Маркс К. 1/14, 28, 39, 40, 78, 81, 93, 109, 110, 111, 115, 123, 129, 132, 133, 199, 221, 257, 283, 309, 318, 324, 325, 326, 364, 367, 368, 388, 419, 478, 490, 491, 495, 506, 524, 525, 527, 567, 574, 576, 602, 610, 612, 615; 2/13, 35, 61, 68, 73, 78, 83, 87, 102, 115, 121, 152, 176, 198, 203, 269, 292, 297, 307, 315, 321, 323, 325, 326, 333, 338, 344, 355, 370, 375, 397, 408, 414, 415, 439, 478, 479, 500, 501, 503, 516, 551, 558, 606; 3/5, 7, 9, 117, 156, 189, 206, 207, 208, 222, 223, 231, 259, 290, 327, 333, 335, 363, 370, 393, 412, 414, 415, 417, 428, 432, 437, 439, 440, 442, 445, 459, 464, 492, 493, 494, 498, 499, 525, 527, 531, 574, 578, 584, 592, 594, 595, 596, 598, 599; 4/32, 61, 64, 67, 72, 85, 90, 95, 100, 117, 131, 139, 144, 145, 182, 201, 202, 210, 211, 223, 229, 231, 270, 283, 288, 316, 323, 324, 338, 341, 342, 343, 356, 361, 363, 364, 395, 403, 406, 422, 428, 443, 444, 498, 521, 559, 563, 593, 595; 5/13, 46, 48, 49, 91, 92, 103, 111, 112, 120, 123, 124, 126, 128, 133, 145, 152, 167, 179, 189, 190, 200, 242, 243, 254, 273, 279, 311, 318, 319, 343, 344, 355, 375, 382, 391, 402, 409, 410, 411, 430, 443, 510, 519, 550, 578, 579; 6/9, 11, 12—15, 17, 29, 37, 75, 95, 115, 118, 136, 148, 157, 191, 205, 229, 235, 253, 266, 277, 280, 281, 295, 296, 303, 304, 308, 309 (іл.), 341, 354, 367, 377, 391, 392, 393, 410, 423, 435, 436, 467, 523, 524, 595, 615, 616, 620, 621; 7/10, 17, 21, 22—25, 24—25 (укл.), 26—31, 72, 79, 87, 88, 122, 142, 157—158, 176, 181—182, 203, 205, 262, 266, 292, 331, 333, 360—361, 364, 365, 366—367, 376, 379, 387, 405—406, 407, 409, 419, 421, 450—451, 452, 453, 454, 460, 483, 506, 529, 553, 583, 599; 8/10, 26, 27, 28, 58, 59—60, 283, 287, 288, 294, 295, 316, 367, 377, 384, 391, 400, 427, 453, 465, 469, 495, 496, 512, 522, 524, 532, 536, 538, 544, 546, 551, 553, 569, 571, 572, 581, 582, 584, 585, 589, 593, 595, 605, 624, 671; 9/7, 8—10, 12, 73, 74, 95, 146, 157, 180, 190, 214, 216, 224, 228, 231—233, 234—235, 238, 240, 242, 258, 273, 285, 320, 383, 385, 388—389, 390—391, 392, 393, 397, 431, 449, 451, 478, 489, 496, 521, 535, 540, 541, 553, 554, 583, 585, 616; 10/5, 8, 20, 24, 29, 65, 78—79, 100, 101, 105, 115, 163, 165, 168—169, 170, 190, 205, 274, 301, 308—309, 353, 361, 378, 379, 394, 431, 464, 468, 475, 479, 484, 488, 494, 508, 515, 518, 530, 551, 561, 568, 577, 586—587, 606, 611, 615, 624, 625, 626, 630, 640, 652; 11/27, 84—85, 93, 94, 137, 145, 155, 177—178, 205, 209, 210, 260—261, 405, 411, 412, 413, 414, 415, 421, 424, 455, 456, 456—457 (укл.), 457—459, 468, 483, 484, 486, 507, 546; 12/117, 185, 194, 216, 227, 394, 412—414, 420, 428

Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (1969—76, паказальнікі; правапіс да 2008 г., часткова)

Маркс В. А. 1/457; 3/182; 7/21; 8/383; 10/10,484; 12/523, 528

Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (1969—76, паказальнікі; правапіс да 2008 г., часткова)

Ланге Ж., гл. Маркс Ж.

Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (1969—76, паказальнікі; правапіс да 2008 г., часткова)

Лафарг Л., гл. Маркс Л.

Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (1969—76, паказальнікі; правапіс да 2008 г., часткова)

Эвелінг Элеанора, гл. Маркс Эл.

Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (1969—76, паказальнікі; правапіс да 2008 г., часткова)

Вестфален Жэні фон, гл. Маркс Ж.

Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (1969—76, паказальнікі; правапіс да 2008 г., часткова)

ГІСТАРЫ́ЧНЫ МАТЭРЫЯЛІ́ЗМ,

сацыялагічнае вучэнне пра агульныя і спецыфічныя законы развіцця і функцыянавання грамадства. У яго аснову пакладзены тэзіс, паводле якога грамадства развіваецца па аб’ектыўных, незалежных ад волі і жадання чалавека законах. Распрацаваны К.Марксам і Ф.Энгельсам у сярэдзіне 19 ст. Яны зыходзілі з таго, што ў працэсе жыцця людзі ўступаюць у пэўныя, незалежныя ад іх волі вытв. адносіны, якія адпавядаюць дасягнутаму грамадствам на дадзеным гіст. этапе ўзроўню развіцця матэрыяльных вытв. сіл. Сукупнасць гэтых вытв. адносін складае эканам. структуру грамадства, рэальны базіс, над якім узвышаецца паліт., юрыд. надбудова ў выглядзе розных сац. ін-таў і ўстаноў, а таксама розныя формы грамадскай свядомасці. Не грамадская свядомасць вызначае грамадскае быццё, а, наадварот, грамадскае быццё вызначае грамадскую свядомасць. На аснове вывучэння матэрыяльных грамадскіх адносін капіталіст. грамадства быў зроблены вывад пра паўтаральнасць грамадскіх з’яў, вылучана агульнае ў сац. ладзе розных краін, распрацавана вучэнне пра фармацыі грамадска-эканамічныя. Змена гіст. эпох пададзена як заканамерны працэс змены спосабаў вытв-сці; самі спосабы вытв-сці змяняюць адзін аднаго ў сілу аб’ектыўна існуючых і пастаянна нарастаючых супярэчнасцей паміж узроўнем развіцця вытв. сіл (больш дынамічных) і характарам вытв. адносін (больш кансерватыўнага элемента сістэмы). Нарастаючыя паміж імі супярэчнасці даходзяць да канфлікту, які вырашаецца шляхам сац. рэвалюцыі. Маркс і Энгельс прызналі вырашальную ролю нар. мас у гісторыі, класавую барацьбу як рухаючую сілу сац. прагрэсу, сац. рэвалюцыю як спосаб змены грамадска-эканам. фармацый.

Літ.:

Маркс К., Энгельс Ф. Немецкая идеология // Соч. 2 изд. Т. 3;

Іх жа. Маніфест Камуністычнай партыі. Мн., 1968;

Маркс К. Капітал. Т. 1—3. Мн., 1952—53;

Энгельс Ф. Анты-Дзюрынг. Мн., 1952;

Ленін У.І. Тры крыніцы і тры састаўныя часткі марксізма // Тв. Т. 19 (Полн. собр. соч. Т. 23);

Плеханов Г.В. Избранные философские произведения. Т. 1. М., 1956;

Фурманов Г.Л. Исторический материализм как общесоциологическая теория. М., 1979;

Ойзерман Т.И. Главные философские направления. 2 изд. М., 1984;

Исторические типы философии. М., 1991.

Т.​І.​Адула.

т. 5, с. 271

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

АГРАМА́ДЖВАННЕ ВЫТВО́РЧАСЦІ,

зліццё раздробненых вытв. працэсаў у розных галінах эканомікі ва ўсё больш паглыблены вытв. грамадскі працэс. Абумоўлена грамадскім падзелам працы, выкарыстаннем сродкаў вытв-сці, якія патрабуюць калектыўнай дзейнасці, вядзе да канцэнтрацыі і цэнтралізацыі капіталу, паглыблення спецыялізацыі вытворчасці, кааперавання вытворчасці, міжнар. інтэграцыі эканамічнай.

