нож нож, род. нажа́ м.;

перочи́нный нож сцізо́рык;

складно́й нож склада́нчык, склада́ны но́ж;

◊

быть на ножа́х быць на нажа́х;

э́то — нож в се́рдце гэ́та — нож у сэ́рца;

без ножа́ заре́зать без нажа́ зарэ́заць;

приста́ть с ножо́м к го́рлу прыста́ць з нажо́м да го́рла;

нож в спи́ну нож у спі́ну;

Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)

апаві́ць сов.

1. обви́ть; опу́тать;

сту́жка ~віла́ галаву́ дзяўчы́ны — ле́нта обвила́ го́лову де́вушки;

то́нкая павуці́нка ~віла́ траву́ — то́нкая паути́нка опу́тала (обвила́) траву́;

2. перен. оку́тать; обня́ть;

тума́н ~ві́ў лагчы́ну — тума́н оку́тал лощи́ну;

усё ~ві́ў начны́ змрок — всё оку́тал (о́бнял) ночно́й мрак;

лёгкі сум ~ві́ў сэ́рца — лёгкая грусть обняла́ се́рдце

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

абліва́цца несов.

1. (проливать на себя) облива́ться;

2. (сразу со всех сторон) ока́чиваться, обдава́ться, облива́ться;

3. облива́ть друг дру́га;

4. разг. (покрываться льдом) обледенева́ть; см. аблі́цца 3;

5. страд. облива́ться; ока́чиваться, обдава́ться; см. абліва́ць;

◊ а. сляза́мі — облива́ться слеза́ми;

а. по́там — облива́ться по́том;

сэ́рца крывёю ~ва́ецца — се́рдце кро́вью облива́ется

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

скака́ць несов.

1. скака́ть, пры́гать;

с. на адно́й назе́ — скака́ть (пры́гать) на одно́й ноге́;

мяч ска́ча — мяч пры́гает;

сэ́рца ска́ча ад ра́дасці — се́рдце пры́гает от ра́дости;

2. (на лошади) скака́ть;

3. пляса́ть, танцева́ть, отпля́сывать;

◊ с. пад ду́дку — (чыю) пляса́ть под ду́дку (чью);

с. ад пе́чы — ирон. танцева́ть от пе́чки

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

сці́снуць сов.

1. в разн. знач. сжать, сдави́ть, сти́снуть;

с. зу́бы — сжать (сти́снуть) зу́бы;

с. у абні́мках — сжать (сти́снуть) в объя́тиях;

с. каму́-не́будзь руку́ — сжать (сдави́ть, сти́снуть) кому́-л. ру́ку;

2. перен. (сократить) сжать;

с. тэ́рміны — сжать сро́ки;

3. перен. (сердце, грудь и т.п.) сжать, сдави́ть, стесни́ть

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

храни́ть несов.

1. (сохранять, беречь) захо́ўваць, хава́ць; (держать) трыма́ць;

храни́ть в прохла́дном ме́сте захо́ўваць (хава́ць, трыма́ць) у халаднава́тым (хало́дным) ме́сцы;

2. (соблюдать) захо́ўваць; трыма́цца (чаго);

храни́ть обы́чай захо́ўваць звы́чай, трыма́цца звы́чаю;

3. (оберегать, охранять) ахо́ўваць, засцерага́ць;

храни́ть от боле́зни ахо́ўваць (засцерага́ць) ад хваро́бы;

4. перен. (в душе, памяти, сердце) захо́ўваць;

Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)

мёд (род. мёду) м., в разн. знач. мёд;

◊ не мёд — не мёд;

ва́шымі б ву́снамі ды м. піць — погов. ва́шими бы уста́ми да мёд пить;

на языку́ м., а на сэ́рцы лёд — посл. на языке́ медо́к, а на се́рдце ледо́к;

лы́жка дзёгцю ў бо́чцы мёду — погов. ло́жка дёгтя в бо́чке мёда

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)

лежа́ть несов.

