ТЭА́ТР (ад грэч. theatron месца для відовішчаў),

1) род мастацтва, спецыфічным сродкам выражэння якога з’яўляецца сцэн. дзеянне, якое ўзнікае ў працэсе ігры акцёра перад публікай. Адна з форм грамадскай свядомасці, мае вял. значэнне ў грамадскім і эстэт. выхаванні. Развіццё Т. залежыць ад развіцця грамадства, ад стану агульнай культуры народа. Т. — мастацтва сінт., спалучае дзейсны і відовішчны пачаткі, магчымасці часавых і прасторавых мастацтваў, сродкі выразнасці л-ры, музыкі, жывапісу, танца, архітэктуры. Асн. твор тэатр. мастацтва — спектакль. У залежнасці ад перавагі пэўных сродкаў сцэн. выразнасці склаліся асн. тыпы Т.: драм., оперны (гл. Опера) і балетны (гл. Балет) з некат. прамежкавымі формамі (аперэта, пантаміма, тэатр мініяцюр). Аснова дзеяння ў Т. — драма як род л-ры. Як мастацтва грамадскае Т. патрабуе калект. ўспрымання гледачоў. Непасрэдны выразнік драм. дзеяння ў Т. — акцёр, які стварае характар персанажа (гл. Акцёрскае мастацтва). Сінтэтычнасць тэатр. вобразнасці абумовіла паяўленне рэжысёра як вытлумачальніка п’есы, творчага кіраўніка тэатр. калектыву (гл. Рэжысёрскае мастацтва). Актыўныя ўдзельнікі стварэння спектакля — тэатр. мастак (гл. Сцэнаграфія), кампазітар і балетмайстар, якія ствараюць зрокавы, муз. і пластычны вобразы тэатр. паказу, узмацняюць яго эмац. ўздзеянне на гледача. Гісторыю і тэорыю Т. вывучае тэатразнаўства.

