Verbum

РАМАНО́ЎСКАЯ (Гэлена Людвікаўна) (13.12.1908, Мінск — 17.5.1980),

бел. пісьменніца, перакладчыца. Скончыла Мінскі польскі пед. тэхнікум (1929), Бел. вышэйшы пед. ін-т (1934). Працавала настаўніцай у польскіх і бел. школах (Дзяржынск, Мінск), у 1932—37 — на Бел. радыё, у польскамоўнай газ. «Orka» («Ворыва»), у 1944—63 настаўнічала ў Мінску. Друкавалася з 1929. Пісала на польскай мове. Асобнымі кнігамі выйшлі аповесці «З вясной наўздагон» (1933), «Пахне зямля» (1934), драм. інсцэніроўка для дзяцей «У барацьбе за Саветы» (1934). Для яе твораў характэрна рамант. ўзнёсласць, тэма барацьбы старога і новага на вёсцы. На польскую мову перакладала творы бел. пісьменнікаў, у т. л. аповесць П.​Галавача «Спалох на загонах» (1933). На бел. мову асобныя яе творы перакладалі С.​Шушкевіч, В.​Эрнест.

М.​М.​Хмяльніцкі.

т. 13, с. 294

САВАСЦЕ́НКА (Аляксандр Андрэевіч) (н. 11.6.1938, в. Новалугінцы Веткаўскага р-на Гомельскай вобл.),

бел. філосаф і эколаг. Канд. філас. н. (1967). Скончыў Маскоўскі пед. ін-т (1960). З 1965 у Мінскім пед. ін-це замежных моў (з 1972 заг. кафедры). З 1979 у ЦК КПБ (у 1990 заг. аддзела). З 1991 заг. аддзела ў Бел. н.-д. цэнтры «Экалогія». З 1993 у сакратарыяце Міждзярж. экалагічнага савета. З 1999 нам. дырэктара Міждзярж. экалагічнага фонду. Навук. працы па праблемах сац. палітыкі, развіцця нар. гаспадаркі, навукі і культуры, сац. структуры грамадства, экалагічных аспектах сац.-эканам. развіцця Беларусі.

Тв.:

Главное, бесценное богатство нашего общества. Мн., 1981 (разам з А.​І.​Самалем);

Великое завоевание народа. Мн., 1984;

Проблемы развития Республики Беларусь в контексте экологической безопасности. Мн., 1994 (у сааўт).

т. 14, с. 50

СА́ЦІНАВА (Валянціна Фёдараўна) (н. 10.10.1932, г. Астрахань, Расія),

бел. вучоны ў галіне педагогікі і мовазнаўства. Канд. пед. н. (1972), праф. (1993). Скончыла Ленінградскі пед. ін-т (1954). З 1970 у Брэсцкім ун-це (у 1971—92 заг. кафедры). Навук. працы па тэорыі методыкі выкладання замежных моў, праблемах псіхалінгвістыкі, развіцця лінгва-краіназнаўчай культуры і гуманіст. выхавання, самаадукацыі, адбору і арганізацыі навуч. матэрыялу.

Тв.:

Вопросы психолингвистики и преподавание русского языка как иностранного. М., 1971 (у сааўт.);

English for future teachers. Мн., 1985;

Английский язык: Коррективный курс. Мн., 1991 (разам з А.​К.​Івановай);

Опыт раннего обучения английскому языку (разам з А.​Рыжовай) // Пачатковая адукацыя і выхаванне: прабл., пошукі, знаходкі. Брэст, 1998. Вып. 5;

Читаем и говорим о Британии и британцах. 5 изд. Мн., 2000.

т. 14, с. 208

СЕЙТА́КАЎ (Бекі) (31.3.1914, с. Бедыркент, цяпер сельсавет імя А.​Атаева Ташаузскай вобл., Туркменістан — 5.3.1979),

туркменскі пісьменнік. Нар. пісьменнік Туркменістана (1968). Чл.-кар. АН Туркменістана (з 1969). Скончыў Ташаузскае пед. вучылішча (1931), настаўніцкі ін-т (1944). З 1944 на журналісцкай і пед. рабоце, у 1966—73 працаваў у перыяд. друку. Друкаваўся з 1935. Аўтар паэт. зб-каў «Вершы і паэмы» (1947), «Пустыня адступае» (1951). Тэма вёскі — асн. ў пасляваен. творчасці С. (аповесці «Свет Масквы», 1953; «Неспакойныя людзі», 1958). Мінулае Туркменістана ў рамане «Паэт» (1958), гіст. трылогіі «Браты» (кн. 1—4, 1958—72). Аўтар рамана «Сэрца пустыні» (1962), аповесці «Сын Леніна» (1975), зб-каў апавяданняў, нарысаў, успамінаў. На бел. мову асобныя яго апавяданні пераклаў М.​Гіль.

