зда́цца
I сов.
1. в разн. знач. сда́ться; (о побеждённом городе, крепости и т.п. — ещё) пасть;
гарнізо́н зда́ўся — гарнизо́н сда́лся;
крэ́пасць здала́ся — кре́пость сдала́сь (па́ла);
шахматы́ст зда́ўся — шахмати́ст сда́лся;
з. пе́рад ця́жкасцямі — сда́ться пе́ред тру́дностями;
2. ослабе́ть; сдать;
за апо́шні год ён зусі́м зда́ўся — за после́дний год он совсе́м ослабе́л (сдал);
◊ з. на лі́тасць перамо́жцы — сда́ться на ми́лость победи́теля
II сов., безл. почу́диться, причу́диться; помере́щиться, показа́ться; приви́деться, пригре́зиться
III сов., разг. пона́добиться;
нашто́ я табе́ зда́ўся? — заче́м я тебе́ пона́добился?
IV сов., разг. положи́ться, понаде́яться;
я на яго́ зда́ўся, а ён падвёў — я на него́ положи́лся (понаде́ялся), а он подвёл
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
дзі́ва I ср. (то, что вызывает удивление) чу́до, ди́во, дико́вина ж.; дико́винка ж.; не́видаль ж.;
вось гэ́та дык дз.! — вот так чу́до (ди́во, дико́вина, дико́винка)!;
паду́маеш, дз. тако́е! — ирон. поду́маешь, не́видаль кака́я!;
2. в знач. сказ. ди́во, удиви́тельно, стра́нно;
не дз., што ён не прыйшо́ў — не ди́во (не удиви́тельно), что он не пришёл;
◊ на дз. — на ди́во, на удивле́ние;
дз. што! — ещё бы!;
гэ́та не дз. — э́то не удиви́тельно;
што за дз.! — ничего́ удиви́тельного; что за не́видаль!;
дз. дзі́ўнае — ди́во ди́вное; чудеса́ да и то́лько!;
про́ста дз.! — про́сто чу́до!;
дзі́ву да́цца — диву да́ться;
вось дз.! — вот не́видаль!
дзі́ва II ж., театр., уст. ди́ва
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
павярну́ць сов.
1. поверну́ть, сверну́ть, заверну́ть;
п. за ву́гал — поверну́ть (сверну́ть, заверну́ть) за́ угол;
2. поверну́ть;
п. антэ́ну — поверну́ть анте́нну;
3. поверну́ть, оберну́ть, обрати́ть; (вниз — ещё) наклони́ть;
п. твар да святла́ — поверну́ть (оберну́ть) лицо́ к све́ту;
п. гарма́ты на во́рага — поверну́ть (обрати́ть) пу́шки на врага́;
4. перен. (придать иной смысл) поверну́ть; (придать иное направление — ещё) оберну́ть;
п. жыццё па-но́ваму — поверну́ть жизнь по-но́вому;
п. спра́ву су́праць каго́-не́будзь — оберну́ть де́ло про́тив кого́-л.;
5. разг. употреби́ть, испо́льзовать, обрати́ть;
п. гро́шы на будо́ўлю шко́лы — испо́льзовать (употреби́ть) де́ньги на строи́тельство шко́лы;
6. (вверх дном) переверну́ть;
◊ п. ко́ла гісто́рыі наза́д — поверну́ть колесо́ исто́рии вспять
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
пусты́ в разн. знач. пусто́й; (не сплошной — ещё) по́лый;
~та́я бо́чка — пуста́я бо́чка;
п. ко́лас — пусто́й ко́лос;
п. шар — пусто́й (по́лый) шар;
п. чалаве́к — пусто́й челове́к;
~ты́я чу́ткі — пусты́е слу́хи;
~та́я ціка́васць — пусто́е любопы́тство;
○ ~та́я паро́да — горн. пуста́я поро́да;
◊ ~то́е ме́сца — пусто́е ме́сто;
з ~ты́мі рука́мі — с пусты́ми рука́ми;
п. (дурны́) смех — глу́пый (дурно́й) смех;
пераліва́ць з ~то́га ў паро́жняе — перелива́ть из пусто́го в поро́жнее;
сысці́ на п. кане́ц — дойти́ до ру́чки;
за́тычка ад ~то́й бо́чкі — отставно́й козы́ бараба́нщик;
бі́цца за п. мех — дра́ться из-за пустяко́в;
п. гук — пусто́й звук;
