Verbum

анлайнавы слоўнік

ПАРТЫЗА́НСКАЯ БРЫГА́ДА ў Вялікую Айчынную вайну,

асноўная арганізацыйная форма аб’яднання партызанскіх атрадаў, якія дзейнічалі на акупіраванай тэр. Беларусі. Злучэнне атрадаў у брыгады было выклікана разгортваннем масавага партыз. руху. Яно дало магчымасць шырока весці наступальныя дзеянні, павысіць баявую актыўнасць атрадаў, іх ініцыятыву, узаемадапамогу, эфектыўна выкарыстоўваць радыёсувязь, наладжваць забеспячэнне партызан зброяй, боепрыпасамі з сав. тылу. Першае, падобнае да брыгады злучэнне атрадаў «гарнізон Ф.І.Паўлоўскага» створана ў студз. 1942 у Акцябрскім р-не Палескай вобл. У крас. 1942 створаны П.б. 1-я Бел. і «Аляксея». Усяго на Беларусі дзейнічала 199 П.б. і 14 палкоў (у 1943 пасля злучэння з Чырв. Арміяй яны вызначаны БШПР як брыгады). Брыгады былі атраднага (радзей батальённага) складу, ядналі 3—7 атрадаў (ад некалькіх соцень да некалькіх тыс. байцоў). Кіраўніцтва брыгады: камандзір, камісар, нач. штаба, нам. камандзіра па разведцы, дыверсіях, пам. камандзіра па забеспячэнні, нач. мед. службы, нам. камісара па камсамолу. Брыгады, створаныя ў ліст. 1942 — сак. 1943 Клічаўскім аператыўным цэнтрам, мелі структурную асаблівасць: адзін з атрадаў быў галоўным і яго камандаванне і штаб адначасова былі камандаваннем і штабам брыгады. У большасці брыгад былі штабныя роты, ці ўзводы сувязі, аховы, радыёстанцыя, падп. друкарні, у многіх — свае шпіталі, майстэрні па рамонце зброі і маёмасці, узводы боезабеспячэння, пасадачныя пляцоўкі для самалётаў. Брыгады мелі зоны баявой дзейнасці, асн. і запасныя базы, стваралі вузлы супраціўлення, заставы, сістэму апорных і назіральных пунктаў, разгалінаваную сетку сувязных, скрытыя рэзервы, атрады і групы мясц. самаабароны, сямейныя атрады і лагеры, наладжвалі прамысл. вытв-сць для задавальнення патрэб партызан і насельніцтва. Брыгадная форма арганізацыі партыз. сіл паспяхова вытрымала выпрабаванне ў барацьбе з ням.-фаш. захопнікамі. Звесткі пра П.б. гл. ў табліцы.

Літ.:

Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыкл. Мн., 1990. С. 398—452.

А.Л.Манаенкаў.

