Verbum

РУДЗЕ́Я,

вадасховішча на мяжы Магілёўскага і Чавускага р-наў, каля вёсак Гародня і Мядзвёдаўка. Створана на р. Рудзея ў 1986. Пл. 3,8 км², даўж. 12 км, найб. шыр. 700 м, найб. глыб. 7,6 м, аб’ём вады 8,3 млн. м³. Выкарыстоўваецца для арашэння с.-г. угоддзяў, рыбагадоўлі і адпачынку.

т. 13, с. 428

РЫЗО́ІД (ад грэч. rhiza корань + eidos выгляд),

ніткападобнае коранепадобнае ўтварэнне ў імхоў, лішайнікаў, некат. водарасцей і грыбоў. Служыць для прымацавання да субстрату і паглынання з яго вады і пажыўных рэчываў. Па знешнім выглядзе нагадвае каранёвы валасок. У маршанцыевых імхоў Р. — мёртвыя клеткі, па якіх вада ідзе як па кноце.

т. 13, с. 496

РЭСКРЫ́ПТ (ад лац. rescriptum літар. пісьмовы адказ),

1) у Стараж. Рыме пісьмовы адказ імператара (меў сілу закону) на пададзенае яму для вырашэння пытанне.

2) Пісьмо манарха высокапастаўленай асобе (напр., міністру, губернатару) з якім-н. даручэннем, а таксама з выказваннем удзячнасці за аказаныя паслугі, з абвяшчэннем пра ўзнагароду і інш.

т. 14, с. 23

САКА́Р’Я (Sakarya),

рака на ПнЗ Турцыі. Даўж. 790 км, пл. басейна каля 65 тыс. км². Цячэ пераважна па Анаталійскім пласкагор’і, упадае ў Чорнае м. Зімовае разводдзе. Сярэдні расход вады каля 200 м³/с. ГЭС Сарыяр і Гёкчэкая. Выкарыстоўваецца для арашэння (пераважна ў ніжнім цячэнні). На С. — г. Адапазары.

т. 14, с. 88

СА́ТУ-МА́РЭ (Satu Mare),

горад на ПнЗ Румыніі, на р. Самеш. Адм. ц. аднайм. жудзеца. Каля 150 тыс. ж. (2000). Вузел чыгунак і аўтадарог. Аэрапорт. Прам-сць: маш.-буд. (вытв-сць абсталявання для горназдабыўной і хім. прам-сці), хім., у т. л. лакафарбавая; мэблевая, тэкст., швейная, харчовая. Музей.

т. 14, с. 193

САЦЫЯ́ЛЬНАЯ МЕДЫЦЫ́НА,

раздзел медыцыны, які вывучае стан здароўя грамадства. Даследуе ўмовы жыцця, вытв. адносіны, заканамернасці развіцця народанасельніцтва, дэмаграфічныя працэсы, а таксама неспрыяльны ўплыў сац. фактараў і ўмоў на здароўе насельніцтва. Выпрацоўвае навукова абгрунтаваныя рэкамендацыі па прадухіленні шкодных для здароўя насельніцтва сац. умоў. Гл. таксама Сацыяльныя хваробы.

Э.​А.​Вальчук.

т. 14, с. 217

СЕВА́Н,

прыродны нац. парк у Арменіі, на ўзбярэжжы воз. Севан. Пл. 150,1 тыс. га. Засн. ў 1978 для аховы і ўзнаўлення прыродных рэсурсаў басейна возера, горна-лясных комплексаў Армянскага нагор’я, помнікаў культуры (арх. комплекс Севанскага манастыра, 4 ст.). Сустракаюцца буйн. капытныя жывёлы, драпежнікі, шмат вадаплаўных птушак, эндэмічна севанская стронга.

т. 14, с. 287

СЕ́МЯВАЯ ВА́ДКАСЦЬ,

вадкая частка спермы, якая мае сакрэты, што выпрацоўваюцца семянніком і дапаможнымі залозамі мужч. палавой сістэмы. Выдзяляецца ў аб’ёме 2—10 мл. Мае пажыўныя рэчывы для сперматазоідаў, буферныя сістэмы з фасфатаў і карбанатаў, слізі, якія аблягчаюць праходжанне спермы па палавых шляхах самкі, і клетачныя элементы.

А.​С.​Леанцюк.

т. 14, с. 320

СЕНСІТО́МЕТР,

прылада, з дапамогай якой на даследаваных фатаграфічных матэрыялах пасля праяўлення атрымліваюць шэраг пачарненняў і каляровых пацямненняў (сенсітаграму); сродак сенсітаметрыі. Для атрымання сенсітаграмы фотаматэрыял паслядоўна экспануюць (гл. Экспазіцыя) дазіраваным святлом зададзенага спектральнага саставу. Крыніца святла — лямпа напальвання; спектральны састаў святла мяняюць з дапамогай святлафільтраў, асветленасць дазіруюць фотаметрычным клінам.

т. 14, с. 332

СЕПАРА́ЦЫЯ (лац. separatio аддзяленне),

раздзяленне на састаўныя часткі цвёрдых або вадкіх сумесей, аддзяленне вадкіх або цвёрдых часцінак ад газу, цвёрдых ад вадкасці. Робіцца сепаратарамі. Пры С. кампаненты, якія раздзяляюцца, не мяняюць свайго хім. саставу. С. ў цеплаэнергетыцы выкарыстоўваецца для аддзялення вады ад насычанай пары, што ўтвараецца ў цеплагенератарах.

т. 14, с. 339