~та́я кішэ́нь — пусто́й карма́н;
п. млын — пустоме́ля
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
спі́на ж. спина́;
вы́прастаць ~ну — распрями́ть спи́ну;
◊ гнуць ~ну — гнуть спи́ну;
паказа́ць ~ну — показа́ть спи́ну;
нож у ~ну — нож в спи́ну;
удар у ~ну — уда́р в спи́ну;
на ўла́снай ~не (пазна́ць, адчу́ць што) — на со́бственной спине́ (испыта́ть, узна́ть что);
выязджа́ць (е́здзіць) на чужо́й ~не — выезжа́ть (е́здить) на чужо́й спине́;
мура́шкі бе́гаюць па ~не — мура́шки бе́гают по спине́;
хава́цца (за чыю) ~ну — пря́таться (за чью) спи́ну;
не разгіна́ючы ~ны — не разгиба́я спины́;
маро́з па ~не (па ску́ры) прабе́г — моро́з по спине́ (по ко́же) пробежа́л;
недасо́л на стале́, перасо́л на ~не́ — посл. недосо́л на столе́, пересо́л на спине́
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
дагавары́цца, ‑варуся, ‑ворышся, ‑верыцца; зак.
1. Прыйсці да згоды шляхам перагавораў; дамовіцца. Лабановіч канчаткова дагаварыўся з гаспадыняю, што будзе праз дзень прыходзіць сюды і займацца з Лідаю. Колас.
2. У размове ці разважаннях дайсці да якой‑н. крайнасці. Англійскі дэлегат, напрыклад, дагаварыўся да таго, што палічыў за прагрэс у калоніях павелічэнне колькасці аслаў. Філімонаў.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
дады́баць, ‑аю, ‑аеш, ‑ае; зак.
Разм. Павольна, з цяжкасцю дайсці да якога‑н. месца; дацягнуцца, давалачыся. Памалу, мерна, крок за крокам У сваім раздум’і адзінокім Дадыбаў бацька скора к дому. Колас. Лес, здаецца, зусім побач. Вось ён, чорны, як сцяна, але дадыбай да яго, калі цяжка ісці па калена ў снезе, калі займае дух. Пташнікаў.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
ашаламі́ць, ‑ламлю, ‑ломіш, ‑ломіць; зак., каго.
1. Задурыць галаву. [Старая:] — Ашаломяць .. [вучні] цябе, дзеткі, за ўвесь дзень. Брыль. Ганна тройчы прыгубіла І чарку ўсю перакуліла. — Ой, буду п’яна — ашаломіць. Колас.
2. Аглушыць моцным ударам па галаве.
3. Зрабіць моцнае ўражанне, здзівіць; збянтэжыць. Тэлеграма аб смерці маці..[Веру] зусім ашаламіла. Дамашэвіч. Выпадак з арыштам зусім ашаламіў Андрэя. Галавач.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
бале́льшчык, ‑а. м.
Разм. Заўзяты аматар спартыўных спаборніцтваў. Каля вясёлых хлапчукоў сабраліся балельшчыкі, няўрымслівыя, як і самі футбалісты. Няхай. // Той, хто перажывае за што‑н., клапоціцца аб чым‑н., стараецца дапамагчы нейкай справе. — Глядзі, глядзі, — звяртаўся да свайго суседа па крэслу калгасны вартаўнік, вядомы ўсяму сялу грамадскі актывіст і балельшчык мясцовай самадзейнасці дзед Сілівон. Краўчанка.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
блазнюкава́ты, ‑ая, ‑ае.
Разм.
1. Які любіць блазнаваць; блазан (у 2 знач.). Не так ужо заўсёды і смешна бывала, што ён гаворыць ці вычварае, гэты няўрымслівы, блазнюкаваты дзяцюк. Брыль.
2. Уласцівы блазнюку (у 2 знач.); поўны блазенства. Потым, спаткаўшыся з яго [Карніцкага] нейкім блазнюкаватым позіркам вачэй, [дзяжурны] усхапіўся з-за стала, залямантаваў на ўвесь пакой. Паслядовіч.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)