Тв.:

Рус. пер. — Избранное. М., 1976.

т. 14, с. 298

НАБЯРЭ́ЖНЫЯ ЧАЎНЫ́,

горад у Рэспубліцы Татарстан, Расія, прыстань на р. Кама. 528,7 тыс. ж. (1996). Прам-сць; аўтамаб, вытв-сць велікагрузных аўтамабіляў КамАЗ, харч., дрэваапр., лёгкая, буд. матэрыялаў. Рамонтна-мех. з-д. Ніжнякамская ГЭС. Політэхн., пед. ін-ты. Тэатр лялек.

т. 11, с. 90

НАРО́ДНЫ НАСТА́ЎНІК БЕЛАРУСІ,

ганаровае званне, якое прысвойвалася высокапрафес. настаўнікам. выкладчыкам, выхавальнікам і інш. работнікам адукацыйных устаноў за заслугі ў пед. і выхаваўчай дзейнасці. Уведзена Пастановай Прэзідыума Вярх. Савета БССР 23.11.1988. Існавала да 1995.

Народны настаўнік Беларусі

1991. Ф.​Ф.​Аскерка.

т. 11, с. 179

ПЕДАГО́ГІКА (грэч. paidagōgikē літ. дзетаваджэнне),

навука, якая даследуе працэс мэтанакіраванага развіцця і фарміравання ва ўмовах яе выхавання, адукацыі і навучання; навуч. прадмет сярэдніх спец. і вышэйшых навуч. устаноў, якія рыхтуюць настаўнікаў, выкладчыкаў, выхавальнікаў. Вывучае аб’ектыўныя сувязі паміж развіццём асобы і знешнімі фактарамі (выхаванне, асвета, навучанне), распрацоўвае тэорыю і методыку выхавання. Разглядае фарміраванне асобы ў асн. сферах яе жыццядзейнасці (сям’я, калектыў, грамадства і інш.). Уключае пед. навукі: агульную П., пераддашкольную, дашкольную, школьную, сямейную, спецыяльную, параўнальную, вытворчую, прафтэхпадрыхтоўчую, вышэйшай школы, ваенную, спартыўную, інжынерную, сацыяльную, андрагогіку (тэорыя і практыка выхавання і адукацыі дарослых), гісторыю П. і інш.

Як сістэма фарміравання асобы П. пачала складвацца ў стараж. дзяржавах (Грэцыя, Рым, Егіпет, краіны Усходу), калі з’явіліся ўстойлівыя погляды на выхаванне, якія адлюстроўвалі менталітэт народаў, іх сац. склад, характар вытв-сці, погляды на дабро і зло. Як асобная навука вылучылася з сістэмы філас. ведаў у пач. 17 ст. Першае абагульненне пед. вопыту зрабіў Я.А.Каменскі. У працы «Вялікая дыдактыка» ён разгледзеў асн. праблемы адукацыі і выхавання, упершыню падкрэсліў прынцыпы дыдактыкі і асновы прыродазгоднага выхавання дзіцяці, заклаў базіс класна-ўрочнай сістэмы навучання ў школе. Уклад у П. зрабілі Дж.Лок, Ж.Ж.Русо, І.Г.Песталоці, І.Ф.Гербарт, А.Дыстэрверг і інш.; у Расіі — К.​Дз.Ушынскі, В.​І.​Вадавозаў, М.І.Пірагоў, Дз.​Дз.​Сямёнаў, В.​П.​Астрагорскі, П.Ф.Лесгафт, Л.М.Талстой, П.​Ф.​Капцераў, К.​М.​Вентцэль і інш.