Вытокі Т. ў стараж. прац. і быт. абрадах і гульнях, дзе элементы драм. дзеяння аб’ядноўваліся з песняй і танцам, Паступова элемент відовішчнасці ўзмацняўся, паявіўся сюжэт, падзел на выканаўцаў і гледачоў, узнік дыялог, выкарыстоўваліся розныя культавыя маскі. Найб. стараж. формы Т. ўзніклі ў Егіпце (4 тыс. да н.э.), дзе ў аснове тэатр. дзеяння былі танец, пантаміма, рэлігійна-абрадавыя і свецкія, ваен. відовішчы, містэрыяльныя паказы паводле міфал. сюжэтаў. Своеасаблівыя і багатыя формы відовішчаў ствараліся ў краінах Стараж. Усходу, у Індыі, Кітаі, Японіі, М’янме, Інданезіі і інш., дзе яны звязаны з нар. эпічнай творчасцю. У Стараж. Грэцыі канчаткова сфарміраваўся тэатр. паказ, заснаваны на тэксце (4 ст. да н.э.; гл. ў арт. Грэцыя Старажытная). Міфал. сюжэты і вобразы атрымлівалі тагачаснае асэнсаванне, узбагачаліся дэмакр. і гуманіст. ідэямі (трагедыі Эсхіла, Сафокла, Эўрыпіда, камедыі Арыстафана). Традыцыі грэч. тэатр. культуры атрымалі развіццё ў Стараж. Рыме (драматургі Плаўт, Тэрэнцый, Сенека і інш.), дзе вял. ўвага аддавалася пастановачнаму боку спектакляў, развіццю тэатр. тэхнікі (гл. ў арт. Рым Старажытны). Для сярэдневяковага Т. характэрна суіснаванне форм нар. т-ра (творчасць гістрыёнаў, жанглёраў, скамарохаў) і рэліг. тэатр. жанраў (літургічная драма, міракль, містэрыя). У 14—16 ст. ў шэрагу краін Еўропы дасягнуў росквіту дэмакр. жанр сярэдневяковага Т. — фарс. Імклівы росквіт тэатр. культуры адбываўся ў эпоху Адраджэння: з’яўленне новай тэатр. формы — камедыі дэль артэ, адасабленне розных відаў Т., якія атрымалі самаст. развіццё (опера, балет, аперэта); фарміраванне асаблівасцей сцэн. культуры (з’яўленне аўтарскай рэжысуры, стабільных т-раў, прыватных і прыдворных). Ідэйная накіраванасць Т. Адраджэння, яго гуманізм, народнасць вызначылі творчасць Н.​Макіявелі (Італія), К.​Марла, У.​Шэкспіра (Вялікабрытанія), М.​Сервантэса, Лопэ дэ Вэгі, П.​Кальдэрона (Іспанія) і інш. З развіццём класіцызму ў Т. яго гал. прадстаўнікі (П.​Карнель, Ж.​Расін, Францыя), імкнуліся стварыць вобраз ідэальнага чалавека тагачаснага грамадства, акцёрскае мастацтва падпарадкоўвалася пэўным канонам (падкрэсленая пластычная і вакальна-дэкламацыйная выразнасць). У выніку дзейнасці Мальера (стварыў жанр высокай камедыі) была ажыццёўлена рэформа класіцысцкай камедыі, пад уплывам якой адбыліся змены і ў акцёрскім мастацтве (М.​Барон, А.​Лекуўрор). У 2-й пал. 18 ст. Т. выражаў ідэі Асветніцтва, якія атрымалі развіццё ў драматургаў Г.​Лесінга, Ф.​Шылера (Германія), Д.​Дзідро, П.​Бамаршэ, Л.​Мерсье (Францыя), Г.​Філдынга, Р.​Шэрыдана (Англія), К.​Гальдоні (Італія), В.​Багуслаўскага (Польшча), А.​Сумарокава, Я.​Княжніна, І.​Дзмітрэўскага (Расія). Ідэю адзінства абавязку і пачуцця прапаведаваў у сваіх трагедыях Вальтэр. Узніклі жанры мяшчанскай драмы, слёзнай камедыі, развіваліся пантаміма, баладная опера, сатыр. драматургія. Рэфарматарская дзейнасць, імкненне да прастаты і натуральнасці выканання характэрна для акцёраў Д.​Гарыка, С.​Сіданс (Вялікабрытанія), К.​Экгафа і Ф.​Л.​Шродэра (Германія), Ф.​Ж.​Тальма (Францыя). Рамантызм Т. 19 ст. парушыў законы класіцызму, абвясціўшы сваімі прынцыпамі жыццёвую праўду і свабоду творчасці, зварот да нац. гісторыі, нар. эпасу. Сярод драматургаў-рамантыкаў: Дж.