**Партызанскія брыгады, якія дзейнічалі на Беларусі**
Назва, час дзеяння	Раёны дзеяння	Кіраўнікі (камандзір, камісар, нач. штаба)
1	2	3
1-я 1.6—30.6.1944	Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзір М.І.Масквін, камісар М.К.Гардзіенкаў, нач. штаба К.М.Кустаў
1-я Антыфашысцкая 16.8.1943—4.7.1944	Куранецкі, Пліскі, Пастаўскі р-ны Вілейскай, Лепельскі, Ушацкі р-ны Віцебскай, Барысаўскі, Лагойскі, Плешчаніцкі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры У.У.Гіль-Радзіёнаў (загінуў), І.М.Цімчук; камісары А.М.Касцяневіч (в.а.), Цімчук, І.М.Яўмененка; нач. штаба Б.М.Панамарэнка
1-я Асіповіцкая студз.-ліп. 1943	Асіповіцкі, Бабруйскі р-ны Магілёўскай, Пухавіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры М.П.Каралёў, С.С.Сумчанка (в.а.); камісары А.В.Шыянок (в.а.), В.В.Глотаў; нач. штаба А.І.Лукашэнка (в.а.), Глотаў, П.А.Маркоўскі
1-я Бабруйская люты — 29.11.1943	Асіповіцкі, Бабруйскі р-ны Магілёўскай, Парыцкі р-н Палескай абл.	Камандзір В.І.Лівенцаў, камісар Дз.А.Ляпёшкін, нач. штаба С.З.Крамнёў
1-я Баранавіцкая ліст. 1943—8.7.1944	Карэліцкі, Любчанскі, Навагрудскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір С.Ф.Бубін, камісар М.Ц.Цяцерын, нач. штаба І.М.Гайко
1-я Беларуская 8.4.1942—26.10.1943	Віцебскі, Гарадоцкі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры М.П.Шмыроў, Я.З.Захараў; камісары Р.У.Шкрэда, Ц.Р.Кавалеўскі (в.а.): нач. штаба Захараў, І.І.Панчошны, М.С.Емяльянаў, М.А.Золін
1-я Беларуская (2-га складу) вер. 1943—28.6.1944	Лепельскі, Сенненскі р-ны Віцебскай, Халопеніцкі р-н Мінскай абл.	Камандзіры А.Дз.Гурко, Р.У.Шкрэда; камісар Шкрэда; нач. штаба М.М.Бальшакоў
1-я Беларуская кавалерыйская жн. 1942—10.7.1944	Карэліцкі, Мірскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Дз.А.Дзенісенка, камісар У.А.Грачанічэнка, нач. штаба І.А.Салашэнка
1-я Буда-Кашалёўская жн.—2.12.1943	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзір А.М.Дземчанка, камісар С.П.Каспрук, нач. штаба А.Я.Фінадзееў, П.Я.Мацюшкоў
1-я Віцебская люты — 4.12.1943	Віцебскі, Гарадоцкі, Сіроцінскі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір М.Ф.Бірулін; камісары У.А.Хабараў, В.Р.Кудзінаў; нач. штаба І.А.Крыцкі (загінуў), Л.П.Карнееў
1 -я Віцебская (2-га складу) кастр. 1943—2.7.1944	Смаргонскі р-н Вілейскай, Бешанковіцкі, Чашніцкі р-ны Віцебскай абл.	Камандзір П.З.Патапенка, камісар В.М.Казлоўскі, нач. штаба І.А.Цімошчанка
1-я Гомельская сак. — 23.11.1943	Веткаўскі, Кармянскі, Свяцілавіцкі, Чачэрскі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзір П.А.Балыкоў; камісары П.І.Дзедзік, І.Я.Палякоў; нач. штаба А.Н.Падабедаў
1-я Дрысенская жн. 1942—12.7.1944	Асвейскі, Дрысенскі, Расонскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры П.Р.Мандрыкін (загінуў), Р.П.Герасімаў, А.І.Грыгор’еў; камісары Герасімаў, Ф.Ф.Шаблоўскі, А.І.Лісоўскі; нач. штаба Ф.А.Рабцаў, С.Ф.Ламінскі, А.А.Шыбаеў, К.П.Кузміцкі
1-я імя К.С.Заслонава ліп. 1942—28.6.1944	Аршанскі, Багушэўскі, Сенненскі, Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Халопеніцкі р-н Мінскай абл.	Камандзіры К.С.Заслонаў (загінуў), Л.І.Сяліцкі, Б.К.Іваноў; камісары Сяліцкі, М.Ц.Любімцаў, Іваноў; нач. штаба П.П.Лімаеў, В.Р.Палажэнцаў, В.Н.Смірноў
1-я імя А.В.Суворава (да ліп. 1943 наз. «Спартак») сак. 1943—4.7.1944	Дзісенскі, Дунілавіцкі, Пліскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры П.А.Хомчанка, Т.К.Раеўскі (в.а.), А.Ц.Кляцоў (в.а.); камісар М.Я.Усаў; нач. штаба Ф.Дз.Піўкін, Раеўскі, Кляцоў (в.а.)
1-я Клічаўская ліст. 1942—20.5.1943	Бялыніцкі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай, Барысаўскі, Крупскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры П.В.Яхантаў, Я.М.Бяспоясаў; камісары І.Р.Іваноў, Р.І.Шчарбакоў; нач. штаба К.А.Арцюшын, Ц.К.Крук
1-я Мінская жн. 1942—3.7.1944	Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры М.Х.Балан, Е.А.Іваноў; камісары І.В.Чэпелеў (загінуў), Г.Н.Раманаў, Іваноў, В.П.Сушкевіч; нач. штаба М.М.Джагараў, К.П.Кулеш
1-я Смаленская сак. 1942—26.6.1944	Лепельскі, Сенненскі, Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай абл.; Духаўшчынскі, Руднянскі р-ны Смаленскай вобл. (Расія)	Камандзіры Ф.Я.Апрэтаў (загінуў), А.І.Яўстратаў, М.П.Пятровічаў, У.І.Цалішчэўскі; камісары АР. Багдановіч, Пятровічаў, І.Х.Вайзулін; нач. штаба Яўстратаў, Дз.М.Несцераў (в.а.), А.В.Прусакоў (в.а.), С.Дз.Жылін
2-я Беларуская імя П.К.Панамарэнкі май 1942 — снеж. 1943	Гарадоцкі, Мехаўскі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры М.І.Дзьячкоў, Я.Н.Барсукоў, М.Ф.Сафронаў; камісары К.Ф.Волкаў, Барсукоў, Сафронаў; нач. штаба І.С.Скуматаў, П.Дз.Тарачэнка
2-я Беларуская імя П.К.Панамарэнкі (2-га складу) вер. 1943—27.6.1944	Бешанковіцкі, Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзір М.І.Дзьячкоў, нач. штаба Р.А.Махоткін
2-я Дрысенская кастр. 1943—12.7.1944	Дрысенскі, Расонскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір І.М.Кухарэнка, камісар І.В.Хут, нач. штаба А.К.Касач
2-я імя К.С.Заслонава вер. 1943—27.6.1944	Аршанскі, Лепельскі, Сенненскі, Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Халопеніцкі р-н Мінскай абл.	Камандзір В.П.Комлеў, камісар В.Е.Бяляеў, нач. штаба В.Р.Палажэнцаў, М.М.Бальшуноў (загінуў), М.С.Загер
2-я імя Л.В.Суворава ліп. 1943—2.7.1944	Куранецкі, Маладзечанскі, Смаргонскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры А.А.Астрэйка, А.П.Аўсяннікаў; камісар В.І.Данаў, нач. штаба М.І.Філіпаў
2-я Калінкавіцкая імя М.В.Фрунзе кастр. — 24.11.1943	Калінкавіцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір К.М.Марозаў, камісар І.М.Бяляй, нач. штаба А.Р.Барысенка
2-я Клічаўская ліст. 1942 — май 1943	Клічаўскі р-н Магілёўскай вобл. і сумежныя раёны	Камандзіры С.Ц.Токараў, І.З.Ізох; камісары Ізох, Г.Л.Комар, А.Я.Счыслёнак, К.Ф.Канавалаў; нач. штаба І.М.Мароз, Токараў
2-я Мінская вер. 1942—29.6.1944	Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Старадарожскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры С.М.Іваноў, М.Р.Андрэеў; камісары А.М.Міхайлаў, П.П.Ванкевіч; нач. штаба І.Н.Цішчанка, Ф.А.Раткевіч
2-я Ушацкая імя П.К.Панамарэнкі ліп. 1943 — ліп. 1944	Лепельскі, Ушацкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір М.В.Уткін, камісар М.А.Цябут, нач. штаба А.І.Вілюгін
З-я 1.6—30.6 1944	Бялыніцкі, Бярэзінскі, Круглянскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзір П.І.Звяздаеў, камісар В.А.Самсонаў, нач. штаба А.М.Лебедзеў
3-я Беларуская чэрв. 1942—15.11.1943	Полацкі, Расонскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры А.Я.Марчанка, У.В.Жыганаў (в.а.); камісары Я.А.Казлоў (загінуў), М.А.Новікаў, Ф.Т.Шэдаў; нач. штаба Т.К.Раеўскі, Жыганаў
З-я Бярэзінская ліст. 1942—13.4.1943	Бялыніцкі, Бярэзінскі р-ны Магілёўскай, Барысаўскі р-н Мінскай абл.	Камандзір С.А.Яроцкі, камісар М.Ф.Спяранскі, нач. штаба Г.І.Георгіеўскі
3-я Мінская імя С.М.Будзённага чэрв 1943—2.7.1944	Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Старадарожскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Р.П.Мыснік, камісар У.Е.Крайко, нач. штаба Я.М.Гіро
4-я Беларуская чэрв. 1942—3.7.1944	Дзісенскі, Міёрскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай, Гарадоцкі, Мехаўскі, Расонскі р-ны Віцебскай абл.; Невельскі р-н Калінінскай вобл. (Расія)	Камандзіры А.А.Астрэйка, Н.Е.Фалалееў. Я.Х.Сташкевіч (загінуў), В.А.Сазыкін, М.І.Ярмак (загінуў), Дз.І.Дзюмін; камісары Я.І.Касаткін, Г.С.Пятроў, У.К.Шэндзелеў, Ф.М.Расюк; нач. штаба Фалалееў, А.Г.Собалеў (загінуў), А.П.Плотнікаў, П.І.Шарыпаў
4-я Клічаўская ліст. 1942 — май 1943	Клічаўскі р-н Магілёўскай вобл. і сумежныя раёны	Камандзіры Ф.С.Тарасевіч, М.Дз.Грыцан; камісар С.М.Ігумнаў; нач. штаба І.Ф.Рудаў
5-я 1.6—29.6.1944	Бялыніцкі, Бярэзінскі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзір І.Т.Мацяш, камісар У.К.Шаўчук, нач. штаба В.М.Пракапенкаў
5-я Клічаўская ліст. 1942 — май 1943	Быхаўскі, Бялыніцкі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір М.С.Міхалап; камісары Міхайлаў, А.А.Хачатран; нач. штаба І.Б.Рутман, В.П.Дрожнікаў
5-я Клятнянская сак. — 29.9.1943	Касцюковіцкі, Хоцімскі р-ны Магілёўскай вобл.; Арлоўская вобл. (Расія)	Камандзір А.М.Яромін; камісары С.І.Сядоў, П.С.Кляцко (в.а.); нач. штаба М.Г.Мураўёў
6-я Магілёўская ліст. 1942 — ліп. 1943	Бялыніцкі, Магілёўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір К.М.Белавусаў; камісар З.П.Гапонаў; нач. штаба С.Г.Сідарэнка-Салдаценка, Д.І.Фядотаў
8-я снеж. 1943—11.7.1944	Быценскі р-н Баранавіцкай, Косаўскі р-н Брэсцкай, Ганцавіцкі, Целяханскі р-ны Пінскай абл.	Камандзір С.Г.Жунін, камісар В.А.Пятроў, нач. штаба К.І.Мацеж
8-я Круглянская май 1942—11.8.1943	Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры А.А.Маршчынін, С.Г.Жунін; камісары Дз.А.Смагін, М.К.Сушкоў; нач. штаба І.Г.Ільін
8-я Рагачоўская люты 1943 — сак. 1944	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі, Журавіцкі, Рагачоўскі р-ны Гомельскай, Быхаўскі, Бярэзінскі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры Ф.С.Тарасевіч, В.В.Чысцякоў; камісары А.А.Бірукоў, В.У.Паўлаў; нач. штаба Чысцякоў, М.Ф.Рубіс
9-я імя С.М.Кірава чэрв. — 27.6.1944	Кіраўскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір В.Л.Нікіцін, камісар І.М.Пруднікаў, нач. штаба П.С.Царапкін
9-я Кіраўская сак. — ліп. 1943	Кіраўскі р-н Магілёўскай вобл. і сумежныя з ім раёны	Камандзір С.І.Свірыд, камісар Г.Л.Комар, нач. штаба Дз.Ц.Ігнаценка
10-я Журавіцкая сак. 1943—27.6.1944	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі, Журавіцкі, Кармянскі, Рагачоўскі, Церахоўскі, Чачэрскі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзіры С.М.Белых (загінуў), І.М.Гаўрылаў; камісары І.М.Дзікан, К.М.Драчоў; нач. штаба П.К.Антонаў
11-я Быхаўская крас. — ліп. 1943	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Быхаўскі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір Ф.П.Падалян; нач. штаба М.Г.Кісялёў, І.П.Федзячэнка (в.а.)
12-я Кавалерыйская імя І.В.Сталіна	Асіповіцкі, Бабруйскі р-ны Магілёўскай, Капыльскі, Пухавіцкі, Старобінскі, Чырвонаслабодскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай, Глускі р-н Палескай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзір У.А.Ціхаміраў, камісар І.А.Цяплінскі, нач. штаба Дз.П.Самсонаў
13-я Касцюковіцкая май — 29.9.1943	Касцюковіцкі, Клімавіцкі, Прапойскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір С.А.Мазур, камісар Дз.Е.Савельеў, нач. штаба І.М.Мароз
14-я Цемналеская крас. — 1.10.1943	Кармянскі р-н Гомельскай, Дрыбінскі, Мсціслаўскі, Чавускі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір С.Р.Ялецкі, камісар М.Ф.Спяранскі, нач. штаба І.П.Сычоў
16-я Смаленская ліп. 1942—5.7.1944	Міёрскі, Свірскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай, Аршанскі, Багушэўскі, Лёзненскі, Сенненскі, Ушацкі р-ны Віцебскай абл.; Касплянскі, Руднянскі р-ны Смаленскай вобл. (Расія)	Камандзіры Т.Г.Давыдкін, І.Р.Шлапакоў, І.К.Алесянкоў; камісары Дз.Ц.Гольнеў, А.М.Кулічкоў, Р.М.Цімашэнкаў; нач. штаба А.Я.Шалыгін, Алесянкоў, П.П.Юр’еў, П.І.Вінаградаў, А.І.Бурцаў
17-я жн. — 2.12.1943	Быхаўскі, Дрыбінскі, Прапойскі, Чавускі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір М.І.Кітаеў, камісар П.С.Равякаў, нач. штаба Б.А.Сяргееў
18-я імя М.В.Фрунзе вер. 1942—3.7.1944	Івянецкі, Клецкі р-ны Баранавіцкай, Дзяржынскі, Заслаўскі р-ны Мінскай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзіры П.І.Серабракоў, С.С.Ключко; камісары М.А.Ваўчак, В.І.Каробкін, П.А.Бягун; нач. штаба І.В.Анохін, К.П.Лойка, К.І.Бутрымовіч
19-я імя В.М.Молатава студз. — 10.7.1944	Ляхавіцкі р-н Баранавіцкай вобл.	Камандзіры В.І.Каробкін, Я.П.Луцэнка; камісар С.К.Дзесюкевіч; нач. штаба А.Ф.Астапаў, М.К.Зайцаў
20-я імя В.С.Грызадубавай ліп. 1943—12.7.1944	Быценскі р-н Баранавіцкай, Чырвонаслабодскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры Ц.М.Сухарукаў, С.С.Жарыкаў, В.З.Іваноў; камісары М.І.Засмужац (в.а), Іваноў, Р.Дз.Румянцаў, І.Я.Пархоўчанка; нач. штаба В.Х.Свірын, А.М.Данілаў
«25 гадоў БССР» снеж. 1943—10.7.1944	Гарадзішчанскі, Карэліцкі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Б.А.Мічурын, камісар П.І.Смірноў, нач. штаба С.В.Курзін
25-я імя П.К.Панамарэнкі студз. 1943—1.7.1944	Любанскі р-н Мінскай, Жыткавіцкі, Капаткевіцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір А.І.Далідовіч, камісар А.А.Баравік, нач. штаба А.Ф.Лескін
27-я імя В.І.Чапаева снеж. 1942—1.7.1944	Клецкі, Нясвіжскі р-ны Баранавіцкай, Грэскі, Капыльскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры М.А.Шастапалаў, М.Дз.Курыльчык (в.а.); камісары І.М.Ражкоў, П.І.Разувакін, Н.Дз.Емяльянаў; нач. штаба Курыльчык, С.В.Рабкевіч (в.а.), М.А.Рагожнікаў
27-я Нараўлянская імя С.М.Кірава 20.10—28.11.1943	Нараўлянскі р-н Палескай вобл.	Камандзір У.П.Яромаў, камісар П.І.Літоўскі, нач. штаба У.М.Клейнас
32-я імя М.І.Калініна май — 1.7.1944	Капыльскі, Чырвонаслабодскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір П.В.Качкоў, камісар А.З.Драбеня, нач. штаба І.М.Валністы
35-я студз. — 30.6.1944	Бялыніцкі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры П.І.Саўчак (загінуў), І.Р.Прахарэнка; камісары С.А.Шонін, Р.І.Думчаў, А.К.Саламацін; нач. штаба І.М.Мамонаў
37-я Ельская 1.7.1943—11.1.1944	Ельскі, Лельчыцкі, Мазырскі, Тураўскі і інш. раёны Палескай вобл.	Камандзір А.С.Мішчанка; камісары Я.А.Татараў, І.П.Пастухоў, нач. штаба С.І.Міксюк
37-я імя Л.Я.Пархоменкі студз. — 30.6.1944	Бабруйскі р-н Магілёўскай, Любанскі, Старобінскі р-ны Мінскай, Акцябрскі, Глускі р-ны Палескай абл.	Камандзіры П.М.Канавалаў, А.В.Львоў; камісары С.К.Ляшчэня, М.Б.Храпко; нач. штаба Я.М.Качанаў, С.В.Сыраквашын, Я.С.Раманаў
47-я «Перамога» сак. — 1.10.1943	Краснапольскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры М.Ц.Перапечкін, Ф.П.Ліпкін (в.а.); камісары В.К.Арлоўскі, Х.Калімулін; нач. штаба А.У.Гаркавенка, А.М.Лосеў
50-я Жыткавіцкая вер. 1943—6.7.1944	Жыткавіцкі, Лельчыцкі, Тураўскі р-ны Палескай вобл.	Камандзір У.І.Гушчэня; камісары У.М.Дзербан, І.К.Талкачоў; нач. штаба А.І.Ціхончык, М.С.Палознік, А.А.Асокін
61-я кастр. 1943—30.6.1944	Быхаўскі, Бялыніцкі, Кіраўскі, Клічаўскі, Магілёўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Р.К.Паўлаў; камісары Ф.Ц.Кальчук, А.А.Хачатран, П.Я.Гаро, Дз.Ф.Вайстроў; нач. штаба Г.А.Цывін, В.П.Белабародаў, М.Ф.Мірановіч
64-я імя В.П.Чкалава студз. 1943—30.6.1944	Любанскі, Слуцкі, Старадарожскі, Старобінскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры М.М.Розаў, П.І.Смірноў (в.а.); камісары А.В.Львоў, І.С.Канановіч; нач. штаба У.А.Варотнікаў
95-я імя М.В.Фрунзе вер. 1943—29.6.1944	Грэскі, Слуцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір І.В.Арастовіч, камісар А.Ц.Міновіч, нач. штаба С.П.Патапенка
99-я імя Дз.Ц.Гуляева студз. 1943—10.7.1944	Косаўскі р-н Брэсцкай, Глускі, Старадарожскі р-ны Мінскай, Іванаўскі, Лагішынскі, Целяханскі р-ны Пінскай абл.	Камандзіры І.М.Кулікоўскі, А.Ц.Чайкоўскі, У.К.Якавенка; камісары Чайкоўскі, М.К.Панцялеенка; нач. штаба В.М.Сярэдзін, В.М.Каракулін
99-я Калінкавіцкая май 1943—29.6.1944	Акцябрскі, Васілевіцкі, Калінкавіцкі, Капаткевіцкі, Мазырскі, Хойніцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзір В.А.Караткевіч, камісар С.П.Ракіцкі, нач. штаба А.М.Казакоў
100-я Глуская 6.9.1943—28.6.1944	Акцябрскі, Глускі р-ны Палескай вобл.	Камандзір І.М.Кулікоўскі; камісары А.Я.Жулега, Дз.Н.Удалой, П.Р.Чарнушын; нач. штаба П.Я.Ігуменаў
100-я імя С.М.Кірава сак. 1943—28.6.1944	Старадарожскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір А.І.Шуба; камісары Г.М.Машкоў, І.С.Савелаў, І.М.Ражкоў; нач. штаба Ф.В.Дзераўнін, І.І.Папоў, І.З.Ганчароў
101-я Даманавіцкая 1.6—18.11.1943	Васілевіцкі, Даманавіцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры М.А.Чарнавусаў, В.М.Мінін; камісар М.Я.Казлоў; нач. штаба Мінін, М.Р.Салавей
101-я імя Аляксандра Неўскага чэрв. 1943—1.7.1944	Старобінскі р-н Мінскай вобл.	Камандзіры Дз.Ц.Гуляеў (загінуў), М.Дз.Курыльчык; камісар В.Ц.Меркуль; нач. штаба С.М.Палякоў (загінуў), П.З.Ігнашчанка
115-я Горацкая кастр. 1943—26.6.1944	Аршанскі, Дубровенскі р-ны Віцебскай, Горацкі, Дрыбінскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір Г.Р.Ленчыкаў; камісары І.І.Лагімахаў, А.Ф.Палікарпаў
120-я жн. 1943—2.7.1944	Бялыніцкі, Бярэзінскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры Г.М.Архіпец, К.А.Баранаў, І.А.Баранаў; камісары І.П.Сакалоўскі, М.М.Барысёнак, А.Б.Маркоўскі; нач. штаба К.А.Баранаў, В.Я.Буры, М.Дз.Каралеўскі
121-я імя А.Ф.Брагіна кастр. 1943—2.7.1944	Любанскі, Старобінскі р-ны Мінскай, Акцябрскі, Глускі, Капаткевіцкі, Петрыкаўскі р-ны Палескай абл.	Камандзір К.Ф.Пушчын, камісар В.М.Якіменка, нач. штаба М.П.Шардыка
123-я Акцябрская імя 25-годдзя БССР май 1942—5.7.1944	Акцябрскі, Глускі, Жыткавіцкі, Капаткевіцкі, Парыцкі, Петрыкаўскі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры Ф.І.Паўлоўскі, С.В.Маханько (в.а.), І.М.Мярзляк; камісары Маханько, С.І.Бацішчаў (в.а.), Я.А.Татараў; нач. штаба Р.І.Бар’яш, Т.Ц.Жулега, А.Р.Волкаў, Ф.А.Лосеў
125-я Капаткевіцкая студз. 1943—19.6.1944	Капаткевіцкі, Петрыкаўскі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры А.А.Жыгар, М.Д.Куранаў; камісары І.В.Скалабан, Ф.Дз.Кудравец; нач. штаба А.П.Карнейчык, В.А.Вялігін, А.А.Асокін, І.П.Юрасаў
130-я Петрыкаўская 27.7.1943—6.7.1944	Старадарожскі р-н Мінскай, Жыткавіцкі, Лельчыцкі, Петрыкаўскі р-ны Палескай абл.	Камандзіры І.В.Скалабан, М.А.Волкаў; камісар І.Н.Глушко; нач. штаба У.І.Кулак
130-я «Помста» кастр. 1943—2.7.1944	Бялыніцкі, Бярэзінскі, Магілёўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры В.В.Беражной (загінуў), В.В.Лазараў; камісары С.Ц.Крыварот, М.С.Фралоў, П.А.Рыняк, М.А.Цітоў; нач. штаба Фралоў
150-я імя Ф.М.Языковіча снеж. 1943—30.3.1944	Дамачоўскі, Дзівінскі р-ны Брэсцкай, Драгічынскі, Целяханскі р-ны Пінскай абл.; Любяшоўскі р-н Валынскай вобл. (Украіна)	Камандзір В.А.Вялігін, камісар С.М.Падута, нач. штаба М.І.Гардзіенка
161-я імя Р.І.Катоўскага студз 1943—28.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай, Старадарожскі р-н Мінскай, Глускі р-н Палескай абл.	Камандзір А.С.Шашура (загінуў), А.Л.Кудашаў; камісары Кудашаў, П.І.Разувакін (загінуў), М.С.Паланейчык; нач. штаба В.Р.Лабзін
200-я імя К.К.Ракасоўскага жн. 1943—4.7.1944	Дзяржынскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір М.Ю.Баранаў, камісар П.Р.Мартысюк, нач. штаба І.Ф.Ягораў
210-я Капаткевіцкая сак. — ліп. 1943	Даманавіцкі, Капаткевіцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзір І.М.Кулікоўскі; камісары К.Ф.Пінчук, І.П.Плыткевіч; нач. штаба В.М.Васільеў
225-я сак. 1943—26.6.1944	Акцябрскі, Глускі, Жыткавіцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры М.П.Бумажкоў, У.З.Пуцята; камісары Б.К.Зялёнка, У.А.Станкевіч; нач. штаба Пуцята, А.Я.Шчацько
225-я імя А.В.Суворава снеж. 1942—29.6.1944	Грэскі, Слуцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры Л.П.Стафанюк, І.В.Арастовіч, А.М.Каляда; камісары П.І.Разувакін, І.М.Ражкоў, У.І.Заяц; нач. штаба К.А.Прыгуноў, М.М.Цімашэнка
258-я імя В.У.Куйбышава снеж. 1943—28.6.1944	Любанскі, Старадарожскі, Старобінскі р-ны Мінскай, Акцябрскі, Глускі р-ны Палескай абл.	Камандзір Г.М.Сталяроў; камісар В.І.Смірноў; нач. штаба В.П.Волгаў; В.С.Дунаеў
300-я імя К.Я.Варашылава снеж. 1942—2.7.1944	Нясвіжскі р-н Баранавіцкай, Дзяржынскі, Капыльскі, Уздзенскі, Чырвонаслабодскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір В.Р.Яроменка; камісары І.С.Савелаў, М.С.Сцяпанаў; нач. штаба Я.П.Грыцаневіч, М.Ю.Баранаў, І.І.Радчанка
760-я імя М.Беразоўскага вер. 1943—30.6.1944	Бялыніцкі, Клічаўскі, Магілёўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры Г.М.Колбнеў (загінуў), Р.І.Перасценка; камісар В.М.Міхайлаў; нач. штаба І.Я.Лантухоў (загінуў), М.А.Баранаў, К.І.Ражаў
Асвейская імя М.В.Фрунзе ліп. 1942—13.7.1944	Асвейскі, Дрысенскі, Расонскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры І.К.Захараў, М.М.Кузьмін; камісары В.П.Уладзіміраў (загінуў), А.І.Сяргушка. А.А.Бохан; нач. штаба А.Д.Мядзведзеў, А.І.Трафімаў, Ц.Ф.Радзіёнаў, Г.Ахмедзьяраў
Багушэўская чэрв. 1942—10.3.1943	Аршанскі, Багушэўскі, Гарадоцкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры В.У.Бойка, П.І.Крылаў, М.П.Крэсік (загінуў); камісары В.А.Манохін, С.А.Дзятлоўскі, А.К.Стэльмах; нач. штаба М.К.Вайцяхоўскі, В.П.Лаўкоў
Багушэўская (2-га складу) вер. 1943—29.6.1944	Багушэўскі, Лепельскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Халопеніцкі р-н Мінскай абл.	Камандзір Я.М.Прахарэнка; камісар П.М.Шарыпа; нач. штаба В.П.Лаўкоў, С.Б.Лісецкі
«Бальшавік» кастр. 1943—23.11.1943	Буда-Кашалёўскі, Веткаўскі, Гомельскі, Добрушскі, Кармянскі, Лоеўскі, Рэчыцкі, Свяцілавіцкі, Уваравіцкі, Чачэрскі р-ны Гомельскай, Васілевіцкі, Хойніцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір І.Ф.Гамарка, камісар В.М.Палянічка
«Беларусь» сак. 1943 — ліп. 1944	Пухавіцкі, Рудзенскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры М.П.Пакроўскі, А.С.Юркаўцаў; камісары М.З.Крамко. І.М.Блажноў; нач. штаба Юркаўцаў, Ф.Г.Шыхаўцоў, У.Т.Талкачоў, Ю.І.Яфімкін
«Буравеснік» снеж. 1943—3.7.1944	Пухавіцкі, Рудзенскі, Уздзенскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір М.Г.Мармулёў, камісар І.М.Рабуха, нач. штаба П.П.Болдыраў, П.С.Лавецкі
Васілевіцкая імя П.К.Панамарэнкі 31.10—17.11.1943	Васілевіцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір С.А.Смерцін, камісар П.П.Гудаў, нач. штаба В.П.Алісейка
«Граза» жн. 1942—26.6.1944	Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры М.А.Рашэтнікаў, С.М.Нарчук (загінуў), Дз.М.Катлярчук, А.Дз.Варашэнь (в.а.); камісар Нарчук; нач. штаба Катлярчук, Л.К.Кіпрыянец, Р.М.Аўчыннікаў
М.П.Гудкова жн. 1942—26.6.1944	Лепельскі, Сенненскі, Талачынскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай абл.	Камандзір М.П.Гудкоў; камісары В.С.Лявонаў, І.Р.Фінагееў, Ф.П.Ігнатовіч; нач. штаба В.Дз.Сыценка, Р.С.Арэшыч (в.а.), Я.Ф.Рукаль
«Дзядзькі Колі» жн. 1942—28.6.1944	Барысаўскі, Бягомльскі, Лагойскі, Плешчаніцкі, Смалявіцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір П.Р.Лапацін; камісары А.Ц.Язубчык, М.М.Чуліцкі; нач. штаба В.П.Бальшакоў, А.Л.Валошын
Добрушская імя І.В.Сталіна ліп. — 27.9.1943	Веткаўскі, Добрушскі, Церахоўскі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзір І.П.Крывенчанка, камісар І.М.Гатальскі, нач. штаба П.Ф.Захараў
Дыверсійная Беларуская імя У.І.Леніна ліп. 1942—1.7.1944	Глыбоцкі, Докшыцкі, Дунілавіцкі, Пліскі р-ны Вілейскай, Суражскі, Талачынскі, Ушацкі р-ны Віцебскай абл.	Камандзіры А.А.Баскакаў (загінуў), М.Т.Гарбаценкаў, Я.У.Фурсо (в.а.); камісары В.Д.Лобараў, Гарбаценкаў, Р.Ф.Шастакоў, М.З.Умінскі (в.а.), У.С.Свірыд (загінуў), М.Р.Пучкароў; нач. штаба М.П.Падгорны, С.Ф.Сафонаў
