглядзе лінзападобных пакладаў і пластоў, магутнасцю да дзесяткаў і соцень метраў на глыбінях ад паверхні да 2,5 км і глыбей.

Важнай характарыстыкай К.в. з’яўляецца ступень яго рэгіянальнага метамарфізму, або узровень пераўтварэння арган. ч. пры павышэнні ціску і т-ры з пагружэннем вугляноснай тоўшчы на глыбіню. Адбываецца паступовая змена хім. саставу вуглёў, іх фіз. уласцівасцей і ўнутрымалекулярнай будовы. На вышэйшай (канчатковай) стадыі метамарфізму К.в. ператвараецца ў антрацыты, а пры яўна выражанай крышт. структуры — у графіты. Узрастанне ступені метамарфізму ў арган. рэчыве К.в. выклікаецца паслядоўным павелічэннем адноснай колькасці вугляроду і змяншэннем колькасці кіслароду і вадароду, лятучых рэчываў; змяняюцца таксама цеплыня згарання, здольнасць спякацца і фіз. ўласцівасці вугалю. Гал. тэхнал. ўласцівасці, якія вызначаюць каштоўнасць К.в., — спякальнасць і каксаванне. Прамысл. класіфікацыі К.в. заснаваны на розных параметрах якасцей і саставу вуглёў — на цеплыні згарання, колькасці звязанага вугляроду і лятучых кампанентаў, на цеплыні згарання і здольнасці да каксавання (Японія); на генет. асаблівасцях і цеплыні згарання (Расія, Украіна) і г.д. Па велічыні выхаду лятучых рэчываў і характарыстыцы негаручых рэшткаў К.в. падзяляюцца на 10 марак: даўгаполымныя, газавыя, газаватлустыя, тлустыя, коксавыя тлустыя, коксавыя, коксавыя іншыя, слабаспякальныя, збедненыя спякальныя і бедныя. Сусв. рэсурсы К.в. па розных ацэнках вагаюцца ад 8 да 16 трыльёнаў т. Найб. разведаныя запасы сканцэнтраваны ў Расіі, Казахстане, ЗША, Германіі, Польшчы, на Украіне. Выкарыстоўваецца К.в. як тэхнал. і энергет. сыравіна, для атрымання вадкага паліва. Пры вытв-сці коксу атрымліваюць многія хім. рэчывы, на аснове якіх выпускаюць угнаенні, пластмасы, сінт. валокны, лакі, фарбы і інш. З К.в. ў прамысл. маштабах атрымліваюць многія каштоўныя элементы: ванадый, германій, галій, серу і інш. Гл. таксама Вугальная прамысловасць.

У.​Я.​Бардон.

т. 7, с. 515

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

электро́нны фіз. Elektrónen-, elektrónisch;

электро́нная тэо́рыя Elektrónentheorie f -;

электро́нная ля́мпа Elektrónenröhre f -, -n;

электро́нная абало́нка Elektrónenhülle f -, -n;

электро́ннае кірава́нне elektrónische Stéuerung;

электро́нны мікраско́п Elektrónenmikroskop n -s, -e;

электро́нны тэлеско́п elektrónisches Téleskop;

электро́нная апрацо́ўка інфарма́цыі elektrónische Dátenverarbeitung (скар. EDV);

электро́нная по́шта E-Mail [´i:me:l] f -, -s

Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс) 

эне́ргія ж.

1. фіз., тэх. Energíe f -, -í¦en; Kraft f -;

патэнцы́йная эне́ргія potenti¦élle Energíe;

цеплава́я эне́ргія Wärme¦energie f;

эне́ргія а́тамнага ядра́ (Atóm)kérnenergie f;

зако́н захава́ння і пераўтварэ́ння эне́ргіі das Gesétz der Erháltung und der Úmwandlung der Energíe;

2. (настойлівасць) Energíe f -, Tátkraft f -

Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс) 

напру́жанне н.

1. (узмацненне) Ánstrengung f -, -en, Bemü hung f -, -en; (з усіх сіл) únter Éinsatz [Áufwendung] áller Kräfte, mit Hóchdruck;

2. фіз. Spánnung f -, -en;

высо́кае напру́жанне Hóchspannung f;

3. тэх. Belástung f -; Beánspruchung f -;

4. (нацягнутасць) Spánnung f -;

міжнаро́днае напру́жанне паліт. internationále Spán nung

Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс) 

арбі́та ж.

1. астр., фіз. Bahn f -, -en, Úmlaufbahn f; касм. тс. Órbit m -s, -s;

вы́весці на арбі́ту касм. auf éine Úmlaufbahn bríngen*;

2. (сфера дзеяння) Beréich m -(e)s, -e;

арбі́т уплы́ву [уздзе́яння] Éinflussbereich m, Wírkungsbereich m;

3. (упадзіна вока) Áugenhöhle f -, -n

Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс) 

атмасфе́ра ж.

1. геагр., астр. Atmosphäre f -, -n, Lúfthülle f -;

зямна́я атмасфе́ра Érdatmosphäre f;

2. перан. (абставіны) Atmosphäre f -; Klíma n -s;

атмасфе́ра ўзаемаразуме́ння Atmosphäre [Klíma] der Verständigung;

атмасфе́ра перамо́ваў Verhándlungsklima n, Gesprächsklima n;

3. (адзінка ціску) Atmosphäre f -, -n (скар. фіз. atm., тэх. at.)

Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс) 

каэфіцые́нт м. матэм., фіз., эк. Ko¦effiziént m -en, -en; Wert m -(e)s, -e;

каэфіцые́нт кары́снага дзе́яння тэх. Wírkungsgrad m -(e)s;

каэфіцые́нт запа́су трыва́ласці Sícherheitsgrad m;

каэфіцые́нт выкарыста́ння Áusnutzungsgrad m, Áuslastungsko¦effiziént m;

каэфіцые́нт лікві́днасці эк. Liquiditätsko¦effizient m;

ацэ́начны каэфіцые́нт камерц. Bewértungsfaktor m -s, -tóren

Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс) 

сіме́трыя

(гр. symmetria)

1) суразмернасць размяшчэння частак чаго-н. па абодва бакі ад сярэдзіны, цэнтра;

2) мат. уласцівасць геаметрычнай фігуры пры пэўных зменах свайго становішча накладвацца на сябе так, што не ўсе яе пункты займаюць першапачатковае становішча;

3) фіз. незалежнасць фізічных з’яў ад пэўных прасторава-часавых ці іншых пераўтварэнняў, што выяўляецца ў інварыянтнасці ўраўненняў і законаў;

4) біял. паўтаральнасць форм частак ці органаў цела жывога арганізма;

5) заканамернае размяшчэнне роўных частак крышталёў (рэбраў, граняў, вяршынь) адносна адна другой.

Слоўнік іншамоўных слоў (А. Булыка, 1999, правапіс да 2008 г.)

фа́за

(гр. phasis = з’яўленне)

1) момант, асобная стадыя ў развіцці якой-н. з’явы або працэсу ў прыродзе ці грамадстве, у змене формы ці стану чаго-н. (напр. ф. цвіцення расліны, другая ф. месяца);

2) аднародная састаўная частка фізіка-хімічнай сістэмы, якая сваімі ўласцівасцямі адрозніваецца ад іншых яе частак і аддзелена ад іх паверхняй падзелу;

3) фіз. велічыня, якая характарызуе стан вагальнага працэсу ў кожны момант часу;

4) адзін з электрычных ланцугоў у мнагафазавай сістэме пераменнага току.

Слоўнік іншамоўных слоў (А. Булыка, 1999, правапіс да 2008 г.)