​Байран, П.​Б.​Шэлі (Вялікабрытанія), В.​Гюго (Францыя), Э.Т.​А.​Гофман, Л.​Цік (Германія), Ю.​Славацкі, А.​Міцкевіч (Польшча), Ш.​Пецёфі, М.​Вёрэшмарці (Венгрыя) і інш.; акцёраў: Э.​Кін (Вялікабрытанія), Л.​Дэўрыент (Германія), М.​Дарваль, Фрэдэрык-Леметр (Францыя), Г.​Модэна (Італія), Г.​Эгрэшы (Венгрыя), П.​Мачалаў (Расія) і інш. З сярэдзіны 19 ст. фарміруецца рэаліст. кірунак у Т., развіццю якога садзейнічала драматургія П.​Мерымэ, А.​Бальзака (Францыя), Г.​Ібсена (Нарвегія), Б.​Шоу (Вялікабрытанія), Г.​Гаўптмана (Германія), А.​Стрындберга (Швецыя), А.​Пушкіна, М.​Гогаля, І.​Тургенева, А.​Сухаво-Кабыліна, А.​Астроўскага, А.​Чэхава, М.​Горкага (Расія) і інш. Тонкай індывідуалізацыяй вобраза, паўнатой унутр. пераўвасаблення вызначалася мастацтва акцёраў-рэалістаў: Э.​Росі, Т.​Сальвіні, Э.​Дузе (Італія), Ж.​Каклена, Э.​Го (Францыя), К.​Зайдэльмана (Германія), Г.​Ірвінга, Э.​Вестрыс, Э.​Тэры (Вялікабрытанія), М.​Шчэпкіна, І.​Сасніцкага, А.​Мартынава, П.​Стрэпетавай, М.​Ярмолавай, А.​Ленскага (Расія) і інш. На мяжы 19—20 ст. абазначыўся новы этап тэатр. рэформ, які закрануў рэжысуру, акцёрскае мастацтва і ўсю сістэму выразных сродкаў Т., пачаліся актыўныя пошукі вобразнага вырашэння спектакля. Рэжысура сімвалізму прапанавала сцвердзіць прынцып стылізацыі, муз.-рытмічнае, пластычнае і зрокава-прасторавае вырашэнне сцэн. вобраза (П.​Фор, А.​Люнье-По, Францыя; Г.​Крэг, Вялікабрытанія; А.​Апія, Швейцарыя; Г.​Фукс, Германія і інш.). У Расіі ў гэты перыяд развіваліся рэаліст. традыцыі ў Маскоўскім Мастацкім тэатры (МХТ) — пачала складвацца Станіслаўскага сістэма (рэж. К.​Станіслаўскі, У.​Неміровіч-Данчанка). Эксперыментальны характар мела рэжысёрская дзейнасць У.​Меерхольда, А.​Таірава. У перыяд паміж 1-й і 2-й сусв. войнамі наватарскія пошукі ў Т. характэрны для рэжысёраў Ш.​Дзюлена, Л.​Жувэ, Г.​Баці, Ф.​Жэм’е (Францыя), Б.​Брэхта (Германія), Ю.​Астэрвы, С.​Ярача, Л.​Шылера (Польшча) і інш. У 2-ю сусв. вайну і пазней развіваюцца «інтэлектуальная драма» і «эпічны Т.» (Брэхт, Германія; Ж.​П.​Сартр, Ж.​Ануй, Францыя) з характэрнай для яго ўвагай да філас.-маральных праблем. Кірунак «паэтычнага натуралізму» прадстаўлялі драматургі Дж.​Осбарн, Б.​Біэн, А.​Уэскер (Вялікабрытанія), часткова Т.​Уільямс (ЗША). Філас. і паліт. скептыцызмам адзначана творчасць прадстаўнікоў тэатра абсурду (С.​Бекет, Э.​Іанеска, Францыя; у пэўнай ступені М.​Фрыш, Ф.​Дзюрэнмат, Швейцарыя; С.​Мрожак, Польшча; В.​Гавел, Чэхія, і інш.). У 1960-я г. пашыраны жанр дакумент. драмы (П.​Вайс, Германія; Дж.​Кілці, Вялікабрытанія; часткова А.​Мілер, ЗША). Важнае значэнне ў Т. 1960—70-х г. у СССР мела дзейнасць рэжысёраў Ю.​Завадскага, Р.​Сіманава, Г.​Таўстаногава, А.​Яфрэмава, А.​Эфраса, Ю.​Любімава, Р.​Капланяна, А.​Мамбетава, Р.​Стуруа і інш. У практыку сучаснага Т. шырока ўвайшла мова сцэн. метафары, характэрна імкненне да павышанай вобразнай актыўнасці, эканоміі маст. сродкаў. Вял. функцыю нясуць рэжысура, сцэнаграфія. Асаблівасць Т. 20 ст. — разнастайнасць школ і кірункаў, рэжысёрскіх сістэм, тэорый сцэн. мастацтва, акцёрскай ігры.