«Жалязняк» вер. 1942—28.6.1944	Бягомльскі, Лагойскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры Р.А.Дзякаў, І.П.Ціткоў; камісары С.С.Манковіч, Ф.І.Дзернушкоў; нач. штаба Л.П.Бірукоў
«Жалязняк» вер. — 25.11.1943	Жлобінскі р-н Гомельскай вобл.	Камандзір В.І.Шаруда, камісар Г.В.Злынаў, нач. штаба Р.П.Завадоўкін
«За Радзіму» вер. 1943—2.7.1944	Браслаўскі, Відзскі, Маладзечанскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры П.М.Шырокаў, М.У.Кандрашчанка; камісар Ф.К.Акулаў; нач. штаба А.А.Дзюжэнка, К.І.Капцюгоў
«За Радзіму» імя А.К.Флегантава кастр. 1942 — чэрв. 1944	Дзівінскі, Маларыцкі р-ны Брэсцкай, Асіповіцкі, Бабруйскі р-ны Магілёўскай, Пухавіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл., Камень-Кашырскі р-н Валынскай вобл. (Украіна)	Камандзіры А.К.Флегантаў (загінуў), Я.Ф.Філіпскіх, Ф.Ф.Тараненка, І.В.Жохаў, М.Ф.Ваганаў, камісары Г.Р.Чарняўскі, Жохаў, І.І.Раманаў; нач. штаба Тараненка, У.І.Бабкоў, Раманаў, Ваганаў, І.В.Мацюшаў
«За Савецкую Беларусь» кастр. 1942—30.6.1944	Асвейскі, Бешанковіцкі, Гарадоцкі, Дрысенскі, Расонскі, Ушацкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір П.М.Раманаў (загінуў); камісары Дз.П.Падалец, М.Г.Жыжаў (загінуў); нач. штаба М.А.Дадзеркін, М.А.Звераў (загінуў), А.І.Ерашэнка
«За Савецкую Беларусь» студз. — 6.7.1944	Валожынскі р-н Баранавіцкай, Радашковіцкі р-н Вілейскай абл.	Камандзір Я.Дз.Васюцін, камісар С.М.Плахін, нач. штаба А.С.Раманаў
«За Савецкую Беларусь» кастр. 1943—2.7.1944	Куранецкі р-н Вілейскай вобл.	камандзір А.Л.Валынец, камісар В.Ф.Цалуйка, нач. штаба І.І.Лятушкін
«За Савецкую Беларусь» кастр. 1942—2.7.1944	Мінскі, Смалявіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры І.І.Уласаў, С.Ц.Конанаў, А.М.Базылевіч; камісары А.Е.Лук’яненка, М.Ф.Варанцоў, В.П.Каралёў, Базылевіч, Р.А.Моўчан; нач. штаба Е.А.Іваноў, А.С.Грыгор’еў, А.М.Пракоф’еў
«Звязда» жн. 1942 — чэрв. 1943	Аршанскі, Дубровенскі р-ны Віцебскай, Горацкі, Дрыбінскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры М.І.Іўлеў, Дз.Ф.Вайстроў (в.а.); камісар П.Н.Савінаў; нач. штаба Д.І.Тамашэўскі
Імя Аляксандра Неўскага ліст. 1943—13.7.1944	Гродзенскі, Скідзельскі р-ны Беластоцкай вобл.	Камандзір К.М.Ешчанка, камісар П.П.Дайнека, нач. штаба В.Г.Жалязноў
Імя Аляксандра Неўскага крас. — 7.7.1944	Іўеўскі, Юрацішкаўскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір А.Г.Байкоў, камісар М.М.Гаўрылаў, нач. штаба Ф.У.Шачанкоў
Імя С.М.Будзённага 8.12.1943—2.7.1944	Куранецкі, Маладзечанскі, Мядзельскі, Смаргонскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір В.А.Чаркасаў, камісар Ц.Дз.Харын, нач. штаба М.Дз.Немаў
Імя С.М.Будзённага сак. 1943—14.7.1944	Ленінскі р-н Пінскай вобл.	Камандзіры У.М.Антановіч, Ф.І.Шырын; камісары Р.М.Ігнаценка, Р.С.Карасёў; нач. штаба В.А.Стаюхін
Імя К.Я.Варашылава (да студз. 1944 наз. «Мсцівец») снеж. 1942—1.7.1944	Пліскі р-н Вілейскай, Ветрынскі, Ушацкі р-ны Віцебскай абл.	Камандзір Дз.В.Цябут; камісар У.А.Лемза; нач. штаба Я.С.Шапавал, А.А.Кухта
Імя К.Я.Варашылава ліст. 1943—15.7.1944	Дзятлаўскі, Жалудоцкі, Казлоўшчынскі, Лідскі, Шчучынскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір П.К.Макараў; камісары В.Я.Сашнёў (загінуў), М.М.Белякоў; нач. штаба С.П.Дабравольскі
Імя К.Я.Варашылава ліст. 1942—4.7.1944	Астравецкі, Глыбоцкі, Дунілавіцкі, Крывіцкі, Куранецкі, Мядзельскі, Пастаўскі, Свірскі, Смаргонскі р-ны Вілейскай вобл.; Швенчонскі р-н (Літва)	Камандзіры Ф.Р.Маркаў, Ф.С.Шляхтуноў, І.Н.Крысаў; камісары Маркаў, І.М.Яўмененка, А.І.Шаўчэнка; нач. штаба У.У.Саўлевіч, Крысаў, Л.І.Карабанаў
Імя К.Я.Варашылава май — снеж. 1942	Грэскі, Дзяржынскі, Капыльскі, Слуцкі, Уздзенскі, Чырвонаслабодскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры П.П.Капуста, камісар І.К.Жыжык, нач. штаба П.З.Ігнашчанка
Імя ВЛКСМ ліст. 1943—2.7.1944	Ушацкі, Чашніцкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір І.А.Куксёнак, камісар Ф.І.Зайцаў, нач. штаба М.П.Шчурын
Імя газеты «Правда» кастр. 1943—3.7.1944	Чэрвеньскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір С.Т.Кузняцоў, камісары С.Е.Данільчык, П.І.Багамолаў; нач. штаба Багамолаў, Р.Я́.Герцовіч
Імя М Ф.Гастэлы вер. 1943—8.7.1944	Астравецкі, Ашмянскі, Пастаўскі, Смаргонскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір В.А.Манохін; камісары В.Ф.Папок, У.І.Тубеліс; нач. штаба С.П.Краеў, Дз.А.Ануфрыеў
Імя Л.М.Даватара снеж. 1942—2.7.1944	Докшыцкі, Куранецкі, Мядзельскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры Ф.С.Шляхтуноў, І.А.Іваноў; камісары Д.Я.Кадоўба, П.А.Паўленка, В.Ф.Папок; нач. штаба С.А.Вашчыла, Б.В.Дудкоўскі
Імя А.Ф.Данукалава (да мая 1944 наз. «Аляксея»)	Пліскі р-н Вілейскай, Аршанскі, Багушэўскі, Бешанковіцкі, Віцебскі, Лёзненскі, Суражскі, Ушацкі, Чашніцкі р-ны Віцебскай абл.; Касплянскі р-н Смаленскай вобл. (Расія)	Камандзіры А.Ф.Данукалаў (загінуў), В.А.Блахін; камісары Т.В.Паўлоўскі (загінуў), А.Ц.Шчарбакоў, І.І.Старавойтаў; нач. штаба А.С.Гайдукоў, Я.М.Антоненка, Ф.І.Пласкуноў, І.П.Піменаў
Імя Ф.Э.Дзяржынскага снеж. 1943—12.7.1944	Бярозаўскі, Косаўскі р-ны Брэсцкай, Целяханскі р-н Пінскай абл.	Камандзір В.М.Манахаў; камісар П.Р.Кавалёў; нач. штаба Ф.М.Баранаў, А.Р.Жураўлёў
Імя Ф.Э.Дзяржынскага кастр. 1943—11.7.1944	Любчанскі р-н Баранавіцкай вобл.	Камандзір К.Ф.Шашкін; камісар Я.П.Ляхаў; нач. штаба А.Х.Бляшаў
Імя Г.К.Жукава ліп. 1943—2.7.1944	Браслаўскі, Дзісенскі, Міёрскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір П.Я.Сырамаха; камісары Сырамаха, П.П Булойчык (загінуў), А.П.Запарожац, М.А.Кароўкін; нач. штаба Запарожац, В.С.Чаромін
Імя Г.К.Жукава сак. 1943—10.7.1944	Мірскі, Стаўбцоўскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры С.С.Ключко, М.Ц.Маскалёў, Р.Л.Васілевіч; камісары В.С.Самусевіч, У.З.Царук, А.З.Гайсараў, нач. штаба К.А.Афанасевіч, І.І.Пракоф’еў, В.Я.Шахроў, Я.І.Кайдалаў, В.І.Бажэнка
Імя М.І.Калініна 12.4—2.7.1944	Міёрскі р-н Вілейскай вобл.	Камандзір Ф.Н.Гаўрыленка, камісар М.А.Клімянок, нач. штаба М.М.Чупрак
Імя М.І.Калініна сак. — 28.6.1944	Плешчаніцкі р-н Мінскай вобл.	Камандзір З.І.Нянахаў; камісар І.І.Ясіновіч; нач. штаба У.С.Міхайлоўскі, Ю.М.Мякішаў
Імя М.І.Калініна снеж. 1943 — сак. 1944	Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Л.І.Сарока, камісар П.А.Сачок, нач. штаба А.Ф.Дубінін
Імя С.М.Кароткіна (да лют. 1943 Сіроцінская, да чэрв. 1943 імя Ф.Э.Дзяржынскага чэрв. 1942—2.7.1944	Міёрскі, Пліскі р-ны Вілейскай, Полацкі, Расонскі, Сіроцінскі, Ушацкі. р-ны Віцебскай абл.	Камандзіры С.М.Кароткін (загінуў), П.А.Хомчанка, У.М.Талаквадзе; камісары В.М.Фралоў, А.Б.Эрдман; нач. штаба У.Р.Аляксандраў, Хомчанка, М.Ф.Мацвеенка
Імя Кастуся Каліноўскага ліст. 1943—18.8.1944	Беластоцкі, Граеўскі, Гродзенскі, Кнышынскі, Крынкаўскі, Саколкаўскі р-ны Беластоцкай вобл.	Камандзір М.К.Вайцяхоўскі, камісар Я.Г.Осіпаў, нач. штаба С.В.Чудзінаў
Імя С.М.Кірава кастр. 1943—29.6.1944	Барысаўскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір М.І.Карашкоў, камісар Г.М.Папшаў, нач. штаба Р.М.Дзедаў
Імя С.М.Кірава чэрв. 1943—7.7.1944	Воранаўскі, Іўеўскі, Лідскі, Навагрудскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры Ф.М.Сінічкін, С.П.Васільеў; камісар С.М.Кандакоў, нач. штаба П.І.Смірноў, Васільеў, М.А.Пракаповіч
Імя С.М.Кірава ліп. 1943—8.7.1944	Ленінскі, Лунінецкі р-ны Пінскай вобл.	Камандзіры А.П.Савіцкі, Ф.І.Лісовіч; камісары Лісовіч, Р.П.Швец; нач. штаба А.І.Кубасаў
Імя С.М.Кірава снеж. 1942—28.6.1944	Барысаўскі, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Ф.Ц.Пуставіт; камісары І.І.Панкевіч, М.А.Пасекаў; нач. штаба П.Р.Сівакоў (в.а), В.А.Шаркоў, А.М.Гамеза
Імя В.У.Куйбышава ліст. 1943—10.7.1944	Лагішынскі, Целяханскі р-ны Пінскай вобл.	Камандзір У.М.Антановіч, камісар Ф.С.Міхалковіч, нач. штаба З.У.Сысоеў
Імя М.І.Кутузава вер. 1942—4.11.1943	Гарадоцкі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір С.Т.Воранаў, камісар П.Я.Рыбакоў, нач. штаба М.І.Гапеенка
Імя М.І.Кутузава жн. 1943—1.7.1944	Крывіцкі р-н Вілейскай вобл.	Камандзір Д.Л.Місуноў; камісары П.Ф.Рудаў, В.І.Бурачэўскі; нач. штаба Ц.М.Бондараў, М.Х.Красненкаў (загінуў), Я.Е.Малюшкін
Імя У.І.Леніна крас. 1943—7.7.1944	Ганцавіцкі, Целяханскі р-ны Пінскай вобл.	Камандзір В.А.Васільеў, камісар І.В.Зібараў, нач. штаба М.Дз.Кісцюнін
Імя У.І.Леніна крас. — 20.7.1944	Дамачаўскі, Маларыцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры В.У.Каткоў, В.М.Грабянёў, нач. штаба Л.С.Гуляеў
Імя У.І.Леніна сак. 1943—2.7.1944	Дзісенскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай, Бешанковіцкі, Гарадоцкі, Расонскі, Сіроцінскі, Ушацкі р-ны Віцебскай абл.	Камандзір М.А.Сакмаркін, камісар А.У.Сіпко; нач. штаба Т.К.Раеўскі, А.К.Ізафатаў (загінуў), У.Р.Аляксандраў (загінуў), І.І.Конюхаў
Імя Ленінскага камсамола вер. 1943—11.7.1944	Васілішкаўскі, Радунскі, Шчучынскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры А.В.Станкевіч (загінуў), А.А.Патапаў; камісары Патапаў, Б.І.Гардзейчык; нач. штаба Д.Ц.Іёнка, Н.Л.Нагорны, І.П.Анапрыенка
Імя В.М.Молатава крас. 1943—30.3.1944	Антопальскі р-н Брэсцкай, Драгічынскі, Жабчыцкі, Іванаўскі, Лагішынскі, Пінскі, Столінскі р-ны Пінскай абл.; Камень-Кашырскі, Любяшоўскі р-ны Валынскай вобл. (Украіна)	Камандзір М.І.Герасімаў; камісар Ф.С.Кунькоў; нач. штаба М.Л.Праходскі, Дз.К.Удовікаў
Імя П.К.Панамарэнкі чэрв. 1943—11.7.1944	Слонімскі р-н Баранавіцкай, Бярозаўскі, Косаўскі, Пружанскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай абл.	Камандзіры І.П.Урбановіч, М.У.Сенькін; камісары С.П.Пацяруха, К.Дз.Талочка (загінуў), М.Е.Крыштафовіч; нач. штаба Р.К.Дарафееў, Ц.С.Коваль
Імя П.К.Панамарэнкі вер. — 21.11.1943	Жлобінскі, Рэчыцкі, Стрэшынскі р-ны Гомельскай, Васілевіцкі, Парыцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір І.І.Бандарэнка, камісар Я.Р.Садавой, нач. штаба К.В.Ніжнікаў
Імя П.К.Панамарэнкі ліст. 1943—13.7.1944	Косаўскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай, Пухавіцкі, Старадарожскі р-ны Мінскай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзір С.М.Іваноў, камісар Р.Д.Юркевіч, нач. штаба І.Н.Цішчанка
Імя П.К.Панамарэнкі снеж. 1943—6.7.1944	Івянецкі р-н Баранавіцкай, Дзяржынскі, Мінскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір С.Р.Ганзенка, камісар Г.В.Будай, нач. штаба У.М.Зыкаў
Імя П.К.Панамарэнкі студз. — 1.7.1944	Барысаўскі, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Ф.С.Харланаў, камісар І.Ф.Ісачанка, нач. штаба І.С.Баранаў
Імя К.К.Ракасоўскага (да сак. 1943 наз. «За Савецкую Беларусь») ліп. 1942—3.7.1944	Глыбоцкі, Докшыцкі, Дунілавіцкі, Міёрскі, Мядзельскі, Пастаўскі р-ны Вілейскай, Асвейскі, Дрысенскі, Полацкі, Расонскі р-ны Віцебскай абл.; Ідрыцкі, Невельскі, Себежскі р-ны Калінінскай вобл. (Расія)	Камандзіры АІ.Петрыкаў, У.Н.Дорменеў (в.а.), А.В.Раманаў (в.а.), камісары Раманаў, Ш.Н.Нігамаеў (в.а.), П.М.Машэраў, нач. штаба Дорменеў, Г.І.Казарцаў (в.а.), У.П.Шчуцкі
Імя К.К.Ракасоўскага студз. — 10.7.1944	Быценскі, Слонімскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Я.А.Прыданнікаў, камісар Р.Ц.Вараб’ёў, нач. штаба М.П.Каралёў
Імя Я.М.Свярдлова ліст. 1943—16.7.1944	Антопальскі, Бярозаўскі р-ны Брэсцкай, Ганцавіцкі, Драгічынскі, Іванаўскі р-ны Пінскай абл.	Камандзір І.П.Марыняка, камісар Р.А.Дудко, нач. штаба А.І.Сямёнаў
Імя І.В.Сталіна ліст. 1942—5.7.1944	Валожынскі, Івянецкі, Стаўбцоўскі р-ны Баранавіцкай, Дзяржынскі, Мінскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір П.І.Гулевіч, камісар А.Г.Мурашоў, нач. штаба І.К.Карпаў
Імя І.В.Сталіна ліп. 1943—22.3.1944	Брэсцкі, Дзівінскі, Жабінкаўскі, Кобрынскі, Маларыцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры Л.П.Зяленін (загінуў), С.Х.Арзуманян; камісар К.А.Шкаварада; нач. штаба С.М.Кіцьян
Імя А.В.Суворава сак. — 6.7.1944	Гарадзішчанскі, Навамышскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры І.С.Кірын, В.Н.Галоўчанка; камісар Р.Л.Марахоўскі; нач. штаба В.Я.Шахроў
Імя М.В.Фрунзе студз. 1943—1.7.1944	Ільянскі, Радашковіцкі р-ны Вілейскай, Лагойскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры М.М.Багатыроў, А.М.Захараў (загінуў), Э.Л.Смаленскі; камісары І.І.Міроненка, П.М.Шалкоўскі, М.В.Чарапанаў; нач. штаба А.Д.Коўбій
Імя ЦК КП(б)Б сак. 1943—6.7.1944	Астравецкі, Глыбоцкі, Докшыцкі, Пліскі р-ны Вілейскай, Ушацкі р-н Віцебскай абл.	Камандзіры А.Д.Мядзведзеў, М.Р.Пучкароў (в.а.), М.І.Фёдараў; камісары Ц.М.Бондараў, Ф.Я.Воранаў, Пучкароў, У.П.Шчуцкі; нач. штаба І.А.Цяста
Імя В.І.Чапаева вер. — 23.11.1943	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі, Рэчыцкі, Стрэшынскі р-ны Гомельскай, Васілевіцкі, Парыцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір М.Дз.Сцефановіч, камісар С.І.Касьянаў, нач. штаба І.Ю.Даўгала
Імя В.І.Чапаева студз. — 19.7.1944	Антопальскі, Кобрынскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры К.С.Гапасюк, Ф.М.Баранаў; камісары М.П.Леановіч, М.С.Карпічэнка; нач. штаба І.П.Курапаў, В.В.Сцёпкін
Імя В.І.Чапаева снеж. 1943—6.7.1944	Валожынскі, Лідскі, Навагрудскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Р.Л.Кудрын, камісар П.А.Склемін, нач. штаба А.В.Саўцін
Імя В.І.Чапаева 29.6.1943—13.7.1944	Ваўкавыскі, Заблудаўскі, Свіслацкі р-ны Беластоцкай, Поразаўскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай, Пухавіцкі, Рудзенскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір Х.А.Матэвасян; камісары А.І.Мурашка, А.Г.Шламанаў; нач. штаба Ф.І.Цвяткоў
Імя В.І.Чапаева чэрв. 1942—1.7.1944	Бешанковіцкі, Ветрынскі, Лепельскі, Полацкі, Сіроцінскі, Ушацкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір У.В.Мельнікаў; камісары М.І.Ястрабаў, І.Ф.Каранеўскі (загінуў); нач. штаба М.В.Уткін, М.М.Пучкоў, В.М.Нікалаеў (в.а., загінуў)
Імя В.П.Чкалава ліст. 1942—5.7.1944	Валожынскі, Івянецкі р-ны Баранавіцкай, Дзяржынскі, Заслаўскі, Мінскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры С.П.Смірноў, М.І.Грыбанаў; камісар І.П.Казак; нач. штаба Грыбанаў, Р.М.Панявін, І.П.Анішчанка
Імя Чырванасцяжнага Ленінскага камсамола ліст. 1942—1.11.1943	Гарадоцкі, Мехаўскі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір Д.Ф.Райцаў; камісары В.К.Перуноў, І.І.Карнавухаў (в.а.), А.Я.Федарэнка (в.а.), В.С.Цыганкоў; нач. штаба Карнавухаў, Р.Н.Мельянцоў (в.а.), М.Я.Паддубны, Федарэнка
Імя М.А.Шчорса кастр. 1942—2.7.1944	Бярэзінскі р-н Магілёўскай, Барысаўскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры М.Л.Дзербан, В.К.Дзяруга; камісар М.П.Прусак; нач. штаба В.П.Драздоўскі, А.З.Гаўрусёў, В.І.Бардзін
Імя М.А.Шчорса ліст. 1943—4.7.1944	Івянецкі р-н Баранавіцкай, Радашковіцкі р-н Вілейскай, Дзяржынскі, Заслаўскі, Мінскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір С.С.Ключнік, камісар І.Б.Леванкоў, нач. штаба А.С.Шрубко
Імя М.А.Шчорса вер. — 23.11.1943	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі, Рэчыцкі, Уваравіцкі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзір А.П.Байкоў, камісар В.В.Юдзін, нач. штаба Р.А.Кавалёў
«Камсамолец» снеж. 1943—10.7.1944	Карэліцкі, Мірскі, Стаўбцоўскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры І.К.Кузняцоў, Р.М.Панявін; камісар А.І.Дзееў; нач. штаба М.Ц.Маскалёў
«Кастрычнік» вер. 1943—4.7.1944	Глыбоцкі, Дзісенскі, Міёрскі, Пліскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры Ф.К.Юрчанка, І.І.Юкша (в.а.); камісар Юкша; нач. штаба Г.Т.Цяльноў (загінуў)
А.М.Крыўскага кастр. 1943—3.1.1944	Полацкі р-н Віцебскай вобл.; Латвія	Камандзір А.М.Крыўскі, камісар М.І.Панамароў, нач. штаба А.С.Меркуль
Лагойская «Бальшавік» люты — 30.6.1944	Лагойскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір Л.Л.Марозаў, камісар М.М.Андрэеў, нач. штаба В.М.Мягчылаў
Лельчыцкая вер. 1943—15.1.1944	Лельчыцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір К.М.Дамбоўскі, камісар Р.Л.Лін, нач. штаба П.Р.Ганчароў
Ленінская снеж. 1942—15.7.1944	Васілішкаўскі, Дзятлаўскі, Жалудоцкі, Зэльвенскі, Казлоўшчынскі, Мастоўскі, Шчучынскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры Ф.М.Сінічкін, Б.А.Булат, Г.А.Шубін; камісар Р.В.Макараў; нач. штаба Булат, М.М.Пацалуеў, Шубін
Лепельская імя І.В.Сталіна 1.7.1943—29.6.1944	Лепельскі, Ушацкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзіры У.Е.Лабанок, Дз.Ц.Караленка (загінуў), А.В.Ярмаш; камісары Ярмаш, У.Л.Качан; нач. штаба Караленка, М.Е.Атрашкевіч
Лёзненская май 1943—28.6.1944	Ільянскі р-н Вілейскай, Багушэўскі, Бешанковіцкі, Лепельскі, Лёзненскі, Сенненскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай абл.	Камандзір П.І.Кірылаў; камісары А.Ц.Шчарбакоў, Ц.П.Шакінка, М.В.Комлеў (в.а.), К.М.Кірылаў (загінуў); нач. штаба І.Дз.Крупін
Лоеўская «За Радзіму» ліп. — 24.11.1943	Лоеўскі, Рэчыцкі р-ны Гомельскай, Брагінскі, Васілевіцкі, Хойніцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір Р.І.Сінякоў, камісар С.А.Гардзееў, нач. штаба В.Н.Камандзін
Мазырская імя Аляксандра Неўскага 28.9.1943—8.1.1944	Ельскі, Мазырскі, Петрыкаўскі р-ны Палескай вобл.	Камандзір А.Л.Жыльскі; камісары М.К.Ільінкоўскі, М.С.Кірушкін; нач. штаба М.А.Забораў
«Мсцівец» вер. — 26.11.1943	Рэчыцкі р-н Гомельскай вобл.	Камандзір І.Р.Баруноў, камісар Ш.А.Ягудкін, нач. штаба У.Р.Зімчук
«Народныя мсціўцы» імя В.Т.Варанянскага (да 1.6.1943 наз. «Дзядзькі Васі») вер. 1942—1.7.1944	Лагойскі, Плешчаніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры В.Т.Варанянскі (загінуў), В.В.Сямёнаў, Г.Ф.Пакроўскі; камісары Л.С.Лапін, М.Х.Краснёнкаў (в.а.), Сямёнаў, Ф.С.Кузняцоў, М.І.Перапечка; нач. штаба П.А.Сярогін, Дз.І.Копанеў, В.І.Яськоў
М.М.Нікіціна ліп. — ліст. 1942	Валожынскі, Івянецкі р-ны Баранавіцкай, Ушацкі р-н Віцебскай, Бягомльскі, Дзяржынскі, Рудзенскі, Уздзенскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір М.М.Нікіцін, камісар А.М.Гвоздзеў, нач. штаба Васільеў, Н.С.Панкратаў
«Няўлоўныя», спецбрыгада НКДБ СССР 1.3.1942—12.7.1944	Валожынскі, Іўеўскі, Лідскі, Навагрудскі, Навамышскі р-ны Баранавіцкай, Браслаўскі, Глыбоцкі, Докшыцкі, Куранецкі, Маладзечанскі, Міёрскі, Пастаўскі р-ны Вілейскай, Дрысенскі, Лепельскі, Полацкі, Расонскі р-ны Віцебскай, Мінскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры М.С.Пруднікаў, А.Р.Марозаў
«Перамога» снеж. 1943—13.7.1944	Дзятлаўскі, Зэльвенскі, Казлоўшчынскі, Слонімскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір П.І.Булак; камісары Р.Г.Іўліеў (загінуў), С.П.Смірноў; нач. штаба М.Н.Бурцаў, М.С.Крываў
Першамайская май 1943—10.7.1944	Гарадзішчанскі, Карэліцкі, Мірскі, Навагрудскі, Навамышскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Н.Г.Кавалёў; камісары А.Л.Дзееў, М.І.Ільініч; нач. штаба Б.А.Мічурын, П.М.Пярсідскі
Пінская жн. 1943—30.3.1944	Жабчыцкі, Іванаўскі, Пінскі р-ны Пінскай вобл.; Любяшоўскі р-н Валынскай вобл. (Украіна)	Камандзір І.Г.Шубітыдзе, камісар А.З.Пратасеня, нач. штаба Г.А.Дораш
«Полымя» чэрв. 1943—2.7.1944	Пухавіцкі р-н Мінскай вобл.	Камандзір Я.Ф.Філіпскіх, камісар І.П.Шаршнёў, нач. штаба М.П.Тарыкаў
«Разгром» кастр. 1942—2.7.1944	Барысаўскі, Смалявіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры П.Ц.Клявакін, М.Х.Балан; камісары С.І.Лашук, С.А.Собалеў, А.В.Зямскоў, І.В.Лакціёнаў; нач. штаба К.С.Сасункевіч, А.Ц.Кароткі, В.В.Дручкоў
Расонская імя І.В.Сталіна жн. 1942—3.11.1943	Асвейскі, Полацкі, Расонскі р-ны Віцебскай вобл.; Ідрыцкі, Невельскі р-ны Калінінскай вобл. (Расія)	Камандзір Р.А.Ахоцін; камісары В.Я.Лапенка (загінуў), Я.П.Васілевіч; нач. штаба П.Я.Рубіс, Г.П.Мезенцаў, Л.Ф.Рабінін
Рэчыцкая імя К.Я.Варашылава чэрв. — 17.11.1943	Рэчыцкі р-н Гомельскай, Васілевіцкі, Хойніцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір М.П.Аніпка, камісар В.П.Палавінка
«Савецкая Беларусь»	Давыд-Гарадоцкі, Столінскі р-ны Пінскай вобл.	Камандзіры П.П.Тамілаў, І.А.Сматроў; камісар Сматроў; нач. штаба Ю.М.Героеў, І.С.Каяфюк
«Савецкая Беларусь» жн. 1943—17.7.1944	Бярозаўскі, Гайнаўскі, Камянецкі, Косаўскі, Поразаўскі, Пружанскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай, Драгічынскі р-н Пінскай абл.	Камандзір М.У.Бабкоў, камісар П.І.Масалоў, нач. штаба Р.К.Дарафееў
Сенненская кастр. 1942—26.6.1944	Лепельскі, Сенненскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір В.С.Лявонаў; камісары П.В.Сырцоў, М.Ц.Любімцаў; нач штаба В.Дз.Сыценка, І.К.Пашчанка, Я.З.Шарахоўскі
«Смерць фашызму» ліп. 1943—2.7.1944	Барысаўскі, Лагойскі, Плешчаніцкі, Смалявіцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір В.Ф.Таруноў, камісар І.П.Дзядзюля, нач. штаба А.А.Кіслякоў
«Спартак» ліп. 1943—4.7.1944	Відзскі, Шаркаўшчынскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір А.М.Панамароў; камісар М.К.Ігнацьеў, нач. штаба І.Н.Крысаў, Ф.А.Салаўёў
«Стары» жн. 1942 — май 1943	Барысаўскі р-н Мінскай вобл.	Камандзіры В.С.Пыжыкаў, І.З.Рабышаў (в.а.); камісары Б.Р.Бывалы, Я.Я.Ліхтэр; нач. штаба Рабышаў (в.а.), М.А.Курачкін (в.а.), Я.У.Чумакоў
«У імя Радзімы» кастр. 1943—1.8.1944	Бельскі, Бранскі, Лапскі, Свіслацкі р-ны Беластоцкай, Гайнаўскі р-н Брэсцкай абл.	Камандзір М.Р.Янкоўскі, камісар М.І.Чуркін, нач. штаба У.П.Трыгубаў
«Уперад» ліст. 1942—6.7.1944	Іўеўскі, Юрацішкаўскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры Б.А.Булат, Ф.Г.Камароў (в.а.); камісар М.В.Пронькін; нач. штаба М.У.Сабіла
«Уперад», спецбрыгада НКДБ СССР 21.4.1942—1.10.1943	Добрушскі, Кармянскі, Рагачоўскі, Свяцілавіцкі, Чачэрскі р-ны Гомельскай, Касцюковіцкі, Краснапольскі, Крычаўскі, Прапойскі, Хоцімскі, Чавускі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай абл.; Арлоўская вобл.	Камандзіры П.Р.Шамякін, П.Г.Малюгін; камісар Малюгін; нач. штаба М.А.Шульгін
Чашніцкая «Дубава» 28.2.1942—28.6.1944	Бешанковіцкі, Лепельскі, Ушацкі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Бягомльскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай абл.	Камандзір Ф.Ф.Дуброўскі; камісары У.Е.Лабанок, М.В.Старынскі, С.Я.Барадаўкін; нач. штаба Барадаўкін, П.К.Шарко
«Чырвоны сцяг» жн. 1943—30.6.1944	Асіповіцкі, Бярэзінскі р-ны Магілёўскай, Барысаўскі, Пухавіцкі, Смалявіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір І.З.Кузняцоў, камісар В.П.Каралёў, нач. штаба К.І.Івашкевіч
«Чэкіст» май 1942 — жн. 1943	Аршанскі, Лепельскі, Талачынскі р-ны Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл./td>	Камандзір Г.А.Кірпіч; камісары Ф.М.Сядлецкі, Ф.І.Букштынаў; нач. штаба І.Дз.Буланаў, Р.М.Севасцьянаў/td>
«Штурмавая» снеж. 1942—2.7.1944	Заслаўскі, Лагойскі, Мінскі, Радашковіцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры Б.М.Лунін, І.Л.Фогель (в.а.), І.А.Гламаздзін (в.а.); камісар І.М.Фёдараў; нач. штаба Фогель, А.Ф.Кандыбкін