На Беларусі з развіццём пісьменнасці і ўзнікненнем школ канцэпцыі выхавання і навучання складваліся пад уздзеяннем хрысц. маралі (Ефрасіння Полацкая) і ідэі стараж. філосафаў. Пед. ідэі, заснаваныя на нар. традыцыях, выказвалі М.Гусоўскі, Ф.Скарына, С.Будны, В.Цяпінскі, Л.Зізаній і інш. У 17—18 ст. уклад у развіццё П. зрабілі М.К.Сарбеўскі, К.Нарбут, Я.Снядэцкі і інш. Асветнікі і вучоныя 19 ст. (К.Каліноўскі, Ф.Багушэвіч, Я.Лучына, М.Нікіфароўскі, Е.Раманаў, Я.Карскі і інш.) разглядалі асветніцкія і пед. ідэі як сродак абуджэння самасвядомасці народа. У 20 ст. пэўны ўклад у пед. навуку Беларусі зрабілі Цётка («Першае чытанне для дзетак беларусаў», 1906, і артыкулы пра выхаванне), Я.Колас (падручнікі «Другое чытанне для дзяцей-беларусаў», 1909, і «Методыка роднае мовы», 1926), П.Я.Панкевіч, У.І.Пічэта, І.І.Замоцін, М.І.Гарэцкі, Д.​А.​Жарыкаў, М.Я.Байкоў, Л.​В.​Шашкоў і інш. Развіццё мовы яны разглядалі як частку агульнага падыходу да праблемы грамадскага жыцця. У канцы 20 — пач. 21 ст. арганізацыя набывае грамадска-дзярж. характар; у яе ўключаюцца сям’я, паліт. партыі, канфесіі, грамадскія аб’яднанні. Адраджаюцца гімназіі, ліцэі, каледжы, акадэміі, галіновыя ун-ты. Пытанні тэорыі і практыкі П. распрацоўваюць Нацыянальны інстытут адукацыі, кафедры П. ВНУ, адпаведныя кафедры Рэсп. ін-та прафес. адукацыі, Акадэміі паслядыпломнай адукацыі, абл. ін-таў павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кіруючых работнікаў і спецыялістаў адукацыі, аддзяленне псіхолага-пед. навук. грамадскага аб’яднання «Бел. акадэмія адукацыі» і інш.

Літ.:

Харламов И.Ф. Педагогика. 5 изд. Мн., 1998;

Вадзінскі Д.І. Асновы педагогікі вышэйшай школы. Мн., 1993;

Антология педагогической мысли Белорусской ССР. М., 1986;

Мещеряков В.П. Братские школы Белоруссии (XVI — первая половина XVII в.). Мн., 1977.

В.​М.​Навумчык.

т. 12, с. 253

НЕ́ЖЫН,

горад, цэнтр раёна ў Чарнігаўскай вобл. (Украіна), на р. Асцёр (прыток р. Дзясна). Вядомы з 1147, 83 тыс. ж. (1994). Вузел чыгунак і аўтадарог. Прам-сць: машынабудаванне, хім., харч., лёгкая. Пед. ін-т. Тэатр. Краязнаўчы музей. Арх. помнікі 17—19 ст.

т. 11, с. 269

БЯЛО́ВА (дзявочае Новікава) Алена Дзмітрыеўна

(н. 28.7.1947, г. Савецкая Гавань Хабараўскага краю, Расія),

бел. спартсменка (фехтаванне на рапірах), дзеяч фіз. культуры і спорту. Засл. майстар спорту (1968), засл. дз. фіз. культуры Беларусі (1979), засл. трэнер Беларусі (1994). Канд. пед. н. (1979), праф. (1993). Скончыла Мінскі пед. ін-т (1971). Чэмпіёнка Алімпійскіх гульняў у асабістым (1968) і камандным (1968, 1972, 1976) пяршынствах, прызёр Алімпійскіх гульняў: бронзавы ў асабістым (1976) і сярэбраны ў камандным (1980) заліках. Чэмпіёнка свету ў асабістым (1969) і камандным (1970, 1971, 1974, 1975, 1977—79) пяршынствах, 11-разовая чэмпіёнка Еўропы ў асабістых і камандных спаборніцтвах. Член выканкома Нац. алімпійскага к-та Беларусі (з 1991). Узнагароджана ганаровым прызам Міжнар. алімпійскага к-та «За ідэалы алімпізму ў спорце» (1966) у сувязі з 100-годдзем алімпійскага руху.

т. 3, с. 399

ВЕ́ЙЗЭ (Апалон Анатолевіч) (н. 23.8.1923, г. Аса Пермскай вобл., Расія),

бел. мовазнавец, педагог і перакладчык. Д-р пед. н. (1994), праф. (1993). Скончыў Свярдлоўскі пед. ін-т (1946). Працаваў у ВНУ Расіі, з 1968 у Мінскім лінгвістычным ун-це. Даследуе тэорыю тэксту: распрацоўвае праблемы лінгвістыкі (граматыкі) тэксту. Аўтар прац «Сэнсавая кампрэсія тэксту ў навучальных мэтах» (на англ. мове, 1982), «Праблемы тэкстуальнай лінгвістыкі» (у сааўт., 1983), «Чытанне, рэферыраванне і анатаванне замежнага тэксту» (1985) і інш., падручнікаў англ. мовы для сярэдняй школы і адаптаваных кніг для чытання на англ. мове. Пераклаў на англ. мову кн. У.​Караткевіча «Зямля пад белымі крыламі» і А.​Вольскага «Сцяпан — вялікі пан» (1982), апавяданні В.​Быкава, П.​Пестрака, А.​Кулакоўскага, Караткевіча, бел. нар. казкі, з англ. на рус. мову — раман В.​Скота «Чорны карлік» (1961).

т. 4, с. 60