Бел. народны тэатр узнік на аснове стараж. абрадаў, гульняў, карагодаў, паказаў вандроўных акцёраў-скамарохаў. З 16 ст. бытаваў нар. лялечны Т. батлейка. У 17 ст. ўзнікла народная драма. Характэрнай асаблівасцю школьнага тэатра (16—17 ст.) была сатыр. накіраванасць яго інтэрмедый; драматургі Сімяон Полацкі і К.​Марашэўскі. У 2-й пал. 18 ст. ствараюцца прыватнаўласніцкія Нясвіжскі тэатр Радзівіла, Слуцкі тэатр Радзівіла, Шклоўскі тэатр Зорыча, Слонімскі тэатр Агінскага, Тышкевічавы тэатры. З 2-й пал. 19 ст. развіваецца прафес. бел. драматургія. Пад кіраўніцтвам В.​Дуніна-Марцінкевіча створаны Дуніна-Марцінкевіча тэатр.

Значную ролю ў развіцці тэатр. мастацтва адыграла Т-ва аматараў прыгожых мастацтваў ў Мінску (1898—1906). У гэты ж час зроблены спробы стварыць нац. Т. ў Радашковічах, Пятроўшчыне пад Мінскам. У пач. 20 ст. пашыраны т.зв. беларускія вечарынкі, якія садзейнічалі стварэнню аматарскіх труп у Вільні, Гродне, Слуцку, Капылі, Мінску, Полацку і інш. Важнае значэнне для развіцця прафес. бел. Т. мела дзейнасць Першай беларускай трупы Ігната Буйніцкага. Развіваецца бел. драматургія, шырока ставяцца п’есы Я.​Купалы, Я.​Коласа, К.​Каганца, К.​Буйло, У.​Галубка, Л.​Родзевіча і інш. У 1917 у Мінску ўзнікла Першае таварыства беларускай драмы і камедыі, працавалі тэатры рэвалюцыйнай сатыры. У 1920-я г. арганізоўваюцца вядучыя Т. Беларусі: БДТ-1 (гл. Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы), БДТ-3 (гл. Беларускі трэці дзяржаўны тэатр) і БДТ-2 (гл. Беларускі акадэмічны тэатр імя Якуба Коласа, цяпер Нац. акад. драм. т-р імя Я.​Коласа), якія перш за ўсё вызначалі тэатр. жыццё краіны. У 1920—30-я г. ўзніклі Т. новага тыпу, якія займаліся агітац.-прапагандысцкай дзейнасцю: паказальныя тэатры, т-ры рэв. сатыры, тэатры рабочай моладзі (трамы), калгасна-саўгасныя тэатры і інш. Значная ўвага аддавалася тэатр. адукацыі (сістэма курсаў, студый, арганізацыя ў 1938 тэатр. вучылішча). З 1920-х г. у рэпертуары Т. п’есы Н.​Бываеўскага (Я.​Дылы), Е.​Міровіча, Галубка, В.​Гарбацэвіча, Ц.​Гартнага, Дуніна-Марцінкевіча, Я.​Купалы, Л.​Родзевіча, М.​Чарота, М.​Грамыкі, Дз.​Курдзіна і інш., творы сав. драматургаў. У 1930-я г. ў драматургію прыйшлі новыя аўтары: Р.​Кобец, К.​Крапіва, Э.​Самуйлёнак, К.​Чорны і інш. Узніклі новыя калектывы: Дзяржаўны т-р оперы і балета (гл. Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы Рэспублікі Беларусь, Нацыянальны акадэмічны тэатр балета Рэспублікі Беларусь), Тэатр юнага гледача БССР, Дзяржаўны акадэмічны рускі драматычны тэатр Беларусі (цяпер Нац. акад. драм. т-р імя М.​Горкага), Дзяржаўны яўрэйскі тэатр БССР, Дзяржаўны польскі тэатр БССР, абласныя т-ры ў Бабруйску, Баранавічах, Брэсце, Гомелі, Пінску. К 1941 працаваў 21 Т. З пач. Вял. Айч. вайны большасць Т. спыніла сваё існаванне, у вядучых эвакуіраваных Т. арганізоўваліся франтавыя брыгады. У пасляваен. перыяд У рэпертуары Т. асн. месца займалі творы гераічнай тэматыкі. У 1950—70-я г. была пашырана дзейнасць аматарскіх Т. У рэпертуарах пераважалі пастаноўкі маральна-этычнай праблематыкі, інсцэніроўкі твораў Я.​Коласа, І.​Мележа, І.​Шамякіна, А.​Адамовіча, В.​Быкава, І.​Чыгрынава і інш. У 1970—80-я г. шырока ставіліся п’есы А.​Макаёнка, М.​Матукоўскага, А.​Петрашкевіча, У.​Караткевіча, А.​Дударава, А.​Дзялендзіка і інш. У рэпертуары бел. Т. 1990-х г. — нац., рус. і замежная класіка і сучасная драматургія. Тэатр. мастацтва гэтага перыяду вызначаюць рэжысёры В.​Баркоўскі, Ал.Ляляўскі, Б.​Луцэнка, В.​Мазынскі, М.​Пінігін, В.​Раеўскі, Р.​Таліпаў і інш., сцэнографы Б.​Герлаван, Я.​Ждан, З.​Марголін, У.​Матросаў, Дз.​Мохаў, Л.​Рулёва і інш. Вял. ўклад у развіццё бел. Т. зрабілі рэжысёры У.​Галубок, Ф.​Ждановіч, Міровіч, К.​Саннікаў, балетмайстры К.​Алексютовіч, В.​Елізар’еў, акцёры Г.​Аўсяннікаў, З.​Браварская, В.​Галіна, Г.​Глебаў, Л.​Давідовіч, У.​Дзядзюшка, М.​Захарэвіч, А.​Ільінскі, А.​Кістаў, А.​Клімава, У.​Крыловіч, Г.​Макарава, П.​Малчанаў, Б.​Платонаў, Л.​Рахленка, Л.​Ржэцкая, С.​Станюта, З.​Стома, В.​Тарасаў, У.​Уладамірскі, Ф.​Шмакаў, Р.​Янкоўскі, М.​Яроменка, спевакі Л.​Александроўская, З.​Бабій, І.​Балоцін, Н.​Гайда, М.​Ворвулеў, М.​Дзянісаў, С.​Друкер, Р.​Млодак, Т.​Ніжнікава, В.​Чарнабаеў, артысты балета Л.​Бржазоўская, З.​Васільева, С.​Дрэчын, І.​Душкевіч, У.​Камкоў, А.​Карзянкова, Н.​Младзінская, А.​Нікалаева, Л.​Сінельнікава, Ю.​Траян і інш. Лепшыя дасягненні тэатр. мастацтва прадстаўляюцца на фестывалях тэатральных.