**Асобнадзейныя партызанскія атрады на Беларусі**
Назва, дата дзейнасці	Раёны дзейнасці	Кіраўнікі: камандзір, камісар, нач. штаба
1	2	3
1-ы сак. 1942—29.6.1944	Лепельскі, Талачынскі р-ны Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры Г.А.Кірпіч, Р.С.Іваноў; камісары П.І.Счаслаўскі (загінуў), М.М.Данілаў; нач. штаба А.І.Шамарын, Дз.Ф.Папоў
2-і вер. 1942—29.9.1943	Краснапольскі, Прапойскі, Чэрыкаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры Ф.І.Чабыкін, Я.П.Кірылаў; камісары Кірылаў, С.З.Праскурын
2-і Хоцімскі кастр. 1941—1.10.1943	Касцюковіцкі, Клімавіцкі, Хоцімскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры Л.У.Казакоў (загінуў), Б.М.Уткін; камісар А.Г.Макагонаў
3-і вер. 1942—2.10.1943	Чачэрскі р-н Гомельскай, Горацкі, Дрыбінскі, Крычаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір І.В.Кананыхін, камісар Я.І.Мартыненка, нач. штаба І.І.Ценішчаў
5-ы чэрв. 1942—29.6.1944	Аршанскі, Лепельскі, Талачынскі р-ны Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір А.Ф.Сімдзянкін; камісары І.Я.Кунгурцаў, С.М.Елькановіч (загінуў), Ф.І.Букштынаў, С.А.Крэнеў, С.П.Саўчанка; нач. штаба Д.Я.Пракапец
8-ы май 1942—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Круглянскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры Дз.А.Кулікаў, І.Г.Ільін, М.А.Сакалоў; камісары К.І.Мацеж, Ц.М.Кавецкі, М.Ф.Навоеў (загінуў), Ф.С.Старавойтаў; нач. штаба Мацеж, А.М.Пратасевіч
10-ы крас. 1942—29.6.1944	Аршанскі, Лепельскі. Талачынскі р-ны Віцебскай. Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры І.Дз.Буланаў, А.С.Дзянісаў, П.І.Маркаў (загінуў), М.С.Дзякаў, І.М.Крымцаў (загінуў), А.А.Белабрагін; камісары Д.Я.Пракапец, Ф.А.Грышанаў; нач. штаба С.М.Красоўскі, М.А.Праказаў
11-ы чэрв. 1942—30.6.1944	Магілёўская і Смаленская вобл.	Камандзір С.Д.Іваноў; камісары І.М.Шалаеў, АЛ.Палякоў; нач. штаба У.М.Курышаў, І.Е.Сасноўскі
12-ы чэрв. 1943—30.6.1944	Магілёўская і Смаленская вобл.	Камандзіры І.А.Макарэнка, М.В.Зайцаў, Я.Л.Дулькін; камісары А.І.Палякоў, В.М.Герасімаў, І.Я.Абаротаў; нач. штаба Гулідаў, В.С.Пуставойт
13-ы 12.8.1942—29.6.1944	Віцебская, Магілёўская, Смаленская вобл.	Камандзіры Дз.К.Рыбакоў, К.І.Новікаў; камісары Новікаў, І.А.Яцына, А.Я.Драздоў, І.М.Рэкрут; нач. штаба С.З.Кандрацьеў, А.Т.Ланцаў
15-ы жн. — 2.10.1943	Прапойскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір І.Н.Валчкоў, камісар Я.А.Касмачоў, нач. штаба А.А.Афанасьеў
19-ы жн. — снеж. 1943	Быхаўскі, Прапойскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Ц.Я.Сакалоўскі, камісар В.В.Уласаў, нач. штаба А.І.Катулько
20-ы май 1942—29.6.1944	Аршанскі, Лепельскі р-ны Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры Б.М.Клюшнікаў (загінуў), С.М.Якімаў; камісары М.І.Масюраў (загінуў), Ф.Ц.Сіялка, Г.І.Ігнаценка; нач. штаба А.І.Мацюшэўскі
24-ы май 1942—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Круглянскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры Г.С.Міснік, В.У.Кадышаў, П.В.Зямкоў; камісары Ф.С.Старавойтаў, М.С.Садоф’еў (загінуў), М.К.Сушкоў, Ц.М.Лупека, І.А.Прыстромаў, К.Ф.Канавалаў; нач. штаба Лупека, А.М.Гарбуноў
25-ы снеж. 1942—28.6.1944	Быхаўскі, Бярэзінскі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры А.І.Сафронаў, У.Г.Семянішын; камісары А.М.Латышаў, В.П.Корабаў, П.М.Сідарэнка; нач. штаба А.Дз.Красноў, П.А.Кушнер
25-ы крас. 1943—29.6.1944	Шклоўскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір І.А.Якушка; камісары М.Ф.Левін, М П.Пічугін; нач. штаба Я.Я.Макееў, Я.Ц.Цімашэнка
28-ы жн. 1942—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Круглянскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры А.А.Цярноўскі, І.П.Аляксандраў (загінуў), А.А.Інякін, камісары Ф.С.Старавойтаў, Дз.А.Кулікаў; нач. штаба А.М.Якаўлеў, П.В.Зямкоў, В.У.Кадышаў
30-ы май 1942—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Круглянскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры М.У.Дудкевіч, А.І.Машчыцкі; камісары М.К.Сушкоў, А.А.Гурскі; нач. штаба Г.М.Каўрыга, Дудкевіч, М.М.Травін, Р.А.Стрыжэўскі, Дз.П.Поснікаў
31-ы кастр. 1943—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір Г.А.Назараў; камісар І.Ц.Маляўка; нач. штаба Р.Я.Карпышэнка, С.Г.Качаноўскі
35-ы кастр. 1943—8.2.1944	Бялыніцкі, Горацкі, Дрыбінскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Г.Р.Ленчыкаў, камісар І.І.Лагімахаў
41-ы чэрв. 1942—1.10.1943	Краснапольскі, Прапойскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры С.М.Карзюкоў, В.Н.Калпаносаў (в.а); камісары А.І.Ушаў, М.Ц.Кузняцоў, П.М.Марчанка; нач. штаба Б.А.Бурцаў, Г.А.Тычынскі
42-і чэрв. 1942—1.10.1943	Прапойскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры М.М.Нікіцін, Г.А.Каралёў; камісар В.Я.Гапееў; нач. штаба І.М.Гаўрылаў
43-і сак. — 1.10.1943	Прапойскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры М.П.Хаблоў, М.В.Навуменка; камісар С.Ф.Саўчанка: нач. штаба М.В.Кліменка, Ф.С.Скальзаеў
44-ы вер. 1942—1.10.1943	Касцюковіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір В.І.Сырамятнікаў; камісар М.Р.Папоў; нач. штаба М.Літвінаў, М.І.Кузняцоў
45-ы «За Радзіму» ліст. 1942—30.9.1943	Клімавіцкі, Краснапольскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір У.І.Маркаў; камісары І.С.Салдаценка, Ф.Ф.Сігаеў; нач. штаба Б.П.Нігіевіч, А.Ф.Канонік
47-ы «Перамога» ліп. 1942—1.10.1943	Чачэрскі р-н Гомельскай, Краснапольскі р-н Магілёўскай абл.	Камандзіры М.Ц.Перапечкін, Ф.П.Ліпкін, камісары В.К.Арлоўскі, Х.Калімулін; нач. штаба А.У.Гаркавенка, А.М.Лосеў
48-ы Крычаўскі чэрв. — 25.11.1943	Быхаўскі, Крычаўскі, Прапойскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір А.Л.Гаўрыленка, камісар С.С.Давыдзенка, нач. штаба Дз.Я.Грыгор’еў
48-ы Прапойскі май — 7.12.1943	Журавіцкі р-н Гомельскай, Крычаўскі, Прапойскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір В.Л.Шырко, нач. штаба В.Г.Ясючэня
60-ы імя Ф.М.Сядлецкага вер. 1943—29.6.1944	Талачынскі р-н Віцебскай, Бялыніцкі, Круглянскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры Ф.М.Сядлецкі (загінуў), С.А.Крэнеў; камісар П.І.Букштынаў; нач. штаба М.К.Хадорык (загінуў), І.І.Жамейка (загінуў), М.М.Травін
61-ы 22.5.1942 — ліп. 1943	Быхаўскі, Бялыніцкі, Кіраўскі, Клічаўскі, Магілёўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Р.К.Паўлаў; камісары Ф.Ц.Кальчук, А.А.Хачатран, П.Я.Гаро; нач. штаба Г.А.Цывін, В.П.Белабародаў
64-ы жн. 1941 — студз. 1942	Бярэзінскі, Круглянскі р-ны Магілёўскай, Смалявіцкі р-н Мінскай абл.	Камандзір М.А.Радзін, камісар Баранаў, нач. штаба Вараб’ёў
85-ы 30.6. — вер. 1941	Бярэзінскі, Мсціслаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай, Заслаўскі р-н Мінскай абл.	Камандзір Б.Малышаў, нач. штаба С.Ф.Харцый
100-ы чэрв. 1942—27.6.1944	Бабруйскі, Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры Ф.С.Міхайлаў, А.В.Казлоўскі (в.а.); камісары І.І.Дамброўскі, А.І.Бычкоў; нач. штаба Казлоўскі, Р.М.Драгун (в.а.)
106-ы май 1943—9.7.1944	Навагрудскі р-н Баранавіцкай, Дзяржынскі р-н Мінскай абл.
108-ы імя Р.І.Катоўскага сак. — 23.11.1943	Буда-Кашалёўскі, Жлобінскі, Журавіцкі р-ны Гомельскай вобл.	Камандзір М.А.Трусноў; камісары С.П.Каспрук, Ф.В.Сполахаў; нач. штаба Р.І.Караткоў
110-ы вер. — 13.12.1941	Клімавіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір В.А.Хлебцаў
112-ы Горацкі вер. 1943—26.6.1944	Аршанскі, Дубровенскі р-ны Віцебскай, Горацкі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір В.Д.Шароў; камісары У.З.Бурлаеў, П.С.Равякаў (загінуў); нач. штаба С.Ц.Кучмій
113-ы май — 31.10.1942	Быценскі р-н Баранавіцкай, Чырвонаслабодскі р-н Мінскай, Целяханскі р-н Пінскай абл.	Камандзіры І.Кулікоў (загінуў), А.Шмакаў, І.С.Качамараў; камісары Шмакаў, Ф.Ф.Светкін
113-ы кастр. 1942 — чэрв. 1943	Быценскі р-н Баранавіцкай, Косаўскі р-н Брэсцкай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзір М.Р.Арцёменка, камісары Г.І.Качарын, нач. штаба І.М.Церашэнкаў.
113-ы сак. 1941 — студз. 1944	Быхаўскі, Бялыніцкі, Клічаўскі, Магілёўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір К.М.Белавусаў; камісары З.П.Гапонаў, К.Ф.Канавалаў; нач. штаба В.Ц.Някрасаў, Д.І.Фядотаў, І.Ф.Хазаў
115-ы вер. 1942—28.6.1944	Быхаўскі, Бялыніцкі, Бярэзінскі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры А.П.Доўгі, І.Ф.Рудаў, І.Я.Вайтусёнак; камісары П.М.Вікторчык, А.Я.Шчыслёнак; нач. штаба Дз.П.Скрыпка
120-ы Бялыніцкі ліп. 1942 — жн. 1943	Бярэзінскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл. (Расія)	Камандзіры Г.М.Архіпец, К.А.Баранаў; камісары І.П.Сакалоўскі, М.М.Барысёнак; нач. штаба Баранаў, В.Я.Буры
124-ы Касцюковіцкі жн. 1941—28.9.1943	Касцюковіцкі р-н Магілёўскай вобл.; Клятнянскі р-н Арлоўскай вобл. (Расія)	Камандзір М.А.Нарчук; камісары С.П.Казлоў (загінуў), П.Я.Чарнагузаў; нач. штаба К.Я.Баброў
130-ы «Помста» ліп. 1942 — кастр. 1943	Бялыніцкі, Бярэзінскі, Магілёўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры В.В.Беражной, В.В.Лазараў; камісары С.Ц.Крыварот, М.С.Фралоў, П.А.Рыняк; нач. штаба Фралоў
200-ы снеж. 1943—12.7.1944	Ганцавіцкі, Лунінецкі, Целяханскі р-ны Пінскай вобл.	Камандзір В.П.Дрожнікаў, камісар П.Я.Гаро, нач. штаба М.В.Белакураў
210-ы імя І.В.Сталіна 29.3.1942—2.7.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай, Пухавіцкі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры М.П.Каралёў, С.С.Сумчанка (в.а.), В.В.Глотаў, Дз.Б.Шрэйн; камісары А.В.Шыянок, Глотаў, Р.Х.Голант; нач. штаба Сумчанка, А.І.Лукашэнка (загінуў), Глотаў, П.А.Маркоўскі, М.М.Барадулін (в.а.)
211-ы імя К.К.Ракасоўскага студз. 1943—30.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры Р.Н.Баразна, Р.Я.Чарапко (в.а); камісары Чарапко, А.В.Шыянок; нач. штаба І.І.Патапейка
212-ы імя С.С.Сумчанкі студз. 1943—28.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры В.М.Семкін, І.Б.Гнядзько, П.А.Маркоўскі; камісар Р.Ф.Сатоўскі; нач. штаба С.П.Ляшковіч, Маркоўскі, М.М.Барадулін
213-ы «За Савецкую Беларусь» студз. 1943—30.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл. і сумежныя раёны	Камандзіры У.М.Волкаў, Ф.К.Шычко; камісары Ф.У.Карунчыкаў, Э.Ф.Паўлюць; нач. штаба В.Е.Мельнікаў, Волкаў
214-ы імя М.І.Калініна ліп. 1943—1.7.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір Дз.А.Падгайны; камісар М.С.Пінчук; нач. штаба М.Р.Бакун, І.А.Раманчук
215-ы імя У.І.Леніна ліп. 1943—3.7.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір Р.В.Пыжоў, камісар М.В.Баранаў, нач. штаба М.К.Галоўчанка
216-ы імя П.К.Панамарэнкі жн. 1943—28.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір М.Ц.Свердлікаў; камісары С.М.Альхавец, Ф.М.Дубінчык; нач. штаба Дубінчык, В.В.Грыбкоў
225-ы 4.7.1943—24.2.1944	Бабруйскі, Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір М.Г.Кісялёў, камісар М.Р.Ермаліцкі, нач. штаба А.А.Шканурка
252-і крас. 1943—28.6.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Клічаўскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзір І.М.Парываеў; камісары І.Ц.Зуевіч, П.М.Рэйдзер, А.К.Іванюк; нач. штаба В.І.Шаўчэнка (загінуў), Л.Ц.Казлоўскі
257-ы люты 1943—27.6.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Быхаўскі, Бярэзінскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры А.С.Язерскі, Я.А.Сяськоў; камісары В.У.Паўлаў, М.Ф.Кавалёў; нач. штаба М.К.Шавялёў
258-ы сак. 1943—28.6.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Клічаўскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры У.М.Кароткі, А.Я.Галашчапаў; камісар А.К.Мальцаў; нач. штаба І.Л.Шыцікаў, М.Ц.Мядзведзеў, П.Дз.Лукашоў
259-ы сак. 1943—28.6.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Клічаўскі р-н Магілёўскай, Крупскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры Ц.Т.Ціхаміраў, М.П.Андрыянаў; камісар Ціхаміраў
278-ы 9.6.1942—28.6.1944	Быхаўскі, Бялыніцкі, Бярэзінскі, Кіраўскі, Клічаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры М.І.Кніга, В.М.Ананіч; камісары А.М.Латышаў, Я.І.Заяц, А.Ц.Курсакоў; нач. штаба П.А.Кушнер, І.Ф.Рудаў
309-ы імя С.М.Кірава студз. 1943—28.6.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір М.П.Самсонік, камісар С.П.Багроў, нач. штаба М.І.Крэўчык
340-ы сак. 1943—2.7.1944	Бярэзінскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры С.Ц.Крыварот, М.П.Каржавін; камісар А.Ц.Патупчык; нач. штаба І.М.Несцяровіч, В.Ф.Шык, У.Ц.Крыварот
345-ы май 1942—12.7.1944	Бярозаўскі р-н Брэсцкай, Быхаўскі, Бялыніцкі, Бярэзінскі, Клічаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры С.А.Яроцкі, В.М.Буры; камісары К.А.Баранаў, В.М.Яроцкі; нач. штаба Ф.І.Казаноўскі, І.М.Казюкін
346-ы кастр. 1943—2.7.1944	Бярэзінскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры С.Ц.Крыварот, М.І.Крукаў; камісар Р.Р.Паддубскі; нач. штаба Крукаў, А.К.Сідаровіч
347-ы май — 12.7.1944	Бярозаўскі р-н Брэсцкай вобл.	Камандзір А.Дз.Арбузаў, камісар А.Я.Царычаў, нач. штаба П.Х.Пімоненка
435-ы ліп. 1943—24.2.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір У.С.Дзянісаў; камісары І.С.Зычкоў, К.Н.Шыбанаў; нач. штаба М.Я.Белаглазаў
538-ы сак. 1943—27.6.1944	Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір В.П.Швяцоў, камісар П.П.Анікін, нач. штаба П.Дз.Каранкевіч
540-ы вер. 1943—27.6.1944	Бабруйскі, Быхаўскі, Кіраўскі, Клічаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір І.І.Дамброўскі, камісар Дз.І.Бычкоў, нач. штаба М.Ц.Суслаў
550-ы жн. 1943—18.7.1944	Крынкаўскі р-н Беластоцкай, Бярозаўскі р-н Брэсцкай, Целяханскі р-н Пінскай абл.	Камандзір Р.А.Дзякаў; камісары Ц.В.Ясючэня (загінуў), П.А.Сяўко; нач. штаба А.А.Смірноў
620-ы імя В.І.Чапаева снеж. 1941—4.7.1944	Клецкі р-н Баранавіцкай, Быхаўскі, Бярэзінскі, Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзіры В.М.Сырцоў (загінуў), М.С.Міхалап (загінуў), А.А.Хачатран; камісары М.І.Александровіч, М.Ф.Мірановіч (в.а.), Г.А.Храмовіч, П.А.Рыняк, Хачатран, М.Г.Буракоўскі; нач. штаба Ф.С.Тарасевіч, І.П.Міхалап, Ф.К.Сцерлеў
720-ы кастр. 1942—1.10.1943	Касцюковіцкі, Клічаўскі, Краснапольскі, Крычаўскі, Прапойскі, Чавускі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры Ф.С.Тарасевіч, Г.А.Храмовіч, П.У.Жмуроўскі; камісары Храмовіч, М.П.Фёдараў; нач. штаба Фёдараў, А.М.Віктарэнка, В.П.Тапілін
721-ы май — 1.10.1943	Чэрыкаўскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір А.М.Гарбаты, камісар А.В.Львоў, нач. штаба В.С.Сільчанка
760-ы імя М.Беразоўскага люты 1942 — вер. 1943	Бялыніцкі, Клічаўскі, Шклоўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзіры М.Беразоўскі (загінуў), Г.М.Колбнеў, Р.І.Перасценка; камісар В.М.Міхайлаў; нач. штаба І.Я.Лантухоў, М.А.Баранаў, К.І.Ражаў
820-ы ліп. 1943—24.2.1944	Быхаўскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзіры І.І.Вараб’ёў, камісар В.Ц.Гадунцаў, нач. штаба А.М.Сядзяеў
830-ы жн. 1943—24.2.1944	Рагачоўскі р-н Гомельскай, Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір А.Х.Бархозаў, камісар І.Д.Стральцоў, нач. штаба С.А.Савіл
Агітацыйны імя А.М.Горкага студз. — 4.7.1944	Вілейская вобл.	Камандзіры У.І.Ціханаў, Ф.Р.Ягадзінскі; камісар А.С.Нікалаеў; нач. штаба Ягадзінскі, М.Г.Гняздзілаў
«Алеся» чэрв. — 29.9.1942	Клімавіцкі, Крычаўскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір А.Л.Кастроўскі (загінуў), камісар І.М.Пяроўскі
«Алімп», спецатрад НКДБ БССР 11.2.1943—13.2.1945	Віцебская, Гомельская, Магілёўская вобл.; Украіна, Польшча, Чэхаславакія	Камандзір В.А.Карасёў
П.А.Алыбіна сак. — 5.7.1944	Валожынскі, Івянецкі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір П.А.Алыбін; камісар Л.А.Устабашыдзе; нач. штаба П.Дз.Максімаў, А.Н.Рыжкоў
Ананава жн. 1941	Клімавіцкі, Крычаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Ананаў (загінуў), камісар Кузьмін
«Анатоля» жн. 1941—22.2.1942	Крычаўскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір А.Грышын (загінуў)
«Артур», спецатрад НКДБ СССР лета 1943—2.7.1944	Аршанскі, Лепельскі, Талачынскі р-ны Віцебскай вобл., Мінск і Мінскі р-н	Камандзіры І.Ф.Залатар, Ф.Ф.Азміцель, Б.Л.Галушкін
Асташонка сак. — крас. 1942	Лагойскі, Плешчаніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Асташонак, камісар П.Бінуш (загінуў)
Багушэўскі жн. 1941 — люты 1942	Багушэўскі р-н Віцебскай вобл.; Смаленская вобл. (Расія)	Камандзіры А.К.Стэльмах, П.С.Гапонцаў; камісар У.Л.Агейчык
«Баец» ліп. 1943—27.6.1944	Ільянскі р-н Вілейскай, Халопеніцкі р-н Мінскай абл.	Камандзір Д.К.Бацяноўскі; камісар В.І.Верабей; нач. штаба М.М.Івакін, М.В.Смолін, М.Ф.Зорын
«Бальшавік» чэрв. 1942—26.9.1943	Хоцімскі р-н Магілёўскай вобл.; Клятнянскі, Мглінскі р-ны Арлоўскай вобл. (Расія)	Камандзіры П.С.Антоненка (загінуў), М.М.Аўчыннікаў; камісары Аўчыннікаў, С.Д.Сянцюраў (загінуў), Дз.І.Іваноў; нач. штаба В.К.Новікаў, А.Д.Ахрэмчык
«Баявы», спецатрад НКДБ БССР кастр. 1941—20.7.1944	Ашмянскі, Докшыцкі, Мядзельскі р-ны Вілейскай, Асвейскі, Дрысенскі, Полацкі, Расонскі р-ны Віцебскай абл.	Камандзіры А.С.Гарачаў, В.Л.Няклюдаў
«Баявы» імя Дунаева кастр. 1942—11.7.1944	Васілішкаўскі, Дзятлаўскі р-ны Баранавіцкай, Скідзельскі р-н Беластоцкай, Дзяржынскі, Капыльскі, Уздзенскі р-ны Мінскай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзіры Б.В.Жаўрыд (загінуў); Я.П.Грыцаневіч; камісар П.А.Жылко; нач. штаба Грыцаневіч, В.М.Ёлкін, С.Ф.Крыжаноўскі, А.П.Цыбульскі, Дз.Р.Зайцаў, П.А.Рудзін.
І.Ф.Бяляева ліп. — канец 1941	Багушэўскі р-н Віцебскай вобл.	Камандзір І.Ф.Бяляеў
«Валянціна Маёрава» ліп. — 29.9.1942	Касцюковіцкі, Клімавіцкі, Краснапольскі, Крычаўскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір П.І.Шмонін, камісар Я.Д.Траянаў
Васілевіцкі жн. — канец вер. 1941	Васілевіцкі р-н Палескай вобл.	Камандзіры А.А.Казлоў, А.З.Духанін; камісар У.К.Філончык
А.Я.Васілеўскага чэрв. — 29.6.1941	Бярэзінскі р-н Магілёўскай, Барысаўскі, Крупскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір А.Я.Васілеўскі (загінуў)
«Васільева» ліп. — кастр. 1941	Бярэзінскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір С.В.Юрын
«Вест», спецатрад НКДБ СССР май 1943—14.7.1944	Ваўкавыскі, Гродзенскі р-ны Беластоцкай, Поразаўскі, Ружанскі і інш. р-ны Брэсцкай абл.	Камандзіры А.Т.Міронаў, Л.А.Агабекаў
Ганцавіцкі ліп. — жн 1941	Ганцавіцкі р-н Пінскай вобл.	Камандзір Чуміла
Гарушкіна ліп. 1941 — вясна 1942	Кіраўскі, Клічаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Гарушкін (загінуў)
«Гвардыя», спецатрад НКУС БССР 15.3—14.7.1944	Баранавіцкая, Брэсцкая, Вілейская вобл.	Камандзір У.М.Воранаў