1. в разн. знач. ляжа́ць;

2. (о населённом пункте) стая́ць;

го́род лежи́т на берегу́ мо́ря го́рад стаі́ць на бе́разе мо́ра;

◊

лежа́ть в осно́ве ляжа́ць у асно́ве;

лежа́ть на боку́, на печи́ ляжа́ць на баку́, на пе́чы;

пло́хо лежи́т дрэ́нна ляжы́ць;

душа́, се́рдце не лежи́т душа́, сэ́рца не ляжы́ць (не го́рнецца);

Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)

Сэ́рца ’цэнтральны орган кровазвароту’, ’гэты орган як сімвал перажыванняў, настрою, пачуццяў’, перан. ’гнеў, злосць’ (ТСБМ, Ласт., Некр. і Байк., Бяльк., Касп., Дразд., Сцяшк., Сл. ПЗБ), таксама сэ́рцо ’тс’ (Мал., Сцяшк., Сл. ПЗБ), сэ́рцэ ’тс’ (Нас., Шн. 2, Сл. Брэс., Сержп. Прымхі), ст.-бел. сэ́рцэ ’тс’ (XVI ст., Золтан, Athila, 551); сюды ж сэ́рца ’цэнтральная ўнутраная частка дрэва, стрыжань’ (Сцяшк.), ’стрыжань’ (Сл. Брэс.), ’чырвы (масць у картах)’ (Наша ніва, 2002, 15 лют.), сэ́рцэ ’адтуліна ў жаку або рыбацкай сетцы’ (Тарн., Горбач, Зах.-пол. гов.); гл. таксама серца. Укр. се́рце, рус. се́рдце, стараж.-рус. сьрдьце, польск., н.-луж. serce, ст.-польск. sierce, чэш., славац. srdce, серб.-харв. ср̏це, дыял. ’унутранасці, вантробы’, славен. srcẹ̑, балг. сърдце́, дыял. съ́рце ’тс’ і ’жывот, страўнік’, макед. срце, ст.-слав. срьдьце ’тс’ і ’жывот, страўнік’. Прасл. *sьr̥dьce ’сэрца’ < *sьr̥dьko утрымлівае памянш. суф. ‑ko; каранёвае імя захоўваецца ў *milo‑sŕ̥dъ ’міласэрны’, *sr̥diti sę ’сярдзіцца, злавацца’. Першапачатковае *sьrd‑/*sьdь, роднаснае літ. širdìs ’сэрца’, лат. sir̂ds ’сэрца; мужнасць; гнеў’, ст.-прус. seyr ’сэрца’, грэч. κῆρ (< *ḱērd‑), гоц. haírtô‑ ’сэрца’, хец. kard ’тс’ і інш.; гл. Фасмер, 3, 605–606; Слаўскі, SP, 1, 101; Траўтман, 302; Фрэнкель, 986–987; Вальдэ-Гофман, 1, 271–272; Покарны, 579–580; Махэк₂, 572; Шустар-Шэўц, 1284–1285; Скок, 3, 316–317; Борысь, 542; Сной, 600; ЕСУМ, 5, 222. Ацвярдзенне с‑ Карскі (1, 357) тлумачыў украінскім і польскім уплывам, дзе, аднак, да гэтага часу формы serce і sierce сустракаюцца ў гаворках, а распаўсюджанне першай з іх адбылося праз т. зв. культурны дыялект з чэшскай мовы і фіксуецца з пачатку XVI ст. (Басай-Сяткоўскі, Słownik, 314). Параўн. таксама пярэчанні Векслера (Гіст., 207), які па лінгвагеаграфічных прычынах сумняваецца ў такіх уплывах і дапускае тут вынік рэгрэсіўнай асіміляцыі. Першапачатковая семантыка, суадносная з паўднёваславянскай, захавалася ў выразе натшчэ серца ’на пусты страўнік’ (Сержп. Прымхі).

Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)

скрэ́бці несов.

1. скрести́, скобли́ть;

с. падло́гу — скрести́ (скобли́ть) пол;

2. (морковь и т.п.) чи́стить, очища́ть;

с. бу́льбу — чи́стить карто́фель;

3. (чем-л. тонким, острым) скрести́, цара́пать;

с. но́гцямі — скрести́ (цара́пать) ногтя́ми;

4. (скребя, производить шум) скрести́сь, цара́паться;

5. безл., перен. скрести́;

◊ на сэ́рцы (душы́) ко́шкі скрабу́ць — на се́рдце (душе́) ко́шки скребу́т

Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)