Аналізуючы працэс аграмаджвання вытв-сці і працы, К.​Маркс зрабіў выснову аб асн. супярэчнасці капіталізму — паміж грамадскім характарам працы і прыватнай формай прысваення яе вынікаў. Гэта супярэчнасць, на яго думку, з’яўляецца рухаючай сілай развіцця капіталізму.

т. 1, с. 81

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ДЫЯЛЕКТЫ́ЧНЫ МАТЭРЫЯЛІ́ЗМ,

адна з форм матэрыялізму, заснаваная на дыялект. метадзе пазнання рэчаіснасці з’яў і працэсаў прыроднага свету. Засн. ў 19 ст. К.Марксам і Ф.Энгельсам у выніку крытычнай перапрацоўкі ідэй і высноў ням. класічнай філасофіі, у прыватнасці дыялектыкі Г.Гегеля і матэрыялізму Л.Феербаха. Атрымаў развіццё ў працах Г.В.Пляханава і У.І.Леніна, сав. і замежных вучоных-марксістаў. Сістэма Д.м. абапіраецца на сукупнасць наступных асн. прынцыпаў: матэрыяльнасці свету (сцвярджэнне прымату матэрыі у адносінах да свядомасці); пазнавальнасці рэчаў і з’яў (нашы веды аб навакольным свеце заключаюць у сабе пэўны аб’ектыўны змест, мерай аб’ектыўнасці з’яўляецца грамадска-вытв. практыка); развіцця (няспынныя дыялект. змены навакольнай рэчаіснасці пад уплывам узнікнення, барацьбы і вырашэння процілегласцей яе аб’ектаў і наступнага іх пераходу з аднаго якаснага стану ў іншы). Асаблівая рыса Д.м. — паслядоўнае спалучэнне ў адзіным філас. вучэнні пачаткаў матэрыялізму з дыялектыкай як метадам пазнання чалавекам навакольнай рэальнасці і гарманічнага ўзаемадзеяння з ёю, а таксама пашырэнне матэрыяліст. і дыялект. палажэнняў на грамадскае жыццё.

Літ.:

Маркс К. Тезісы аб Фейербаху // Маркс К., Энгельс Ф. Выбр. творы. Мн., 1952. Т. 2;

Энгельс Ф. Дыялектыка прыроды. Мн., 1954;

Ленін У.І. Матэрыялізм і эмпірыякрытыцызм // Тв. Т. 14 (Полн. собр. соч. Т. 18);

Шептулин А.П. Диалектический метод познания. М., 1983;

Исторические типы философии. М., 1991.

В.​І.​Боўш.

т. 6, с. 311

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

КАСМА́ТАЎ (Леанід Васілевіч) (12.1.1901, с. Верхні Ломаў Ніжняломаўскага р-на Пензенскай вобл., Расія — 2.8.1977),

расійскі кінааператар. Засл. дз. мастацтваў Расіі (1944). Скончыў Дзярж. тэхнікум кінематаграфіі (1927). З 1929 выкладаў ва Усесаюзным дзярж. ін-це кінематаграфіі (з 1950 праф.). Сярод знятых фільмаў «Зямля прагне» (1930), «Лётчыкі» (1935), «Досвіткі Парыжа» (1937), «Сям’я Апенгейм» (1939), «Узнятая цаліна» (1940), «Справа Артамонавых» (1941). Наватар у стварэнні сав. каляровага кіно [фільмы «Мічурын» (1949, з Ю.​М.​Кунам), «Падзенне Берліна» (1950), «Вольніца» (1956), кінатрылогія «Блуканне па пакутах» («Сёстры», «Васемнаццаты год», «Пахмурная раніца» (1957—59)]. Здымаў шырокафарматныя фільмы: «Суд звар’яцелых» (1962), «Год як жыццё» («Карл Маркс», 1966). Аўтар вынаходніцтваў у галіне камбінаваных здымак, каляровага і шырокафарматнага кіно. Дзярж. прэміі СССР 1947, 1949, 1950.

т. 8, с. 147

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)