Глускі ліп. — восень 1941	Глускі р-н Палескай вобл.	Камандзір М.С.Марціновіч, камісар А.М.Канаваленка
«Гром», спецатрад НКДБ СССР 20.5.1943—2.7.1944	Мінская вобл.	Камандзір Ф.Ф.Азміцель
«Громава» крас. — снеж. 1942	Карэліцкі, Лідскі, Навагрудскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір У.Угрумаў (загінуў)
І.С.Губіна жн. 1941—3.7.1944	Асіповіцкі р-н Магілёўскай, Акцябрскі, Капаткевіцкі, Парыцкі р-ны Палескай абл.	Камандзіры І.С.Губін (загінуў), Ц.Ц.Ульяшоў, А.Р.Волкаў; камісары У.М.Кавалёў (загінуў), І.Н.Кулей, І.М.Жукаў; нач. штаба А.С.Селіванаў, С.Д.Цемпякоўскі, Р.І.Валошын (в.а.)
Давыд-Гарадоцкі ліп. — вер. 1941	Тураўскі р-н Палескай, Давыд-Гарадоцкі р-н Пінскай абл.	Камандзір М.А.Скорабагацька, камісар М.К.Даўгулевіч
«Дапамога», спецатрад НКДБ СССР 11.6.1943—2.7.1944	Барысаўскі, Бягомльскі, Смалявіцкі, Халопеніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Б.Л.Галушкін
Я.М.Дзюрбы жн. 1941—21.1.1942	Гарадоцкі, Мехаўскі р-ны Віцебскай вобл.; Куньінскі, Невельскі р-ны Калінінскай, Ільінскі, Усвяцкі р-ны Смаленскай абл. (Расія)	Камандзір Я.М.Дзюрба, камісар І.В.Пратасаў (загінуў)
Добрушскі вясна 1942—1943	Добрушскі, Кармянскі, Чачэрскі р-ны Гомельскай вобл.; Клятнянскі р-н Арлоўскай вобл. (Расія)	Камандзіры М.М.Ігнатовіч, Ф.І.Краўчанка
«Другія», спецатрад НКДБ БССР 30.4.1942 — ліст. 1943	Кармянскі, Рагачоўскі, Рэчыцкі р-ны Гомельскай, Быхаўскі, Бялыніцкі, Касцюковіцкі, Краснапольскі, Крычаўскі, Прапойскі, Хоцімскі р-ны Магілёўскай, Брагінскі, Васілевіцкі, Калінкавіцкі, Хойніцкі р-ны Палескай абл.	Камандзіры П.П.Качуеўскі (загінуў), М.В.Зябніцкі
П.А.Дудаля снеж. 1943 — ліп. 1944	Бабруйскі р-н Магілёўскай, Старобінскі р-н Мінскай, Акцябрскі, Жыткавіцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір П.А.Дудаль
Ц.Я.Ермаковіча жн. — кастр. 1941	Чашніцкі р-н Віцебскай вобл.	Камандзір Ц.Я.Ермаковіч
М.І.Жукоўскага ліп. — ліст. 1941	Чырвонаслабодскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір М.І.Жукоўскі (загінуў)
Д.А.Журбы жн. — вер. 1941	Мсціслаўскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір Д.А.Журба, камісар Мяснікоў
«За Радзіму» май — 28.7.1944	Высокаўскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір П.І.Бародкін, камісар Дз.М.Маркаў, нач. штаба Г.Я.Бадокія
«За Радзіму» май 1943—31.1.1944	Тураўскі р-н Палескай вобл.	Камандзір В.І.Прасолаў, камісар П.І.Тарасюк, нач. штаба І.М.Дваракоўскі
Іванаўскі ліп. — кастр. 1941	Іванаўскі р-н Пінскай вобл.	Камандзір Ражноў, камісар Міроненка
Іванова Я.Р.—Нароенкі жн. — кастр. 1941	Гарадоцкі, Мехаўскі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір Іваноў, камісар Я.Р.Нароенка
Імя Багдана Хмяльніцкага кастр. 1943—17.7.1944	Бельскі, Бранскі, Цехановецкі р-ны Беластоцкай вобл.	Камандзір М.У.Пальчэўскі, камісар К.А.Кульціясаў. нач. штаба В.Р.Казлякоўскі
Імя С.М.Будзённага кастр. 1941—1.8.1944	Антопальскі, Бярозаўскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры А.Р.Жураўлёў, К.Е.Мерзлякоў; камісары П.Р.Кавалёў, І.Я.Адаменка, П.К.Каламейцаў; нач. штаба Мерзлякоў, Г.В.Шацкоў
Імя С.М.Будзённага жн. 1943—22.8.1944	Слонімскі р-н Баранавіцкай, Снядоўскі р-н Беластоцкай, Поразаўскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай абл.	Камандзіры М.М.Ізюмскі, А.Л.Куніцын, А.Ф.Барычаў; камісары І.Е.Сідаровіч, Ф.Л.Крайнік (в.а.), А.Е.Сарнычаў; нач. штаба Барычаў, А.У.Астрэйка
Імя П.Л.Валькова 3.10.1943—12.7.1944	Дзівінскі, Маларыцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір М.І.Чацверыкоў, камісар В.П.Асташонак, нач. штаба К.А.Шлыкоўскі
Імя К.Я.Варашылава май —22.9.1943	Камарынскі р-н Палескай вобл.	Камандзір С.І.Філіпенка, камісар І.А.Шэйн, нач. штаба А.А.Петрусевіч
Імя К.Я.Варашылава май — ліст. 1942	Бярозаўскі, Косаўскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір І.С.Зайкоў, камісар Х.Муштарыеў
Імя К.Я.Варашылава крас. — жн. 1942	Дзівінскі, Маларыцкі р-ны Брэсцкай вобл.; Ратнаўскі, Шацкі р-ны Валынскай вобл. (Украіна)	Камандзір Б.М.Міхайлоўскі; камісар С.А.Шкаварада; нач. штаба М.І.Варановіч, М.В.Глазінаў
Імя Ф.Э.Дзяржынскага («Хадакі»), спецатрад НКУС СССР 31.3.1942—12.7.1944	Брэсцкая, Гомельская, Палеская вобл.; Валынская, Жытомірская, Сумская, Чарнігаўская вобл. (Украіна)	Камандзір Я.І.Міркоўскі
Імя Ф.Э.Дзяржынскага ліст. 1943—12.7.1944	Ломжынскі р-н Беластоцкай, Поразаўскі р-н Брэсцкай, Чырвонаслабодскі р-н Мінскай, Целяханскі р-н Пінскай абл.	Камандзіры І.А.Шушкоў, Г.С.Міснік; камісар Я.У.Нартыш-Блук; нач. штаба І.І.Манін, Шушкоў
Імя А.А.Жданава кастр. 1943—4.7.1944	Нясвіжскі, Стаўбцоўскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір А.С.Самойленка, камісар Ф.А.Усошын (загінуў), нач. штаба А.К.Федзіёў
Імя Г.К.Жукава жн. 1943—19.7.1944	Аўгустоўскі р-н Беластоцкай вобл.	Камандзіры С.І.Талмачоў, П.Я.Пясоцкі; камісар М.З.Рагазінскі; нач штаба І.М.Когут
Імя М.І.Калініна сак. 1943—29.6.1944	Дзяржынскі, Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Старадарожскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзіры Л.І.Сарока, А.М.Алейнік; камісар П.А.Сачок; нач. штаба А.Ф.Дубінін, І.Ф.Мілюцін
Імя М.І.Калініна сак. — 14.7.1944	Казлоўшчынскі, Мастоўскі р-ны Баранавіцкай, Ваўкавыскі р-н Беластоцкай абл.	Камандзір Л.І.Сарока (загінуў), камісар А.Д.Ламаноўскі, нач. штаба В.М.Пак
Імя М.І.Калініна ліп. 1943—16.7.1944	Слонімскі р-н Баранавіцкай, Ваўкавыскі, Свіслацкі р-ны Беластоцкай, Ружанскі р-н Брэсцкай абл.	Камандзіры С.І.Сцяпанаў, С.Ф.Крыжаноўскі; камісары Р.С.Лук’янаў, І.Е.Сідаровіч, Е.Л.Петухоў; нач. штаба Б.С.Кірычэнка
Імя М.І.Калініна кастр. 1943—2.7.1944	Смалявіцкі р-н Мінскай вобл.	Камандзір І.В.Луферчык; камісар М.Р.Карпіновіч; нач. штаба І.В.Шымановіч, І.В.Буйко
Імя М.І.Калініна май —7.7.1944	Навагрудскі р-н Баранавіцкай вобл.	Камісар І.В.Шаметавец, нач. штаба Л.А.Мольбін
Імя Р.І.Катоўскага (1-га складу) крас. 1943—31.3.1944	Антопальскі, Бярозаўскі, Дзівінскі, Кобрынскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры Ф.К.Ляпічаў, А.В.Ляшчоў; камісары Ляшчоў, А.І.Марозаў; нач. штаба І.С.Хаменка
Імя Р.І.Катоўскага (2-га складу) май — ліп. 1944	Антопальскі, Дзівінскі, Косаўскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір І.І.Пазнякоў, камісар К.М.Касымаў, нач. штаба А.Ф.Бураў
Імя Р.І.Катоўскага жн. 1942—24.11.1943	Брагінскі, Камарынскі, Хойніцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры С.І.Філіпенка, А.Я.Міхневіч; камісары Ф.І.Філіпенка (загінуў), П.Р.Зяновіч; нач. штаба Міхневіч, Ц.А.Крываносаў. І.Н.Мельнікаў
Імя Р.І.Катоўскага зіма 1941 — вер. 1942	Жлобінскі, Рагачоўскі р-ны Гомельскай, Быхаўскі р-н Магілёўскай абл.	Камандзір Каленчанка; нач. штаба Рвачоў
Імя Р.І.Катоўскага ліст. 1943—28.6.1944	Ільянскі, Маладзечанскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір М.С.Рудэнка; камісар Ю.А.Дзамашвілі; нач. штаба У.І.Паушкін, А.І.Марычаў
Імя С.М.Кірава чэрв. 1943—12.7.1944	Антопальскі р-н Брэсцкай вобл.	Камандзіры П.Н.Паплаўскі (загінуў), С.Ц.Шыш; камісар Р.Я.Рэва; нач. штаба Шыш, Р.Д.Алендар
Імя С.М.Кірава чэрв. 1942 — ліп. 1943	Лунінецкі р-н Пінскай вобл.	Камандзір А.П.Савіцкі, камісар Ф.І.Лісовіч, нач. штаба А.А.Машыц
Імя С.М.Кірава жн. 1943 — ліп. 1944	Клецкі, Ляхавіцкі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір М.І.Сабаеў, нач. штаба М.П.Тараховіч
Імя С.М.Кірава май — 23.11.1943	Рэчыцкі р-н Гомельскай, Васілевіцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір В.Я.Шытман; камісары В.М.Палянічка, Ф.Дз.Трыфанаў; нач. штаба І.С.Фралоў
Імя М.І.Кутузава крас. 1943—5.7.1944	Івянецкі, Любчанскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзіры Р.П.Журэнка, І.Дз.Сёмін; камісар П.Ф.Харытонаў; нач. штаба П.М.Чатухін
Імя М.І.Кутузава ліст. 1943—11.7.1944	Высокаўскі, Кляшчэльскі, Косаўскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір В.Р.Машын, камісар Т.А.Шунько, нач. штаба Л.І.Паленаў
Імя П.К.Панамарэнкі жн. 1943—4.7.1944	Глыбоцкі, Дунілавіцкі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзіры М.І.Гачакоў, К.І.Мішын; камісар А.М.Мерсон; нач. штаба П.С.Вашчанка, М.А.Кузьменка, М.І.Паноў
Імя І.В.Сталіна студз. — вер. 1942	Пружанскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір Ф.П.Гарланаў, камісар П.І.Масалоў, нач. штаба Р.К.Дарафееў
Імя І.В.Сталіна чэрв. 1942—2.7.1944	Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір У.П.Адамовіч, камісар С.К.Доўнар, нач. штаба М.В.Шкутко
Імя І.В.Сталіна крас. — ліст. 1943	Браслаўскі, Пастаўскі р-ны Вілейскай вобл.	Камандзір Г.С.Громаў (загінуў); камісары І.М.Драздоў (загінуў), Г.М.Папоў; нач. штаба М.А.Кузьменка
Імя А.В.Суворава вер. 1943—27.6.1944	Барысаўскі р-н Мінскай вобл.	Камандзіры П.Р.Півавараў, А.М.Аліеў; камісар П.У.Лаўрыновіч; нач. штаба Л.У.Афонін
Імя А.В.Суворава сак. — 20.11.1943	Хойніцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір К.Т.Сацура, камісар М.Ф.Снягір, нач. штаба А.В.Ломаў
Імя Э.Тэльмана кастр. 1941 — ліп. 1942	Высокаўскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір М.І.Каваленка
Імя Э.Тэльмана кастр. 1941 — восень 1943	Бельскі р-н Беластоцкай, Гайнаўскі, Поразаўскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай абл.	Камандзіры В.Т.Канцандалаў (загінуў), І.І.Крылоў (загінуў), В.Кулікоў (загінуў)
Імя В.І.Чапаева студз. — вер. 1942	Быценскі р-н Баранавіцкай, Косаўскі р-н Брэсцкай абл.	Камандзір М.С.Фядотаў, камісар Я.Ф.Гусеў, нач. штаба Г.М.Мулаянаў
Імя В.І.Чапаева сак. —25.11.1943	Хойніцкі р-н Палескай вобл.	Камандзіры В.Р.Карась (загінуў), М.А.Жукаў; камісар Ф.Р.Рудчанка; нач. штаба Б.А.Арлоў
Імя В.П.Чкалава ліп. — ліст. 1941	Расонскі р-н Віцебскай вобл.; Невельскі р-н Калінінскай вобл. (Расія)	Камандзір С.Дз.Пенкін, камісар В.А.Паўтаў, нач. штаба І.І.Сяргунін
Імя І.І.Чуклая вер. 1943—8.7.1944	Ленінскі р-н Пінскай вобл.	Камандзір П.Р.Катовіч; камісар І.У.Доваль; нач. штаба Ф.Дз.Грынь, І.А.Очкусь
Імя М.А.Шчорса май 1942—27.4.1944	Быценскі, Слонімскі р-ны Баранавіцкай, Бярозаўскі, Дзівінскі, Косаўскі, Пружанскі, Ружанскі р-ны Брэсцкай, Старадарожскі р-н Мінскай, Ганцавіцкі, Драгічынскі, Ленінскі р-ны Пінскай абл.	Камандзіры П.В.Пранягін, М.П.Канавалаў, В.Ф.Гужэўскі; камісары Р.А.Дудко, П.Р.Кавалёў, А.С.Авецісян (в.а.), С.С.Жарыкаў, С.Я.Ягораў, Р.Я.Рэва, В.А.Несцярэнка; нач. штаба К.Е.Мерзлякоў, Гужэўскі, Дз.Я.Зуеў
П.Е.Казанакава май — 30.9.1942	Дрыбінскі, Мсціслаўскі р-ны Магілёўскай вобл.; Манастыршчынскі, Хіславіцкі р-ны Смаленскай вобл. (Расія)	Камандзір П.Е.Казанакаў, камісар М.Л.Язычэнка, нач. штаба А.В.Няфёдаў
С.І.Казлова сак. — 3.7.1942	Гайнаўскі, Кляшчэльскі, Шарашоўскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір С.І.Казлоў
Калінкавіцкі жн. — кастр. 1941	Калінкавіцкі р-н Палескай вобл.	Камандзіры І.С.Баброў (загінуў), Вергіенка; камісар Б.С.Катцэн
М.П.Канстанцінава ліп. 1941 — кастр. 1942	Грэскі, Любанскі р-ны Мінскай, Акцябрскі, Жыткавіцкі р-ны Палескай абл.	Камандзіры М.М.Лібянкоў, М.П.Канстанцінаў, П.М.Канавалаў, Д.А.Скляр; камісар У.І.Заяц
І.П.Каротчыкава вер. — ліст. 1942	Буда-Кашалёўскі р-н Гомельскай вобл.	Камандзір І.П.Каротчыкаў, нач. штаба М.К.Стош
Качышчанскі жн. — ліст. 1941	Ельскі р-н Палескай вобл.	Камандзір Ф.М.Руцкі, камісар А.С.Мішчанка
Кірылы Іванавіча май 1942	Гайнаўскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай вобл.
М.Дз.Кохава жн. — 2.11.1942	Дрыбінскі р-н Магілёўскай вобл.	Камандзір М.Дз.Кохаў
І.М.Кузіна студз. — 16.8.1942	Бягомльскі р-н Мінскай вобл.	Камандзір І.М.Кузін
Лельчыцкі ліп. — вер. 1941	Лельчыцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір П.Ц.Лішафаеў; камісар Я.Ш.Эрлах
Лунінецкі ліп. — вер. 1941	Старобінскі р-н Мінскай, Лунінецкі р-н Пінскай абл.	Камандзір У.І.Анісімаў (загінуў)
Мазырскі жн. — кастр. 1941	Мазырскі р-н Палескай вобл	Камандзір М.І.Макаранка, камісар П.І.Счаслаўскі
«Макара» ліп. — жн 1941	Бялыніцкі, Клічаўскі, Магілёўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір палк. «Макар» (прозвішча не ўстаноўлена)
Махнавіцкі жн. — кастр. 1941	Ельскі р-н Палескай вобл.	Камандзір Я.Ф.Ганчарэнка, камісар Я.Д.Перлаў
«Меч» чэрв. — кастр. 1942	Віцебская вобл.	Камандзір К.А.Сінякоў, камісар Е.Я.Стрыжакоў, нач. штаба В.М.Бутрамееў
«Мсцівец» ліст. 1942—3.7.1944	Маладзечанскі р-н Вілейскай, Барысаўскі, Дзяржынскі, Мінскі, Пухавіцкі, Рудзенскі, Старадарожскі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры К.В.Сідзякін, М.М.Дзягілеў; камісары Дзягілеў, М.С.Абрамаў; нач. штаба Ф.Г.Шыхаўцоў, Абрамаў, В.В.Мусорын
«Мясцовыя», спецатрад НКДБ СССР 20.3.1942—2.7.1944	Бярэзінскі р-н Магілёўскай, Барысаўскі, Лагойскі, Мінскі, Рудзенскі, Слуцкі, Смалявіцкі, Уздзенскі, Чэрвеньскі р-ны Мінскай абл.	Камандзір С.А.Ваўпшасаў
«Наватары», спецатрад НКДБ БССР 12.9.1943—12.7.1944	Баранавіцкая, Гродзенская вобл.	Камандзір У.М.Літвінскі
Нараўлянскі жн. — ліст. 1941	Нараўлянскі р-н Палескай вобл.	Камандзір Іўчанка, камісар Г.Р.Чарняўскі
«Паддубнага» вер. 1941	Поразаўскі р-н Брэсцкай вобл.	Камандзір В.В.Янушка
В.Папова восень 1941—15.4.1942	Барысаўскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір В.Папоў
Парыцкі імя С.М.Кірава крас. — 18.11.1943	Васілевіцкі, Парыцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзір М.М.Какоўка, камісар К.А.Дудко, нач. штаба П.У.Пішчык
«Першыя», спецатрад НКДБ БССР, да 15.5.1942 назва «Смерць фашызму» 26.9.1941—6.9.1942	Гарадоцкі р-н Віцебскай вобл.; Невельскі і сумежныя з ім раёны Калінінскай вобл. (Расія)	Камандзіры Х.Д.Кусаў (загінуў), Я.І.Шпілявы
Петрыкаўскі ліп. — кастр. 1941	Петрыкаўскі р-н Палескай вобл.	Камандзір В.І.Гардзіенка, камісар С.І.Сакалоўскі, нач. штаба Яворскі
А.С.Пятрова жн. — 7.10.1943	Лёзненскі, Суражскі р-ны Віцебскай вобл.	Камандзір А.С.Пятроў, камісар М.П.Сенакосаў (загінуў), нач. штаба Г.І.Шадрын
А.Ф.Сарафанава ліст. 1942—3.7.1944	Акцябрскі, Васілевіцкі, Даманавіцкі, Капаткевіцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзіры А.Ф.Сарафанаў, Дз.Я.Карнілаў (в.а.), В.М.Васільеў; камісары А.І.Рудэнка, К.У.Шарыкалаў; нач. штаба М.В.Бушуеў, Шарыкалаў, Карнілаў
А. Свентаржыцкага ліп. — снеж. 1942	Валожынскі, Івянецкі р-ны Баранавіцкай, Радашковіцкі р-н Вілейскай, Заслаўскі р-н Мінскай абл.	Камандзір А.Свентаржыцкі
Свяцілавіцкі люты — вер. 1942	Свяцілавіцкі, Чачэрскі р-ны Гомельскай вобл.; Клятнянскі р-н Арлоўскай вобл. (Расія)	Камандзір І.М.Філіпаў, камісар В.А.Абушэнка, нач. штаба Дз.М.Загорскі
Дз.І.Семянцова май — снеж. 1942	Карэліцкі, Мірскі, Навамышскі р-ны Баранавіцкай вобл.	Камандзір Дз.І.Семянцоў (загінуў)
Скараднянскі жн. 1941 — люты 1942	Ельскі р-н Палескай вобл.	Камандзір П.М.Рагозенка (загінуў), камісар В.М.Цык
«Слаўны», спецатрад НКДБ БССР 12.2.1942—7.7.1944	Баранавіцкая, Гомельская, Магілёўская, Мінская вобл.; Арлоўская, Смаленская вобл. (Расія)	Камандзіры А.П.Шастакоў (загінуў), К.А.Мадэй
Слуцкі ліп. — снеж. 1941	Капыльскі, Слуцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір Ф.А.Пашун
«Сокалы», спецатрад НКДБ СССР 26.10.1942—5.7.1944	Быценскі, Клецкі, Ляхавіцкі, Навамышскі р-ны Баранавіцкай, Бярозаўскі, Кобрынскі р-ны Брэсцкай, Ганцавіцкі, Драгічынскі р-ны Пінскай абл.	Камандзіры К.П.Арлоўскі, С.А Нікольскі
«Старшыны» чэрв. 1942	Сямяціцкі р-н Брэсцкай вобл.
І.А.Стафаненкі май — ліп. 1942	Кармянскі р-н Гомельскай, Краснапольскі, Прапойскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай абл.	Камандзір І.А.Стафаненка, камісар Г.П.Баснін
Столінскі ліп. — кастр. 1941	Тураўскі р-н Палескай, Давыд-Гарадоцкі, Столінскі р-ны Пінскай абл.	Камандзіры В.Е.Ключанкоў (загінуў), І.Л.Масленікаў (загінуў)
С.Р.Суслава снеж. 1942—4.7.1944	Свірскі р-н Вілейскай, Бягомльскі р-н Мінскай абл.	Камандзіры П.Р.Півавараў, У.П.Каўцюх, С.Р.Суслаў; камісары І.П.Кліманскі, Ф.І.Ларыёнаў, Д.І.Мартыненка; нач. штаба А.В.Склярэнка, Карнееў, Ф.Ц.Хахлоў
«Сцяг» май — 10.7.1944	Бярозаўскі, Гайнаўскі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзіры А.Ф.Петракоў, В.Л.Ларыёнаў (в.а.); камісары А.У.Шаўлякоў, нач. штаба А.В.Навіцкі
«Сямёнава», спецатрад НКДБ БССР 21.7.1943—30.6.1944	Асіповіцкі, Бабруйскі, Быхаўскі, Кіраўскі р-ны Магілёўскай, Глускі, Парыцкі р-ны Палескай абл.	Камандзір Х.С.Прыбыль
І.П.Топкіна вер. 1942 — ліп. 1944	Быценскі, Слонімскі р-ны Баранавіцкай, Бярозаўскі, Косаўскі р-ны Брэсцкай, Ганцавіцкі р-н Пінскай абл.	Камандзіры І.П.Топкін, В.В.Алісейчык; камісары Алісейчык, В.А.Цвяткоў
«Трэція» (у чэрв. 1943 — ліп. 1944 наз. імя Ф.Э.Дзяржынскага), спецатрад НКДБ БССР 24.4.1942—2.7.1944	Глыбоцкі, Докшыцкі, Куранецкі, Мядзельскі р-ны Вілейскай, Аршанскі, Віцебскі, Дубровенскі, Расонскі, Сенненскі, Сіроцінскі, Талачынскі р-ны Віцебскай абл. і інш. раёны; Літва	Камандзіры А.А.Плотнікаў, М.Г.Братушэнка, А.С.Бычак (загінуў), П.С.Савуляк
Тураўскі ліп. — вер. 1941	Тураўскі р-н Палескай вобл.	Камандзір М.І.Голікаў; камісары В.П.Савін, М.М.Бяляўскі
Хойніцкі жн. — вер. 1941	Хойніцкі р-н Палескай вобл.	Камандзір І.М.Цейкін, камісар П.П.Домнікаў (загінуў)
«Храбрацы», спецатрад НКДБ БССР 1.7.1942—12.7.1944	Косаўскі р-н Брэсцкай, Жлобінскі, Рагачоўскі р-ны Гомельскай, Асіповіцкі, Бабруйскі р-ны Магілёўскай, Акцябрскі, Жыткавіцкі, Калінкавіцкі, Мазырскі, Петрыкаўскі р-ны Палескай, Лагішынскі, Лунінецкі, Пінскі р-ны Пінскай абл.	Камандзір А.М.Рабцэвіч
Целяханскі ліп.—вер. 1941	Целяханскі р-н Пінскай вобл.	Камандзір У.І.Квінто (загінуў)
«Чапай» май—29.9.1942	Клімавіцкі, Крычаўскі, Мсціслаўскі, Чавускі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір У.Р.Залатарэнка; камісары В.П.Катаеў, К.А.Рэуцкі; нач. штаба Ю.Ц.Якуноў
«Чэкіст» жн. 1943—27.7.1944	Высокаўскі, Кляшчэльскі, Сямяціцкі р-ны Брэсцкай вобл.	Камандзір Р.С.Каравай, камісар І.А.Палякоў (загінуў), нач. штаба В.Р.Елісейкін
Чэрыкаўскі жн. 1941 — вясна 1942	Касцюковіцкі, Клімавіцкі, Краснапольскі, Прапойскі, Чэрыкаўскі р-ны Магілёўскай вобл.	Камандзір Г.А.Храмовіч
Штабны студз. 1943—27.6.1944	Акцябрскі, Капаткевіцкі р-ны Палескай вобл.	Камандзір Р.І.Бар’яш; камісары М.І.Лапо, Ф.І.Самбук, І.С.Сабецкі; нач. штаба А.І.Неўскі, А.І.Фасоль, А.Р.Волкаў, А.Т.Шумідуб
В.В.Шчарбіны жн. 1941	Валожынскі р-н Баранавіцкай, Лепельскі, Чашніцкі р-ны Віцебскай, Барысаўскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай абл.	Камандзіры В.В.Шчарбіна (загінуў), Д.І.Кеймах (загінуў), М.П.Фёдараў (загінуў)
І.А.Яраша ліп. 1941—26.2.1942	Барысаўскі, Крупскі, Халопеніцкі р-ны Мінскай вобл.	Камандзір І.А.Яраш (загінуў)