На Беларусі дзейнічае (2002) 27 Т., у т. л. 17 драм., сярод іх нац. т-ры імя Я.​Купалы, імя М.​Горкага ў Мінску, імя Я.​Коласа ў Віцебску, Бел. т-р юнага гледача (гл. Тэатр юнага гледача Беларусі), Дзяржаўны маладзёжны тэатр Рэспублікі Беларусь, Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі, Тэатр-студыя кінаакцёра, абл. т-ры ў Гомелі, Гродне, Магілёве (гл. адпаведныя арт.), таксама Брэсцкі тэатр драмы і музыкі. Магілёўскі абласны тэатр драмы і камедыі імя В.​Дуніна-Марцінкевіча ў Бабруйску, Мінскі абласны драматычны тэатр у Маладзечне, Слонімскі беларускі драматычны тэатр, Мазырскі драматычны тэатр імя І.​Мележа, 3 муз.: нац. т-ры оперы, балета, Бел. дзярж. муз. т-р (гл. Дзяржаўны тэатр музычнай камедыі Рэспублікі Беларусь), 7 лялечных: Бел. дзярж. т-р лялек (гл. Дзяржаўны тэатр лялек Беларусі) у Мінску і абл. ў Брэсце, Віцебску, Гомелі, Гродне, Магілёве, а таксама Мінскі абл. ў Маладзечне (гл. адпаведныя артыкулы), таксама 10 прыватных, ведамасных, антрэпрыз (Мінскі драматычны тэатр «Дзе-Я?», Мінскі малы тэатр, Нікола-т-р і інш.). Акцёраў, рэжысёраў, тэатразнаўцаў, тэатр. мастакоў рыхтуе Беларуская акадэмія мастацтваў. Дзейнічае Саюз тэатральных дзеячаў Беларусі.

2) Паказ, спектакль.

3) Будынак, дзе адбываецца тэатр. паказ (гл. Тэатральныя будынкі).

Літ.:

Станиславский К.С. Собр. соч. Т. 1—8. М., 1954—61;

Немирович-Данченко В.И. Театральное наследие. Т. 1—2. М., 1952—54;

Авдеев А.Д. Происхождение театра: Элементы театра в первобытно-общинном строе. Л.;

М., 1959;

Данилов С.С. Очерки по истории русского драматического театра. М.; Л., 1948;

История западноевропейского театра. Т. 1—5. М., 1956—70;

Пави П. Словарь театра: Пер. с фр. М., 1991;

Гісторыя беларускага тэатра. Т. 1—3. Мн 1983—87.

А.​А.​Лабовіч.

Да арт. Тэатр. Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя М.​Горкага. Сцэна са спектакля «Раскіданае гняздо» Я.​Купалы. 1997.
Да арт. Тэатр. Нацыянальны акадэмічны тэатр балета Беларусі. Сцэна з балета «Раймон да» А.​Глазунова. 1997.
Да арт. Тэатр. Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Я.​Коласа. Сцэна са спектакля «Несцерка» В.​Вольскага. 1941.
Да арт. Тэатр. Сцэна са спектакля «На дне» М.​Горкага ў пастаноўцы К.​Станіслаўскага.
Да арт. Тэатр. Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Я.​Купалы. Сцэна са спектакля «Вечар» А.​Дударава 1984.
Да арт. Тэатр. Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы Беларусі. Сцэна з оперы «Барыс Гадуноў» М.​Мусаргскага 1998.
Да арт. Тэатр. Пікала-тэатр у Мілане. Сцэна са спектакля «Бура» У.​Шэкспіра. 1978.

т. 16, с. 90

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)