т. 12, с. 114

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ЗАРЭ́ЦКІ (Міхась) (сапр. Касянкоў Міхаіл Яўхімавіч; 20.11.1901, с. Высокі Гарадзец Талачынскага р-на Віцебскай вобл. — 29.10.1937),

бел. пісьменнік. Скончыў Аршанскае духоўнае вучылішча, вучыўся ў Магілёўскай духоўнай семінарыі. Служыў перапісчыкам у паўвайсковай часці, настаўнічаў на Магілёўшчыне, узначальваў Шклоўскі валасны аддзел нар. асветы. У 1920—27 палітработнік Чырв. Арміі. Адзін з арганізатараў літ. аб’яднання «Маладняк», пасля ўваходзіў у аб’яднанне «Полымя». У ліст. 1936 па лжывым даносе арыштаваны. Расстраляны. Рэабілітаваны ў 1957. Літ. дзейнасць пачаў у 1922 (апавяд. «Ці ж так?», «Спатканне», «Цімка Бабыль» у газ. «Савецкая Беларусь»). Гал. тэма творчасці ранняга перыяду (зб-кі апавяданняў «У віры жыцця», «Пела вясна», абодва 1925, «Пад сонцам», 1926) — перамены ў жыцці народа пад уздзеяннем рэвалюцыі, барацьба старога і новага, цяжкія пошукі шляхоў да будучыні. Распрацоўваў новую ў бел. л-ры тэму «былых», «учарашніх», тэму трагічнага лёсу прадстаўнікоў пераможаных рэвалюцыяй класаў. Гэтыя творы («Ворагі», «Кветка пажоўклая») прасякнуты гуманіст. пафасам, ідэяй спачування і міласэрнасці да ахвяр рэвалюцыі, учарашніх ворагаў. Апавяданні 1920-х г. вылучаюцца глыбокай змястоўнасцю, напружанасцю сюжэта, вастрынёй канфліктаў, псіхалагізмам, увагай да ўнутранага свету герояў, іх пачуццяў і перажыванняў. Як мастак і крытык распрацоўваў канцэпцыю «пазітыўнага рамантызму», рамант. стылявой плыні. Не прымаў пасіўнае адлюстраванне рэчаіснасці, статычнасць, кампазіцыйную аморфнасць, уласцівую тагачаснай бел. прозе апісальнасць, адстойваў суверэннасць і духоўную свабоду чалавека. На шляху яго ідэйна-творчага і светапогляднага развіцця заканамерным быў пераход ад «малой прозы» да буйных жанравых форм — аповесці «Голы звер» (1926), раманаў «Сцежкі-дарожкі» (1927), «Вязьмо» (1932). У аповесці пераканана выкрываюцца негатыўныя з’явы паслярэв. рэчаіснасці і носьбіты філасофіі эгаізму, індывідуалізму, абывацельскай маралі. Раман «Сцежкі-дарожкі» закладваў плённую традыцыю праўдзівага маст. асэнсавання рэвалюцыі ва ўсёй яе складанасці і супярэчлівасці, без ідэалізацыі і псеўдагероікі. У святле гуманіст. ідэалаў паказаны пакутлівы шлях інтэлігенцыі ў рэвалюцыю, выяўлены розныя погляды яе прадстаўнікоў на сродкі ажыццяўлення рэв. мэт. Маральна-этычным праблемам прысвечаны п’есы «Віхор на балоце» (1928) і «Белыя ружы» (1928—29), вытрыманыя ў рамант. ключы з выкарыстаннем элементаў прыгодніцтва і меладрамы, сімволіка-алегарычных вобразаў, фалькл. паданняў і літ. рэмінісцэнцый. П’есы апасродкавана звязаны з тэатр. дыскусіяй і абмеркаваннем праблем развіцця бел. кіно (арт. «Два экзамены: (Да пытання аб тэатральнай крытыцы» і «Чым пагражае нам Белдзяржкіно», 1928). Беспадстаўныя абвінавачанні вульгарызатарскай крытыкі ў прапагандзе антысав. поглядаў («Падарожжа на новую зямлю», 1929) перашкодзілі завяршэнню рамана «Крывічы» («Полымя», 1929, № 4), негатыўна паўплывалі на творчую дзейнасць З. (апавяданні «Хвіліна», «Пра дзеда Альпіна»). У рамане «Вязьмо» пераадолены творчыя цяжкасці, з выразна грамадз. пазіцый асвятляюцца трагічныя падзеі масавай калектывізацыі, у сюжэтна-вобразнай форме праводзіцца ідэя яе эканам. немэтазгоднасці і маральнай недапушчальнасці гвалтоўнага рассяляньвання сялянства, прымусовага разбурэння вясковага ўкладу жыцця. Раман прасякнуты пафасам абароны чалавека як найвышэйшай каштоўнасці. Выступаў як літ. крытык (арт. «Размова незвычайнае шчырасці», 1932, і інш.), нарысіст («Вясна 1930 года», 1930, «Новы вобраз Беларусі», 1934, і інш.), перакладчык («Цэмент Ф.Гладкова, 1930, «Прыгоды ўдалага ваякі Швейка ў сусветную вайну» Я.Гашака, ч. 1, 1931).

Тв.:

36. твораў. Т. 1—4. Мн., 1989—92.

Літ.:

Майсеенка А.Ф. Творчасць Міхася Зарэцкага. Мн., 1978;

Мушынскі М.І. Нескароны талент: Праўдзівая гісторыя жыцця і творчасці Міхася Зарэцкага. Мн., 1991.

М.І.Мушынскі.

т. 6, с. 542

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

КІНАДРАМАТУРГІ́Я,

галіна літаратурна-кінематаграфічнай творчасці; твор К. — сцэнарый — літ. і ідэйна-маст. аснова фільма.

Узнікла і фарміравалася ў працэсе развіцця кінематаграфіі ў выніку творчага засваення вобразных сродкаў літ. прозы і драматургіі ў непасрэднай сувязі з развіццём спецыфічных сродкаў выразнасці кінамастацтва. Па паходжанні і прызначэнні мае дваістую прыроду: сцэнарый з’яўляецца адначасова літ. (публікуецца самастойна) і кінематаграфічным творам, прызначаным для ўзнаўлення на экране. К. вызначае своеасаблівасць увасаблення канфлікту ў сцэнарыі, у будове сюжэта, спецыфіцы кампазіцыі, спосабах характарыстыкі персанажаў. Кінадраматургі звяртаюцца да непасрэднага адлюстравання рэчаіснасці або адаптуюць для экрана літ. творы (гл. Экранізацыя). На розных этапах развіцця кіно ў розных кінематаграфіях свету існавалі розныя погляды на сутнасць і функцыю К. У сучаснай К. існуе імкненне да спалучэння вобразных сродкаў, яна стала больш свабоднай, разнастайнай па драматургічных канструкцыях, валодае багатай жанравай і стылявой палітрай. У развіццё К. зрабілі ўклад кінадраматургі, кінарэжысёры, літаратары розных краін: Д.Грыфіт, Ч.Чаплін, Д.Нікалс, Б.Хект, О.Уэлс (ЗША), Ж.Прэвер, Ф.Труфо, А.Рэнэ (Францыя), Ч.Дзаваціні, Ф.Феліні, Т.Гуэра (Італія), І.Бергман (Швецыя), А.Курасава (Японія) і інш. На фарміраванне сав. К. паўплывалі Я.Габрыловіч, С.Герасімаў, А.Даўжэнка, Н.Зархі, В.Туркін, Ю.Тынянаў, В.Шклоўскі, С.Эйзенштэйн і інш. Сярод найб. вядомых сцэнарыстаў апошніх дзесяцігоддзяў А.Агішаў, А.Адабаш’ян, Э.Брагінскі, А.Грэбнеў, Ю.Дунскі, Р.Ібрагімбекаў, А.Міндадзе, В.Мярэжка, П.Фін, В.Фрыд і інш.

У станаўленні бел. К. ў 1920—30-я г. ўдзельнічалі бел. пісьменнікі М.Чарот («Лясная быль», 1926, паводле яго аповесці «Свінапас»), П.Броўка («Хто твой сябар?», 1934, паводле яго аповесці «Каландры»), Я.Маўр («Палескія рабінзоны», 1935), З.Бядуля («Салавей», 1937, з М.Таўбе) і інш.; прафес. сцэнарысты А.Вольны («Хвоі гамоняць», 1929; «У агні народжаная» і «Атэль «Савой», 1930), Р.Кобец («Ураган», 1931, з Б.Брадзянскім; «Двойчы народжаны», 1934; «Шукальнікі шчасця», 1936, з І.Зэльцэрам) і інш. З канца 1940-х г. сцэнарыі стваралі бел. пісьменнікі А.Маўзон («Канстанцін Заслонаў», 1949), К.Крапіва («Пяюць жаваранкі», 1950; «Хто смяецца апошнім», 1954), М.Лынькоў («Міколка-паравоз», 1957, з М.Садковічам), А.Куляшоў («Чырвонае лісце», 1958, з А.Кучарам), Кучар («Гадзіннік спыніўся апоўначы», 1958, з М.Фігуроўскім), К.Губарэвіч («Дзяўчынка шукае бацьку», 1959, з Я.Рысам; «Паланэз Агінскага», 1971), В.Быкаў («Трэцяя ракета», 1963; «Альпійская балада», 1966; «Доўгія вёрсты вайны», «Дажыць да світання», абодва 1975; «Воўчая зграя», 1976; «Абеліск», 1977; «Яго батальён», 1989), А.Адамовіч («Вайна пад стрэхамі», 1970; «Сыны ідуць у бой», 1971; «Ідзі і глядзі», 1985, з Э.Клімавым), І.Шамякін («Хлеб пахне порахам», 1974; «Вазьму твой боль», 1981; «Эпілог», 1994, з І.Дабралюбавым), А.Петрашкевіч («Нядзельная ноч», 1977), М.Матукоўскі («Сын старшыні», 1976; «Мудрамер», 1988), У.Караткевіч («Дзікае паляванне караля Стаха», 1980, з В.Рубінчыкам; «Чорны замак Альшанскі», 1984), А.Дудараў («Белыя росы», 1984; «Восеньскія сны», 1987) і інш. Часам сцэнарыі ствараліся калектывамі аўтараў, у якія ўваходзілі кінадраматургі, кінарэжысёры, пісьменнікі («Час яе сыноў», 1976, А.Каштанаў, В.Тулушаў, В.Тураў; «Трэцяга не дадзена», 1981, А.Асіпенка, М.Балгарын, М.Пяцігорская). У 1980—90-я г. працуюць кінадраматургі Ф.Конеў («Асабістая зацікаўленасць», 1986; «Усе кагосьці кахаюць», 1988; «Белае возера», 1992, з І.Белавусам; «Ятрынская ведзьма», 1991, паводле В.Адамчыка; «Чорны бусел, 1993), А.Зайцаў («На чыгунцы», 1988; «Франка», «Мёд асы», абодва 1991) і інш. Здымаліся таксама фільмы па сцэнарыях пісьменнікаў Л.Касіля, А.Ліханава, Ю.Нагібіна, П.Ніліна, І.Стаднюка, В.Токаравай, Ю.Эдліса, Ю.Якаўлева і інш., кінадраматургаў Балгарына, Я.Грыгор’ева, А.Ініна, В.Мярэжкі, У.Трыфанава, П.Фіна, В.Чарных і інш.

Літ.:

Вайсфельд И.В. Новая область литературы. М., 1970;

Яго ж. О сущности кинодраматургии. М., 1981;

Белова Л.И. Советская кинодраматургия. М., 1981.

Л.М.Зайцава.

т. 8, с. 263

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

МАНУМЕНТА́ЛЬНАЯ СКУЛЬПТУ́РА,

від скульптуры, прызначаны для ўвекавечання значных. гіст. падзей або асоб. Звычайна ўвасабляе ідэі вял. грамадскай значнасці. Да М.с. адносяцца выявы ідалаў, помнікі, манументы, стэлы, памятныя статуі, бюсты, рэльефы і інш. У адрозненне ад манументальна-дэкаратыўнай скульптуры мае адносна самаст. маст. вобраз у структуры ансамбля, часткай якога з’яўляецца. Вызначаецца вял. памерамі, маштабнасцю, абагульненасцю пластыкі, героіка-эпічным ладам, з’яўляецца арганізуючым элементам арх. або прыроднага асяроддзя. Творы, разлічаныя на ўспрыняцце з вял. адлегласці і доўгачасовае існаванне, ставяцца пераважна на адкрытых прасторах (часта на натуральных узвышшах ці штучна створаных насыпах і курганах) і ствараюцца з трывалых матэрыялаў (мармур, граніт, бронза, медзь, сталь і інш.).

Вядома са старажытнасці ў многіх народаў. Праслаўляла багоў, уладароў і інш. (статуі фараонаў, сфінксы ў Стараж. Егіпце, багоў, герояў і атлетаў у Стараж. Грэцыі і Рыме і інш). Развівалася ў эпоху сярэдневякоўя, найб. росквіту дасягнула ў мастацтве Адраджэння (статуя «Давід» у Фларэнцыі, 1501—04, скульпт. Мікеланджэла, і інш.). У эпоху барока стылістыка твораў адышла ад героіка-эпічнай манументальнасці і набыла рысы дэкар. скульптуры. З канца 18 ст. развіццё М.с. звязана пераважна са сцвярджэннем пафасу дзяржаўнасці і асветніцкіх грамадскіх ідэалаў: помнікі Пятру I у С.-Пецярбургу (1766—78, скульпт. Э.Фальканэ), К.Мініну і Дз.Пажарскаму ў Маскве (1804—18, скульпт. І.Мартас), «Грамадзяне Кале» ў г. Кале (Францыя; 1884—86) і А. дэ Бальзаку ў Парыжы (1893—97, абодва скульпт. А.Радэн), «Рабочы і калгасніца» (1937, скульпт. В.Мухіна) і інш. У 20 ст. М.с. таксама шырока выкарыстоўваецца пры стварэнні мемар. ансамбляў, звязаных з драм. падзеямі: скульптуры Ф.Крэмера ў Бухенвальдзе (1952—58), Я.Вучэціча на Мамаевым кургане (Валгаград, 1963—67) і інш.

На Беларусі вытокі М.с. ў выявах язычніцкіх ідалаў (Шклоўскі ідал і інш.). Да 20 ст. вял. пашырэння не атрымала. У 1920—30-я г. развівалася ў рэчышчы плана манум. прапаганды і мела пераважна часовы характар. З 1950-х г. пашырыліся помнікі і мемар. комплексы, якія ўвекавечваюць памяць герояў Вял. Айч. вайны: помнікі В.І.Талашу ў г. Петрыкаў Гомельскай вобл., С.Грыцаўцу ў Мінску (абодва 1951, скульпт. З.Азгур), К.Заслонаву ў г. Орша Віцебскай вобл. (1955), М.Казею ў Мінску (1959, абодва скульпт. С.Селіханаў), экіпажу самалёта М.Гастэлы каля г.п. Радашковічы Мінскага р-на (1964—75, скульпт. А.Анікейчык, арх. В.Занковіч, Л.Левін), А.Гараўцу ў Віцебску (1995, скульпт. А.Арцімовіч, М.Інькоў, М.Канцавы, арх. В.Рыбакоў) і інш. Важнае месца М.с. займае ў мемар. комплексах Брэсцкая крэпасць-герой, Манумент у гонар маці-патрыёткі ў г. Жодзіна, Мемарыял воінскай славы на Лудчыцкай вышыні (Быхаўскі р-н Магілёўскай вобл.), «Праклён фашызму» (Докшыцкі р-н Віцебскай вобл.), «Мінск — горад-герой» у Мінску, Хатынь (Мінскі р-н) і інш. Пастаўлены помнікі выдатным дзеячам нац. гісторыі і культуры: Я.Купалу (скульпт. Анікейчык, А.Заспіцкі, Л.Гумілеўскі, арх. Ю.Градаў, М.Левін). Я.Коласу (скульпт. З.Азгур, арх. Градаў, Левін, абодва 1972), М.Багдановічу (1982, скульпт. С.Вакар, арх. Л.Маскалевіч) у Мінску, Ф.Скарыне ў г. Полацк Віцебскай вобл. (1974, скульпт. А.Глебаў, І.Глебаў, арх. В.Марокін), С.Буднаму ў г. Нясвіж Мінскай вобл. (скульпт. С.Гарбунова), Я.Купалу ў в. Ляўкі Аршанскага р-на Віцебскай вобл. (скульпт. Анікейчык, абодва 1982), Кірылу Тураўскаму ў г. Тураў Гомельскай вобл. (1992, скульпт. Інькоў), Рагнедзе і Ізяславу ў г. Заслаўе Мінскай вобл. (1993, скульпт. Арцімовіч), А.Пушкіну ў Мінску (скульпт. Ю.Арэхаў, арх. Ю.Грыгор’еў) і г. Мазыр Гомельскай вобл. (скульпт. Вараб’ёў; абодва 1999) і інш.

Л.Г.Лапцэвіч.

Да арт. **Манументальная скульптура**. В.Мухіна. Рабочы і калгасніца. 1937.

Да арт. **Манументальная скульптура**. С.Гарбунова. Помнік Сымону Буднаму ў Нясвіжы. 1982.

т. 10, с. 93

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

РАЗЬБА́ АРХІТЭКТУ́РНАЯ,

арнаментальная ці сюжэтная кампазіцыя, выкананая спосабам маст. апрацоўкі (пераважна дрэва) для дэкору будынкаў і збудаванняў, від дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. Упрыгожвае фасады і інтэр’еры будынкаў, надае ім маст. каштоўнасць, узбагачае пластыку фасадаў вытанчанай святлоценявой мадэліроўкай, узмацняе іх рытмічную будову, кантрастна вылучае найб. значныя элементы кампазіцыі, падкрэслівае архітэктоніку будынкаў і збудаванняў.

Вядома з даўніх часоў (Стараж. Егіпет і Грэцыя, Індыя); у Расіі — з 12 ст. (Ноўгарад), асабліва пашырана з 19 ст.: у Расіі — Архангельская, Кастрамская, Маскоўская, Томская, Уладзімірская вобл., у краінах Еўропы — (Венгрыя, Славакія, Фінляндыя, Польшча, Швецыя, Нарвегія, Данія) і інш.

На Беларусі Р.а. пашырана з 12 ст. ў драўляным дойлідстве (Полацк, Віцебск, Мінск, Пінск і інш.). У 17 ст. бел. майстры, якія пераехалі ў Маскоўскую дзяржаву, прынеслі з сабой майстэрства аб’ёмна-ажурнай разьбы, што развівалася на Беларусі з 16 ст. (гл. Беларуская рэзь). У 16 — пач. 20 ст. Р.а. выкарыстоўвалася пераважна ў афармленні фасадаў і інтэр’ераў культавых збудаванняў (Пінскі касцёл францысканцаў), палацаў, сядзібных дамоў, з 2-й пал. 19 — пач. 20 ст. шырока ўжывалася для знадворнага дэкарыравання гар. і сельскага нар. жылля. Найб. росквіту ў арх. дэкоры дасягнулі веткаўская разьба, разьба ў Магілёве, Гомелі, Шклове, Віцебску, Чачэрску і інш. На Беларусі пашырана некалькі відаў Р.а.: гранёна-выемчатая (геам. ўзор заглыблены ў гладкі фон), скразная (плоска-ажурная і аб’ёмна-ажурная кампазіцыя без фону), рэльефная (над заглыбленым фонам узнята выява), камбінаваная (спалучае некалькі відаў Р.а. або розныя матэрыялы і спосабы апрацоўкі). У нар. жыллі найб. пашыраны стылізаваныя салярныя (Жыткавіцкі, Лельчыцкі, Пінскі, Слонімскі, Шклоўскі р-ны), зааморфныя (Капыльскі, Клецкі, Дзятлаўскі, Івацэвіцкі, Нясвіжскі р-ны), расл. (паўд. раёны Беларусі), геам. і інш. дэкар. матывы. У творчасці разьбяроў Гомельшчыны сустракаюцца тэмы «Свет Божы», «Рай нябесны», «Рай зямны» і інш. У нар. дойлідстве найб. старадаўнімі элементамі дэкору былі вільчакі. Скразной або краявой разьбой упрыгожвалі падзоры. Р.а. аздаблялі франтоны. Найчасцей дэкор франтонаў — простая (верт., гарыз.), фігурная («квадратам», «ромбам», «у елачку», салярныя матывы) і камбінаваныя шалёўкі, накладкі з разным прафіляваным геам. арнаментам і расфарбоўка (Слуцкі і Любанскі р-ны, Цэнтр. і Зах. Палессе). Асн. дэкор сцен — фігурная шалёўка з элементамі разьбы (найб. пашыраны ў 1950—80-я г. ва ўсх. і цэнтр. р-нах Беларусі). У дэкор уваходзіць таксама ўпрыгожванне Р.а. вуглоў (пашыраны ў 1950—60-я г.; асабліва апрацоўка плоскімі нашчыльнікамі, аздобленымі накладкамі з геам., расл., радзей зааморфнай арнаментыкай). Адзін з гал. элементаў разнога дэкору знадворнай ч. жылля і грамадскіх будынкаў — упрыгожаныя разьбой аконныя ліштвы. Р.а. упрыгожваюць франтончыкі, карнізы, слупы і інш. элементы веранды, ганка, падчэняў. Іх дэкар. выгляд ствараецца маст. шаляваннем у выглядзе выявы сонца з прамянямі, рэльефнымі разеткамі, ажурнай разьбой закрылін па краях стрэшкі, фігурнай апрацоўкай слупоў у выглядзе калон з разнымі капітэлямі, адмысловым малюнкам фігурных аконных пераплётаў у спалучэнні з паліхромнай расфарбоўкай у выглядзе ромбаў, квадратаў, авальных круглых і расл. форм. Для дэкору дзвярэй характэрна маст. разьба з салярнымі выявамі, разеткамі. расл. арнаментам, геральдычнымі і зааморфнымі матывамі. У афармленні малых арх. форм (вароты, калодзежы, альтанкі і інш.) выкарыстоўваюць такія самыя прыёмы Р.а., як і для аддзелкі жылля. На Беларусі вылучаюць некалькі асн. арх.-дэкар. ансамбляў традыц. аздаблення нар. жылля, у т. л. навагрудска-мядзельскі. турава-пінскі, слуцка-любанскі, барысаўска-асіповіцкі, мазырска-хойніцкі, полацка-віцебскі, шклоўска-магілёўскі, веткаўска-гомельскі.

Літ.:

Беларуская народная архітэктурная разьба. Мн., 1958;

Беларускае народнае жыллё. Мн., 1973;

Сахута Я.М. Народная разьба па дрэву. Мн., 1978;

Якімовіч Ю.А. Драўлянае дойлідства Беларускага Палесся XVII—XIX стст. Мн., 1978;

Хіцько І.П. Мастацтва разьбы па дрэве. Мн., 1998.

І.П.Хіцько.

Да арт. **Разьба архітэктурная**. Дэталь фасада 19-й пячоры Аджанты. Індыя. 5—7 ст.

Да арт. **Разьба архітэктурная**. Галоўны алтар Пінскага касцёла францысканцаў. Каля 1730.

Да арт. **Разьба архітэктурная**. Ліштвы жылога дома ў г. Ветка Гомельскай вобл.

т. 13, с. 266

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

БАЛЕ́Т (франц. ballet ад позналац. ballare танцаваць),

від сцэнічнага мастацтва, змест якога выяўляецца ў музычна-харэаграфічных вобразах; вышэйшая форма харэаграфіі.

Належыць да сінт. відаў маст. твор-часці. Аб’ядноўвае музыку, харэаграфію (танец і пантаміму), выяўл. мастацтва. Асновай харэагр. вобраза з’яўляецца танец; у балет уключаюць розныя віды танца: класічны, характарны, народна-сцэнічны, гратэскавы, мадэрн, рытмапластычны, свабодную пластыку. Аснова балета — дзейны танец. Пэўную ролю ў балеце адыгрываюць дывертысмент і пантаміма. Вобразна адлюстроўваючы рэчаіснасць, балет з уласцівай яму ўмоўнасцю здольны да паэт. абагульненняў, увасаблення жыццёвых канфліктаў, сцвярджэння ідэалаў прыгожага. Існуюць балеты-трагедыі і балеты-камедыі, балеты-п’есы і балеты-сімфоніі, балеты сюжэтныя (блізкія да драм. спектакля) і бессюжэтныя, або сімфанічныя (у іх аснове сімф. танец), шматактовыя і аднаактовыя, харэагр. мініяцюры.

Як самаст. від мастацтва складваўся ў Еўропе ў 16—18 ст. (першы спектакль «Камедыйны балет каралевы» паст. ў Францыі ў 1581) і пашырыўся ва ўсім свеце. Тэрмін «балет» узнік у канцы 16 ст. ў Італіі і, як правіла, абазначае еўрап. класічны балет; з 20 ст. так называюць і спецыфічныя танц. паказы, што склаліся ў краінах Азіі, Афрыкі, Усходу. Эстэтыка балета ўвабрала рысы розных маст. кірункаў — класіцызму, рамантызму, імпрэсіянізму, сентыменталізму і інш Станаўленне балета (18—19 ст.) звязана найперш з Францыяй (харэографы Ж.Ж.Навер, Ж.Даберваль, Ф.Тальёні, Ж.Перо), Даніяй (К.Бурнанвіль), Расіяй (І.Вальберх, Ш.Дзідло і А.Глушкоўскі, М.Петыпа, Л.Іваноў, М.Фокін, А.Горскі і інш.). У 20 ст. балетнае мастацтва пашырылася ва ўсім свеце. Вял. ўплыў на яго развіццё зрабілі дзейнасць Фокіна і Рускія сезоны ў Парыжы (з 1909), гастролі Г.Паўлавай, а таксама «свабодны» танец А.Дункан, танец мадэрн (М.Грэхем і інш.), рытмапластычны танец (М.Вігман і інш.). У 1920—30-я г. цэнтрам балетнага мастацтва была Францыя, дзе працавала трупа Рускі балет Дзягілева і створаныя пазней на яе аснове калектывы. У пастаноўках Л.Мясіна, Б.Ніжынскай, Дж.Баланчына, пазней С.Ліфара (1930—50-я г.) атрымалі развіццё фокінскія традыцыі ў спалучэнні з нац. асаблівасцямі. У Вялікабрытаніі ў 1930-я г. пачаў развівацца балет, заснаваны на традыцыях рус. мастацтва, але блізкі да англ. т-ра пантамімы. У ЗША пераважаў танец мадэрн; пастаноўкі Грэхем, Д.Хамфры, пазней Х.Лімона ўзнімалі складаныя сац. і псіхал. праблемы. З 1940-х г. у ЗША і краінах Зах. Еўропы на аснове бессюжэтных балетаў Баланчына пашырыліся т.зв. «сімфанічныя» балеты. Для сучаснага зарубежнага т-ра характэрна разнастайнасць стыляў, жанраў і формаў. Часта балетам наз. харэагр. творы ад бессюжэтнай мініяцюры да шматактовага сінт. відовішча, у якое ўводзяцца спевы, кінакадры, дэкламацыя, шумавыя і светлавыя эфекты, лялькі («татальны тэатр» М.Бежара). Найб. пашыраны аднаактовы балет. Сярод вядомых замежных труп: «Балет XX стагоддзя» на чале з Бежарам, «Балет Елісейскіх палёў» і «Балет Парыжа» (стваральнік абодвух Р.Пці), «Амерыканскі тэатр балета», «Нью-Йоркскі гарадскі балет». У развіццё рас. балетнага мастацтва вял. ўклад зрабілі балетмайстры І.Бельскі, В.Вайнонен, А.Вінаградаў, К.Галяйзоўскі, В.Гардзееў, Ю.Грыгаровіч, А.Ермалаеў, Р.Захараў, Н.Касаткіна і У.Васілёў, Ф.Лапухоў, Л.Лаўроўскі, Б.Эйфман, Л.Якабсон і інш.

Вытокі бел. харэагр. мастацтва ў глыбокай старажытнасці — у гульнях, абрадах, карагодах, дзе танец быў неаддзельны ад песні, гульні, акцёрскага дзеяння. Першыя прафес. танцоры-скамарохі вядомыя на Беларусі з 12 ст. Пач. формы харэагр. мастацтва мелі школьны тэатр, нар. драма, батлейка. Перыяд уздыму танца-балета на Беларусі — 16 ст., калі ў прыватнаўласніцкіх замках і буйных сядзібах дзейнічалі прыватныя балетныя трупы (гл. Гродзенскі тэатр Тызенгаўза, Нясвіжскі тэатр Радзівілаў, Слуцкі тэатр Радзівіла, Слонімскі тэатр Агінскага, Шклоўскі тэатр Зорыча, Ружанскі тэатр Сапегаў), балетныя школы (Гродзенская музычна-тэатральная школа, Нясвіжская балетная школа, Слонімская балетная школа, Шклоўская балетная школа). Найб. таленавітыя бел. прыгонныя танцоры [А.Дарэўская, А.Бжазінскі, М.Малінская, К.Азарэвіч (гл. Азарэвічы), К.Буткевіч, Р.Бекер, М.Рымінскі і інш.] пазней выступалі на варшаўскай і пецярбургскай сцэнах. У 1840-я г. бел. артысты працавалі ў Віцебскім балеце Піёна. Нац. балетны т-р узнік на пач. 1920-х г. Першыя балетныя спектаклі, у т. л. «Капелія» Л.Дэліба, «Зачараваны лес» Р.Дрыга, пастаўлены ў 1920-я г. К.Алексютовічам на сцэне БДТ, які меў і балетную трупу. Беларуская студыя оперы і балета (1930—33) паслужыла асновай для стварэння Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь (першая харэагр. паст. «Чырвоны мак» Р.Гліэра). Значнай вяхой у гісторыі бел. балета стаў першы нац. балет «Салавей» М.Крошнера (паст. 1939, 1940). Пошукі нац. своеасаблівасці працягваліся пры паст. нац. балета «Князь-возера» В.Залатарова (1949, Дзярж. прэмія СССР 1950), «Падстаўная нявеста» (1958), «Святло і цені» (1963), «Пасля балю» (1971) Г.Вагнера, «Мара» (1961), «Альпійская балада» (1967), «Тыль Уленшпігель» (1974, 2-я рэд. 1978) Я.Глебава, «Страсці» («Рагнеда», 1995) А.Мдывані, «Кругаварот» («Народны трылер», 1996) А.Залётнева і інш. У пастаноўках В.Елізар’ева «Стварэнне свету» А.Пятрова (1976), «Тыль Уленшпігель» (2-я рэд., 1978), «Спартак» А.Хачатурана (1980), «Шчаўкунок» П.Чайкоўскага (1982), «Карміна Бурана» на муз. К.Орфа (1983), «Вясна свяшчэнная» І.Стравінскага (1986), «Рамэо і Джульета» С.Пракоф’ева (1988) на высокім узроўні ўвасабляюцца грамадска значныя філас. тэмы, інтэнсіўна абнаўляюцца сродкі выразнасці, фарміруюцца новыя прынцыпы харэагр. паэтыкі і эстэтыкі. У 1970—90-я г. бел. балет атрымаў міжнар. прызнанне ў час гастроляў у краінах Еўропы, Лац. Амерыкі, ЗША, Азіі і інш. Балеты бел. кампазітараў паст. ў Маскве, С.-Пецярбургу, Ніжнім Ноўгарадзе, Новасібірску, Львове, Самары, Чэлябінску, Хельсінкі. У Мінску працуе Дзяржаўнае харэаграфічнае вучылішча Рэспублікі Беларусь.

Літ.:

Красовская В. Западноевропейский балетный театр: Очерки истории: От истоков до середины XVIII в. Л., 1979;

Яе ж. Русский балетный театр от возникновения до середины XIX в. Л.;

М., 1958;

Яе ж. Русский балетный театр второй половины XIX в. Л.;

М., 1963;

Слонимский Ю. Советский балет: Материалы к истории сов. балетного театра. М.; Л., 1950;

Чурко Ю.М. Белорусскнй балет. Мн., 1966;

Яе ж. Белорусский балетный театр. Мн., 1983;

Яе ж. Белорусский балет в лицах. Мн., 1988;

Мушинская Т.М. Гармония дуэта. Мн., 1987;

Яе ж. Гаркавы смак ісціны: Партрэты. Мн., 1993;

Гришенко М.М. Белорусский балет и современная тема. Мн., 1989.

Т.М.Мушынскі.

Сцэна з **балета** «Тыль Уленшпігель» Я.Глебава. 1978.

Сцэна з **балета** «Спячая прыгажуня» П.Чайкоўскага. Вялікі балет маркіза дэ Куэваса. Парыж. 1960.

Сцэна з **балета** «Жызэль» А.Адана. Парыжская опера.

Сцэна з **балета** «Князь-возера» В.Залатарова. 1949.

т. 2, с. 249

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

КІНАЗНА́ЎСТВА,

галіна мастацтвазнаўства; навука, якая вывучае кінамастацтва, яго спецыфіку, заканамернасці развіцця, сацыяльна-эстэт. ролю ў грамадстве, узаемаадносіны з інш. мастацтвамі, віды і жанры кінематографа, выразныя сродкі, працэс стварэння кінафільмаў, іх пракат і ўспрыняцце гледачамі. Уключае таксама гісторыю і тэорыю кіно, кінакрытыку, кінабібліяграфію і фільмаграфію. Развіваецца ва ўзаемадзеянні з інш. навукамі, асабліва з эстэтыкай, сацыялогіяй, псіхалогіяй.

К. ўзнікла адначасова са з’яўленнем кіно. У 1910-я г. станаўленне сусв. К. адбывалася ў рэчышчы агульнаэстэт. пошукаў: работы К.Ланге, П.Вегенера, Х.Хефкера (Германія), Дж.Папіні, Э. Дэ Амічыса, Р.Кануда (Італія), В.Ліндсея, Г.Мюнстэрберга (ЗША) і інш. У Расіі гэты працэс асэнсоўваўся ў часопісах, у 1916 выдадзены зб. «Уся кінематаграфія». Гэтыя пошукі падсумаваны ў першай кіназнаўчай кнізе Л.Дэлюка «Фотагенія» (1920, Францыя). У канцы 1920 — пач. 1930-х г. найб. значнай тэмай былі дыскусіі пра гукавое кіно (маніфест М.Паньёля «Парыжская сінематургія», 1933). Важныя эстэт. сінтэзы ў кінатэорыі зроблены ў творах Р.Арнгайма, Э.Панофскага, В.Беньяміна (Германія), Х.Рыда (Вялікабрытанія), Я.Мукаржаўскага (Чэхія) і інш. Пытанні сац. адказнасці кіно разглядалі Дж.Грырсан, П.Рота (Вялікабрытанія). У 1930—40-я г. тэорыі авангардызму змяніліся эстэт. і сацыялагічнымі абагульненнямі, падыходам да кіно як да цэласнай сістэмы (Р.Спотысвуд у Вялікабрытаніі, А.Аструк у Францыі і інш.). У італьян К. пашырылася тэорыя неарэалізму, развіццё якой адзначыла новы этап у зах. К. і станаўленне фенаменалагічнай кінатэорыі ў 1950—60-я г. (А.Эйфр, А.Ажэль, Р.Мюнье). Развівалася тэорыя кінарэалізму (А.Базен, З.Кракаўэр), сцвярджалі тэорыю «прамога кіно» — Ж.Руш, К.Маркер, М.Руспалі, «аўтарскага кіно» — Ж.Даніёль-Валькроз, П.Каст. Ф.Труфо, Э.Рамер, семіётыку кіно — Ж.Мітры і інш. З 1970-х г. у зах. К. склаўся шэраг кірункаў, якія вывучалі кіно праз прызму розных методык. Уклад у развіццё гісторыі кіно зрабілі Дж.М.Куасак, Т.Рэлуі, Рота, М.Бардэш, Р.Бразіяк, Ж.Садуль, Мітры і інш. У СССР дарэв. кіно вывучалі Б.Ліхачоў, М.Іезуітаў, С.Гінзбург, М.Лебедзеў і інш. Сав. кінамастацтва часцей асэнсоўвалі самі яго дзеячы, кіназнаўцы і крытыкі (С.Эйзенштэйн, Л.Куляшоў, У.Пудоўкін, Дз.Вертаў, В.Шклоўскі, Ю.Тынянаў, А.Піятроўскі). У 1950-я г. створана гіст.-метадалагічная праца «Нарысы гісторыі савецкага кіно» (т. 1—3, 1956—61). Перыяд нямога кіно даследаваў Лебедзеў («Нарыс гісторыі кіно СССР», 1947; 2-е выд., 1965). У 1960-я г. выдадзены работы Эйзенштэйна, Пудоўкіна, А.Даўжэнкі, Вертава, Э.Шуб, Куляшова і інш. Даследаваўся замежны кінематограф, выдаваліся творы тэарэтыкаў кіно Францыі, Італіі, Вялікабрытаніі, ФРГ, ЗША і інш., артыкулы і сцэнарыі рэж. Ф.Феліні, Л.Вісконці, М.Антаніёні, І.Бергмана, манаграфіі пра дзеячаў айч. і замежнага кінематографа. Выкладчыкі Усесаюзнага дзярж. ін-та кінематаграфіі стварылі «Кароткую гісторыю савецкага кіно» (1969). У 1969—78 з удзелам кіназнаўцаў рэспублік выдадзена 4-томная «Гісторыя савецкага кіно». У 1970-я г. пачалося выданне серыі гіст.-навук. работ па нац. кінематаграфіі.

У 1980-я — пач. 1990-х г. выйшла некалькі манаграфій, зборнікаў, даведнікаў. З 1988 НДІ кінамастацтва Кінакамітэта Расіі, Эйзенштэйнаўскі цэнтр даследаванняў кінакультуры і маск. Музей кіно выдаюць час. «Киноведческие записки».

Станаўленне бел. кіно ў 1920—30-я г. асвятлялася ў перыяд. друку. Пасля Вял. Айч. вайны сродкі масавай інфармацыі асвятлялі асн. праблемы бел. кінематографа, выходзілі артыкулы пра кінадраматургію, рэжысуру, тэматычную скіраванасць кінастудыі «Беларусьфільм», экранізацыю твораў бел. пісьменнікаў і драматургаў. Артыкулы па К. змяшчаліся ў навук. зборніках АН Беларусі, выдаваліся брашуры пра пачынальнікаў бел. кіно і інш. У 2-й пал. 1950—60-х г. прыход новых творцаў, пашырэнне кінавытв-сці і павышэнне маст. ўзроўню фільмаў садзейнічалі станаўленню К. У 1957 у Ін-це мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН Беларусі створаны сектар тэатра, кіно і музыкі, на аснове якога ўзнік сектар тэатра і кіно (з 1977 сектар кіна- і тэлемастацтва). У «Весцях АН БССР» і інш. выданнях друкаваліся артыкулы аб фільмах-спектаклях, кінапубліцыстыцы, героіка-патрыятычнай і сучаснай тэматыцы ў даваен. і пасляваен. бел. кінамастацтве (зб-кі «Беларускае мастацтва», 1957, 1962; «Праблемы сучаснага беларускага мастацтва», 1968). Першая манаграфія, прысвечаная гісторыі кінамастацтва Беларусі, — «Беларускае кіно» А.Красінскага, В.Смаля, Г.Тарасевіча (1962). Станаўленне і асн. этапы развіцця бел. кінематаграфіі 1920—60-х г. асветлены ў «Гісторыі беларускага кіно» (ч. 1—2, 1969—70). Спецыфіку вобразнасці ў кінапубліцыстыцы даследавалі Е.Бондарава, Л.Шылава («Нарыс на экране», 1969), Н.Фральцова («Тэлебачанне: хроніка, дакумент, вобраз», 1977), віды і жанры кіно, спецыфіку кінавобраза — В.Нячай, Г.Ратнікаў («Асновы кінамастацтва», 1978). Гісторыя бел. кіно выкладзена ў працы Красінскага «Экран зямлі беларускай» (1973). Розныя бакі кінамастацтва Беларусі, творчасць сцэнарыстаў, рэжысёраў, аператараў, кінамастакоў, асн. праблемы дакумент. і ігравога кіно адлюстраваны ў калектыўных зборніках «Кіно Савецкай Беларусі» (1975), «Сучаснае беларускае кіно» (1985), кнігах «Размовы каля экрана» (1973), Смаля «На экране — герой і народ» (1974), «Чалавек. Вайна. Подзвіг» (1979), «Праз прызму дзесяцігоддзяў» (1980); Красінскага «Беларускія акцёры ў кіно» (1973), «Кінадакумент і вобраз часу» (1980), «Кіно: ігравое плюс дакументальнае» (1987). Заснавальнікам бел. кіно Ю.Тарычу і У.Корш-Сабліну прысвечаны манаграфіі «Юрый Тарыч» Красінскага (1971) і «Кінастужка даўжынёю ў жыццё» Бондаравай (1980). Творчасць В.Турава разглядаецца ў манаграфіі Л.Паўлючыка «Ад споведзі да эпаса» (1985). Здабыткі і праблемы кінамастацтва і кінакрытыкі даследаваны ў працах Бондаравай «У кадры і за кадрам» (1973), «Час, экран, крытыка» (1975), «Экран у розных вымярэннях» (1983), «Кінематограф і літаратура: творы беларускіх пісьменнікаў на экране» (1993). Узаемадзеянню кінамастацтва з грамадствам і яго ўплыву на гледача прысвечаны манаграфіі Красінскага «Фільмы, героі, час» (1975), С.Міхайлавай «Актыўны экран» (1979). Спецыфіка тэлеэкрана разглядаецца ў кнігах Нячай «Экран і мы» (1971), «Фільм у нас дома» (1974), «Вялікі свет малога экрана» (1976), «Тэлебачанне як мастацкая сістэма» (1981), замежныя фільмы на айч. экранах — у яе працах «Аб густах спрачаюцца» (1986), «Экран выкрывае» (1987). Значным укладам у К. стала даследаванне Ратнікава «Жанравая прырода фільма» (1990). Актуальныя праблемы творчага працэсу асвятляюцца ў час. «На экранах», «Мастацтва», у артыкулах Фральцовай, А.Бабковай, Л.Саянковай, В.Мядзведзевай, Н.Агафонавай, І.Аўдзеева і інш. У 1996 выдадзены даведнік-каталог «Усе беларускія фільмы», складзены Аўдзеевым і Л.Зайцавай.

Е.Л.Бондарава.

т. 8, с. 263

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

ПАЭ́ТЫКА (ад грэч. poiētikē паэтычнае мастацтва),

1) у шырокім сэнсе — тое, што і тэорыя літаратуры (гл. ў арт. Літаратуразнаўства).

2) Раздзел літаратуразнаўства, у якім вывучаецца структура, асаблівасці і змястоўнасць літ. формы.

3) Сістэма спосабаў і сродкаў вобразнага адлюстравання свету ў іх змястоўнай, сэнсава-выяўл. сутнасці, абумоўленая ідэйнай задумай мастака. П. падзяляецца на агульную (тэарэт.), функцыян. (апісальную) і гістарычную. Вылучаюць таксама параўнальную, практычную і сацыялагічную П. Агульная П. аперыруе агульнымі заканамернасцямі і элементамі л-ры як сістэмы: даследуе ўсе магчымыя спосабы маст. ўвасаблення аўтарскай задумы і законы суадносін розных творчых метадаў арганізацыі тэксту з літ. жанрам, відам, родам. Падзяляецца на 3 галіны, што вывучаюць гукавую, славесную і вобразную будову тэксту. Функцыянальная П. аналізуе эстэт. кампаненты твораў пэўнага літ. кірунку, жанру ці перыяду творчасці пісьменніка (П. рамана, П. рамантызму, паэтыка М.Танка і інш.). Гістарычная П. вывучае рух і змену літ. форм у працэсе гіст. эвалюцыі, паходжанне і развіццё маст. сродкаў (эпітэт, метафара, метрыка верша і г.д.) у залежнасці ад сац.-гіст. і літ. умоў, карыстаецца параўнальна-гіст. метадам даследавання, імкнецца абагульніць вынікі сусв. літ. працэсу. Параўнальная П. займаецца тыпалагічным супастаўленнем спосабаў і сродкаў вобразнага адлюстравання свету дзвюма і больш нац. л-рамі (напр., параўнальная метрыка ўсх.-слав. верша), засноўваецца на параўнальнай стылістыцы, карыстаецца данымі перакладу мастацкага. Сацыялагічная П. даследуе ўздзеянне сац. фактараў на змену літ. форм. Практычную П. складаюць розныя курсы і дапаможнікі па агульнай П., разлічаныя на шырокага чытача; задача яе — выхаванне паэт. культуры, азнаямленне з асновамі вершаскладання.

Першае сістэм. выкладанне П. даў Арыстоцель. Яго традыцыя развівалася як нарматыўная П., што ўстанаўлівала стылістычныя прынцыпы будовы маст. твораў (працы Гарацыя, Н.Буало, В.Традзьякоўскага, М.Ламаносава). Элементы нарматыўнасці П. распрацоўвалі пэўныя літ. кірункі і плыні (напр., П. сімвалістаў), асобныя паэты (П. А.Пушкіна). Да 18 ст. пераважала П. вершаваных (высокіх) жанраў. Значнымі ў яе развіцці сталі канцэпцыі Г.Лесінга (вызначыў паэзію як мастацтва, якое разгортваецца ў часе, у адрозненне ад выяўл. мастацтва), В.Гумбальта (разумеў мову як творчасць), рас. рэв. дэмакратаў (В.Бялінскага, М.Дабралюбава, М.Чарнышэўскага і інш.). У 19 ст. П. займалася «акадэмічная» навука (А.Весялоўскі, А.Патабня, С.Шавыроў). У 1920-я г. ў П. пашырыліся сацыялагічная і фармальная школы. Першая з іх тлумачыла ўсе факты л-ры гіст. і сац.-эканам. прычынамі; другой уласцівы іманентнасць літ.-знаўчага аналізу, спробы разглядаць мастацтва як прыём, асаблівым чынам арганізаваную мову, але асобныя прадстаўнікі фармальнай школы (Ю.Тынянаў, Б.Эйхенбаум, В.Шклоўскі і інш.) выявілі прынцыпы сюжэтаскладання, своеасаблівасць паэт. мовы як тыпу маўлення і інш. Ідэі фармальнай школы пазней ляглі ў аснову структурнай і лінгвістычнай П. Новым крокам у распрацоўцы праблем П. сталі працы В.Жырмунскага, В.Вінаградава, Дз.Ліхачова, М.Храпчанкі, М.Гаспарава і інш.

На Беларусі ў 16—18 ст. П. распрацоўвалі выкладчыкі брацкіх школ і езуіцкіх калегіумаў. Л.Зізаній у кн. «Грамматика словенска...» (Вільня, 1596) упершыню ва ўсх.-слав. л-ры сцісла падаў тэорыю пабудовы верша. М.Сматрыцкі ў кн. «Грамматики словенския правильная синтагма» (Еўе, 1619) імкнуўся перанесці законы ант. (метрычнага) вершаскладання на ўсх.-слав. паэзію. Найвыш. дасягненне тэарэтыка-літ. думкі Беларусі, Літвы і Польшчы 17—18 ст. — праца М.Сарбеўскага «Пра дасканалую паэзію, або Вергілій і Гамер» (на лац. мове) і курс паэтыкі, у аснову якога ляглі лекцыі аўтара, прачытаныя ў Полацкім езуіцкім калегіуме. Яго нарматыўная П. паяднала тэарэт. палажэнні эпохі Адраджэння і барока, вызначыла кірунак далейшага развіцця навукі пра л-ру і самой маст. л-ры на Беларусі. У кн. Ф.Пракаповіча «Пра мастацтва паэзіі» (Магілёў, 1786) абгрунтоўваліся прынцыпы класіцызму. Выказвалі свае думкі пра сілаба-танічны верш Я.Чачот і пра нар. вершаскладанне І.Насовіч.

У пач. 20 ст. да пытанняў П. звярнуўся М.Багдановіч, меркаванні якога пра еднасць формы і зместу, суадносіны метра, рытму і рыфмы, нарыс пра санет маюць прынцыповае значэнне для тэорыі бел. вершаванага слова. Бел. функцыян. П. папоўнілася працамі А.Вазнясенскага («Паэтыка М.Багдановіча», 1926), Я.Барычэўскага («Тэорыя санета» і «Паэтыка літаратурных жанраў», 1927), даследаваннем У.Дубоўкі («Рыфма ў беларускай народнай творчасці», 1927). Пытанні П. закраналіся ў працах «Беларусы» Я.Карскага (вып. 1—7, 1903—22), «Гісторыя беларускай літаратуры» М.Гарэцкага (4-е выд., 1926), «Пуціны беларускай літаратуры» (1924) і «Беларуская драматургія» (1927) І.Замоціна, «Нарысы гісторыі беларускай літаратуры» М.Піятуховіча (1928), у даследаваннях па тэорыі рамана І.Акушкі, публікацыях А.Бабарэкі і інш. З 1960-х г. сістэматычна вывучаюцца метрыка і рытміка верша (М.Грынчык, А.Кабаковіч, В.Рагойша, І.Ралько, В.Славецкі, В.Ярац), яго кампазіц. асаблівасці і слоўна-паэт. вобразнасць (І.Шпакоўскі, А.Яскевіч), П. празаічных твораў (В.Жураўлёў), праблемы псіхааналізу ў л-ры (А.Матрунёнак), стылю (М.Арочка, В.Бечык, Л.Гусева), рытмічнай арг-цыі маст. тэксту (Яскевіч), маст. асаблівасцей фалькл. жанраў (Г.Барташэвіч, Н.Гілевіч, А.Ліс, Л.Салавей, А.Фядосік. І.Цішчанка, М.Янкоўскі). Выйшлі спец. даследаванні Гусевай, Кабаковіч, Рагойшы пра П. асобных пісьменнікаў, вучэбныя дапаможнікі па агульнай П. (І.Гутараў, М.Лазарук, А.Ленсу, А.Майсейчык, М.Палкін). Створаны літ.-знаўчыя слоўнікі (Лазарук, Ленсу, А.Макарэвіч, Рагойша).

Як літ.-знаўчая дысцыпліна П. стаіць на мяжы эстэтыкі, стылістыкі, літ.-знаўства, мовазнаўства, выкарыстоўвае асобныя палажэнні матэматыкі, кібернетыкі, тэорыі інфармацыі, семіётыкі.

Літ.:

Веселовский А.Н. Историческая поэтика. Л., 1940;

Виноградов В.В. Стилистика. Теория поэтической речи. Поэтика. М., 1963;

Потебня А.А. Эстетика и поэтика. М., 1976;

Поспелов Г.Н. Вопросы методологии и поэтики. М., 1983;

Рагойша В.П. Паэтыка М.Танка. Мн., 1968;

Яскевіч А. Ад слова — да вобраза. Мн., 1968;

Матрунёнак А. Псіхалагічны аналіз у сучасным беларускім рамане. Мн., 1972;

Шпакоўскі І. Структура вершаванага вобраза. Мн., 1972;

Жураўлёў В., Шпакоўскі І., Яскевіч А Пытанні паэтыкі. Мн., 1974;

Янкоўскі М.А. Паэтыка беларускіх прыказак. Мн., 1971;

Яго ж. Паэтыка беларускай народнай прозы. Мн., 1983;

Гілевіч Н. Паэтыка беларускай народнай лірыкі. Мн., 1975;

Коўтун В. Святло народнага слова. Мн., 1984.

В.П.Рагойша.

т. 12, с. 250

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

О́ПЕРА (італьян. opera літар. твор ад лац. opera праца, выраб, твор),

род музычна-драм. твора, прызначанага для сцэн. выканання. Тэкст О. поўнасцю або часткова спяваецца звычайна ў суправаджэнні аркестра. Спалучае ў адзіным тэатр. дзеянні вак. (сола, ансамбль, хор) і інстр. (сімф. музыку, драматургію, выяўл. мастацтва (дэкарацыі, касцюмы, сцэнаграфія), нярэдка харэаграфію і інш. У адпаведнасці з ідэяй твора, характарам сюжэта і лібрэта ў О. ўвасабляюцца розныя формы музыкі — нумары сольных спеваў (арыя, арыёза, песня, маналог), рэчытатывы, ансамблі (дуэты, тэрцэты, квартэты) з вял. фіналамі, часта з хорам, хар. сцэны, танцы, аркестравыя нумары (уверцюра, антракты, інтэрмедыі і інш.). У некат. О., пераважна камедыйных, замест рэчытатыву выкарыстоўваюць размоўны дыялог, часам меладраму. Важнейшы элемент О. — спевы, якія перадаюць багатую гаму чалавечых пачуццяў і перажыванняў у найтанчэйшых адценнях. Выразную сэнсавую і важную кампазіцыйную функцыю выконвае лейтматыў. Строй вак. інтанацый раскрывае індывід. псіхал. стан кожнай дзейнай асобы, перадае асаблівасці яе характару і тэмпераменту. З сутыкнення розных інтанац. комплексаў, адносіны паміж якімі адпавядаюць расстаноўцы сіл драм. дзеяння, нараджаецца «інтанацыйная драматургія» О. як муз.-драм. цэлага (гл. Драматургія музычная). Для абмалёўкі фону дзеяння, стварэння нац. і мясц. каларыту, характарыстыкі дзейных асоб у О. служаць розныя жанры бытавой музыкі — песня, танец, марш. Шырока выкарыстоўваюць у О. прыём «абагульнення праз жанр», калі песня і танец становяцца сродкам рэаліст. тыпізацыі вобраза, выяўлення агульнага ў асобным і індывідуальным. Аркестр сумяшчае розныя планы: падтрымлівае вак. партыі і акцэнтуе найб. важныя моманты дзеяння, стварае кантрапункты да таго, што адбываецца на сцэне. Самаст. арк. нумары ўводзяць слухачоў у эмац. атмасферу твора, раскрываюць у агульным выглядзе асн. драматургічны канфлікт, падсумоўваюць папярэдняе развіццё або адыгрываюць карцінна-выяўл. ролю. Хор стварае бытавы фон дзеяння, выступае своеасаблівым каментатарам падзей ці ўвасабляе калект. вобраз народа. Суадносіны розных элементаў О. як адзінага маст. цэлага вар’іруюцца ў залежнасці ад агульных эстэт. тэндэнцый эпохі, маст. кірунку, канкрэтных творчых задач кампазітара. Існуюць О. з перавагай вакалу, дзе аркестру адведзена ўскосная, падпарадкаваная роля. Ён жа можа выступаць гал. носьбітам драм. дзеяння і дамінаваць над вак. партыямі. Бываюць О., пабудаваныя на чаргаванні закончаных або адносна закончаных вак. форм (арыя, арыёза, каваціна, ансамблі, хары), і пераважна рэчытатыўнага складу, дзеянне якіх развіваецца бесперапынна, без расчлянення на асобныя нумары, О. з перавагай сольнага пачатку і О. з развітымі ансамблямі і харамі. Пры ўсёй сваёй складанасці О. — найб. масавы, дэмакр. жанр па вял. сіле эмац. ўздзеяння, апоры на бытавыя жанры, адлюстраванні ў больш ці менш непасрэднай форме надзённых сац. праблем.

Жанр О. паявіўся ў канцы 16 ст. ў Італіі. Яго вытокі ў нар. абрадах і ігрышчах (напр., у бел. вясельным, купальскім, калядным абрадах). У працэсе гіст. развіцця склаліся шматлікія нац., жанравыя, стыліст. разнавіднасці: італьян. О.-seria і О.-buffa, франц. лірычная трагедыя, камічная О., опера «выратавання», вял. О., лірычная О. і інш. Найб. значныя зах.-еўрап. і амер. оперныя кампазітары К.Мантэвердзі, А.Скарлаці, Дж.Б.Пергалезі, Дж.Расіні, В.Беліні, Г.Даніцэці, Дж.Вердзі, Дж.Пучыні (Італія), Ж.Б.Люлі, Ж.Ф.Рамо, А.Грэтры, Л.Керубіні, Дж.Меербер, Ш.Гуно, Ж.Бізэ (Францыя), К.М.Вебер, Р.Вагнер, Р.Штраус (Германія), К.В.Глюк, В.А.Моцарт (Аўстрыя), С.Манюшка (Польшча), Б.Сметана, А.Дворжак, Л.Яначак (Чэхаславакія), Г.Пёрсел, Б.Брытэн (Англія), Дж.Гершвін, А.Копленд, Дж.К.Меноці, Д.Мур (ЗША). Значны этап у развіцці сусв. опернай культуры — рус. класічная О., якая садзейнічала стварэнню новых тыпаў опернай драматургіі, новых герояў, найперш вобраз народа. Характар рус. опернай класікі абумовілі творы яе заснавальніка М.Глінкі (героіка-патрыят О. «Іван Сусанін» і казачна-эпічная «Руслан і Людміла»), а таксама А.Барадзіна, А.Даргамыжскага, М.Мусаргскага, М.Рымскага-Корсакава, П.Чайкоўскага і інш. Шматнац. опернае мастацтва СССР прадстаўлена операмі Дз.Шастаковіча, С.Пракоф’ева, І.Дзяржынскага, Дз.Кабалеўскага, Ц.Хрэннікава, Ю.Шапорына, С.Сланімскага, А.Холмінава, А.Пятрова, В.Шабаліна, Э.Дзянісава, А.Шнітке, М.Лысенкі, Б.Ляташынскага, Ю.Мейтуса, В.Губарэнкі, Г.Майбарады, З.Паліяшвілі, А.М.М.Магамаева. М.Баланчывадзе, А.Тактакішвілі, А.Спецдыярава, У.Гаджыбекава, Ф.Амірава, Я.Брусілоўскага, Н.Жыганава, С.Бабаева, С.Юдакова, Ш.Сайфіддзінава, Ш.Чалаева і інш.

На Беларусі ў прыватнаўласніцкіх гарадах, замках, буйных сядзібах існавалі оперныя трупы (гл. Гродзенскі тэатр Тызенгаўза, Нясвіжскі тэатр Радзівілаў, Слуцкі тэатр Радзівіла, Слонімскі тэатр Агінскага, Шклоўскі тэатр Зорыча), дзе працавалі таленавітыя бел. прыгонныя спевакі, якія пазней атрымалі вядомасць на прафес. сцэнах (у т. л. М.Сітанская і інш.). Пачатак бел. О. звязаны з творчасцю Я.Д.Голанда («Агатка, або Прыезд пана», паст. ў 1784 у Нясвіжы, на Бел. радыё ў 1994) і Р.Вардоцкага («Апалон-заканадаўца, або Рэфармаваны Парнас», 1789, паст. Беларускай капэлай у 1990 у арк. рэд. Дз.Смольскага) і асабліва з дзейнасцю С.Манюшкі [найб. вядомыя «Сялянка» («Ідылія»), паст. ў Мінску ў 1852; «Галька», паст. ў Мінску ў 1856, у Дзярж. т-ры оперы і балета ў 1975; «Страшны двор», паст. 1865, у Дзярж. т-ры оперы і балета ўпершыню ў СССР — у 1952], У 1920-я г. створаны О. «Вызваленне працы» М.Чуркіна і «Тарас на Парнасе» М.Аладава. Беларуская студыя оперы і балета (1930—33) і яе пастаноўкі сталі асновай для стварэння Дзярж. т-ра оперы і балета Беларусі (цяпер Нацыянальны акадэмічны тэатр оперы Рэспублікі Беларусь). О. «У пушчах Палесся» А.Багатырова (1939, Дзярж. прэмія СССР 1941), «Міхась Падгорны» Я.Цікоцкага (1939), «Кветка шчасця» А.Туранкова (1940) мелі важнае значэнне ў станаўленні опернага жанру ў бел. музыцы. У гады Вял. Айч. вайны створаны О. «Лясное возера» і «Усяслаў Чарадзей» М.Шчаглова (1943), «Алеся» Цікоцкага (паст. 1944, перапрацаваны варыянт «Дзяўчына з Палесся» паст. ў 1953). У 1940—50-я г. напісаны О. «Кастусь Каліноўскі» Дз.Лукаса (паст. 1947), «Надзея Дурава» Багатырова (паст. 1956), «Андрэй Касценя» Аладава (паст. 1970), дзіцячая О. «Марынка» Р.Пукста (паст. 1955), «Яснае світанне» Туранкова (паст. 1958). 1960—80-я г. — перыяд жанравага ўзбагачэння бел. опернага мастацтва. Створаны О. «Калючая ружа» (паст. 1960), «Калі ападае лісце» (паст. 1968) і «Зорка Венера» (паст. 1970) Ю.Семянякі, «Джардана Бруна» С.Картэса (паст. 1977), «Сівая легенда» Смольскага (паст. 1978, Дзярж. прэмія Беларусі 1980), «Сцежкаю жыцця» (паст. 1980) і тэлеопера «Ранак» (паст. 1967) Г.Вагнера, радыёопера «Барвовы золак» К.Цесакова (паст. 1979). У 1980—90-я г. створаны нац. О. «Новая зямля» Семянякі (паст. 1982), «Матухна Кураж» (1980) і «Візіт дамы» (паст. 1995) Картэса, «Францыск Скарына» Смольскага (1982), «Дзікае паляванне караля Стаха» У.Солтана (паст. 1980, Дзярж. прэмія Беларусі 1990), «Майстар і Маргарыта» Я.Глебава (паст. 1992), «Князь Наваградскі» А.Бандарэнкі (паст. 1992, Дзярж. прэмія Беларусі 1994), дзіцячая «Вясновая песня» В.Войціка (паст. 1993). У 2000 у выкананні Бел. капэлы і Дзярж. акад. харавой капэлы імя Р.Шырмы на сцэне Нац. акад. тэатра оперы ўпершыню на Беларусі ў канцэртна-сцэн. варыянце пастаўлена опера А.Г.Радзівіла «Фауст» (лібр. І.В.Гётэ, прэм’ера 1835, Берлін).

Літ.:

Асафьев Б.В. Симфонические этюды. Л., 1970;

Друскин М.С. Вопросы музыкальной драматургии оперы. Л., 1952;

Хохловкина А.А. Западноевропейская опера. Конец XVIII — первая половина XIX в. М., 1962;

Ярустовский Б.М. Драматургия русской оперной классики. М., 1953;

Яго ж. Очерки по драматургии оперы XX в. Кн. 1—2. М., 1971—78;

Кулешова Г.Г. Белорусская советская опера. Мн., 1967;

Яе ж. Вопросы драматургии оперы. Мн., 1979;

Яе ж. Композиция оперы. Мн., 1983;

Смольский Б.С. Белорусский музыкальный театр. Мн., 1963;

Глущенко Г.С. Белорусская опера 1960—1985 г.: Состояние и основные тенденции развития // Вопр. культуры и искусства Белоруссии. 1990. Вып. 9.

Г.Р.Куляшова.

Сцэна з **оперы** «Аіда» Дж.Вердзі Рымскі амфітэатр у Вероне (Італія).

Сцэна з **оперы** «Іван Сусанін» М.Глінкі ў пастаноўцы Вялікага тэатра ў Маскве.

Сцэна з **оперы** «Сівая легенда» Дз.Смольскага ў пастаноўцы Нацыянальнага акадэмічнага тэатра оперы Рэспублікі Беларусь. 1978.

т. 11, с. 439

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)

МАГІЛЁЎСКАЯ ВО́БЛАСЦЬ,

адм.-тэр. адзінка Рэспублікі Беларусь. Размешчана на У Беларусі, каля граніцы з Расіяй. Утворана 15.1.1938. Пл. 29 тыс. км². Нас. 1241,3 тыс. чал. (1998). Цэнтр — г. Магілёў. У вобласці 21 раён: Асіповіцкі, Бабруйскі, Быхаўскі, Бялыніцкі, Глускі, Горацкі, Дрыбінскі, Касцюковіцкі, Кіраўскі, Клімавіцкі, Клічаўскі, Краснапольскі, Круглянскі, Крычаўскі, Магілёўскі, Мсціслаўскі, Слаўгарадскі, Хоцімскі, Чавускі, Чэрыкаўскі, Шклоўскі (гл. адпаведныя артыкулы), 14 гарадоў, у т. л. 4 абласнога падпарадкавання — Магілёў, Асіповічы, Бабруйск, Горкі, 11 гар. пасёлкаў, 196 сельсаветаў, 3247 сельскіх населеных пунктаў.

Прырода. Паверхня вобласці пераважна раўнінная. Усх. ч. займае Аршанска-Магілёўская раўніна, зах. — Цэнтральнабярэзінская раўніна. На ПнЗ — частка Аршанскага ўзвышша, на ПнУ — Горацка-Мсціслаўская ўзвышаная раўніна і частка Смаленскага ўзвышша, дзе знаходзіцца найвышэйшы пункт вобласці — 239 м. Пераважаюць вышыні 150—200 м, найб. нізкая адзнака М.в. 126 м (урэз р. Сож, ніжэй в. Гайшын Слаўгарадскага р-на). Карысныя выкапні: цэментны мел і мергель (каля 75% агульнарэспубліканскіх запасаў цэм. сыравіны, Камунарскае, Сожскае, Каменкаўскае, Варонькаўскае радовішчы), фасфарыты, мел (найб. паклады ў Краснапольскім, Касцюковіцкім, Клімавіцкім, Крычаўскім і Чэрыкаўскім р-нах), гліна і цагельныя суглінкі, пясчана-жвіровы матэрыял, буд. і сілікатныя пяскі, трэпел, торф, сапрапелі і інш. Клімат умерана-кантынентальны. Зіма мяккая, лета цёплае. Сярэднямесячная т-ра паветра ў студз. ад -8,2 °C на ПнУ да -6,5 °C на ПдЗ, у ліп. ад 17,8 °C на ПнУ да 18,7 °C на ПдЗ. Вегетац. перыяд 183—194 дні. Гадавая колькасць ападкаў 575—675 мм. 70% ападкаў бывае ў цёплую палавіну года (крас.—кастр.). Тэрыторыя М.в. адносіцца да бас. Дняпра, які перасякае вобласць з Пн на Пд. Найб. яго прытокі Лахва, Друць, Бярэзіна (справа), Сож (злева). Найб. прытокі Бярэзіны — Свіслач, Ольса, Ала; Друці — Аслік, Вабіч, Грэза; Сажа — Лабжанка, Волчас, Проня з Басяй і Растой, Бесядзь з Суравам і Жадунькай; на ПдЗ працякае р. Пціч (прыток Прыпяці). Азёр мала, яны невялікія. Глебы сельгасугоддзяў пераважна дзярнова-падзолістыя (53,5%), дзярнова-падзолістыя забалочаныя (23,7%), тарфяна-балотныя (8,3%), поймавыя і інш. Паводле мех. складу пераважаюць сугліністыя (45,9%) і супясчаныя (38,7%) глебы. Асушаныя землі займаюць каля 15% сельгасугоддзяў, найб. у Быхаўскім, Бабруйскім, Глускім, Асіповіцкім і Горацкім р-нах. Пад лесам каля 34% тэр. вобласці. На хваёвыя лясы прыпадае 54,9%, яловыя і бярозавыя па 15,1, альховыя 5,6, дубовыя 5,4%. Найб. лясістасць на ПдЗ вобласці, у асобных раёнах больш за 50%. Пад лугамі 17,6%, каля палавіны іх нізінныя. Балоты пераважна нізінныя, займаюць каля 7,7% тэр. вобласці, большасць іх асушана. На тэр. вобласці гідралагічныя заказнікі рэсп. значэння Заазер’е і Астравы Дулебы, 72 заказнікі мясц. значэння. У выніку катастрофы на Чарнобыльскай АЭС 33,3% тэр. вобласці забруджана радыенуклідамі з працяглымі тэрмінамі распаду, у т. л. зона са шчыльнасцю забруджвання па цэзіі-137 больш як 5 Кі/км² займае 11,7% тэр. вобласці. Найб. забруджана радыенуклідамі тэр. Краснапольскага, Чэрыкаўскага, Касцюковіцкага і Слаўгарадскага р-наў.

Насельніцтва. Асн. насельніцтва беларусы (84,3%), жывуць таксама рускія (11,1%), украінцы (1,9%) і інш. Гарадскога насельніцтва 70,4% (1998). Сярэдняя шчыльн. 42,8 чал. на 1 км², сельскага насельніцтва 12,7 чал. на 1 км². Найб. гарады (тыс. чал., 1998): Магілёў (369), Бабруйск (227), Асіповічы (33,8), Горкі (33,5). Колькасць насельніцтва мае тэндэнцыю да памяншэння (з 1992 смяротнасць насельніцтва перавышае нараджальнасць), павялічваецца доля асоб, старэйшых за працаздольны ўзрост. З 1986 насельніцтва ў Краснапольскім, Касцюковіцкім, Слаўгарадскім і Чэрыкаўскім р-нах (найб. пацярпелі ад катастрофы на Чарнобыльскай АЭС) паменшылася на 40—50%.

Гаспадарка. Прамысловасць пераважае ў гасп. комплексе. У ёй занята 29,4% працуючых. За 1991—97 аб’ём прамысл. прадукцыі знізіўся на 25%, вял. спад адбыўся ў чорнай металургіі (на 69%), прам-сці буд. матэрыялаў (на 48%). Вобласць спецыялізуецца на вытв-сці прадукцыі хім. і нафтахім., маш.-буд., дрэваапр., буд. матэрыялаў, лёгкай і харчовай прам-сці. Вядучае месца (1997) належыць хім. і нафтахім. прадукцыі (28,7%), машынабудаванню і металаапрацоўцы (14,0%), лёгкай (10,1%) і харч. прам-сці. У 1996 у М.в. атрымана (у % да рэсп. вытв-сці): шын аўтамаб. і для с.-г. машын — 100, хім. валокнаў і нітак — 55, сінт. смол і пластмас — 40,6, электрарухавікоў пераменнага току — 59,6, магнітафонаў — 77, ліфтаў — 100, драўняна-валакністых пліт — 33,8, фанеры — 22, кардону — 27,6, цэменту — 43, шаўковых тканін — 39, цюлегардзінных вырабаў — 100, гумавага абутку — 48,7, безалкагольных напіткаў — 28, масла жывёльнага — 15,2. Асн. прамысл. патэнцыял сканцэнтраваны ў Магілёве і Бабруйску; значныя прамысл. цэнтры — Асіповічы, Крычаў, Шклоў, Быхаў, Касцюковічы. Прадпрыемствы хім. прам-сці размешчаны пераважна ў Магілёве (аб’яднанне «Хімвалакно», якое выпускае поліэфірныя і віскозныя валокны і ніткі, прадукцыю аргсінтэзу, розныя тавары нар. ўжытку; рэгенератны з-д, хімкамбінат «Зара» і інш.), Бабруйску (шынны камбінат, вытв-сць гумава-тэхн. вырабаў, гідролізная вытв-сць) і Крычаве (вытв-сць гумавага абутку, гумава-тэхн. вырабаў). Машынабудаванне сканцэнтравана ў Магілёве (аўтамабільны з-д, выпускае самазвалы, падземныя аўтапаязды, скрэперы, бульдозеры, пагрузчыкі і інш.; «Магілёўтрансмаш» па вытв-сці аўтамаб. прычэпаў, гідраўлічных кранаў, рэфрыжэратараў і інш.; ліфтабудаўнічы з-д; аб’яднанне «Тэхнапрылада»; з-ды «Строммашына» і «Электрарухавік» і інш.), у Бабруйску (вытв-сць цэнтрабежных помпаў, вымяральных прылад, машын для ўнясення ўгнаенняў, трактарных дэталей і агрэгатаў і інш.), у Асіповічах (з-д аўтамаб. агрэгатаў). У Магілёве працуе металургічны з-д, які выпускае стальныя і чыгунныя трубы. Самае буйное прадпрыемства дрэваапрацоўкі — фанера-дрэваапр. камбінат у Бабруйску; мэблю робяць у Бабруйску, Магілёве, Быхаве; у Шклове — папяровая ф-ка «Спартак». Прам-сць буд. матэрыялаў прадстаўлена 2 цэментнымі прадпрыемствамі (у Крычаве і Касцюковічах), камбінатамі буд. матэрыялаў, сілікатных вырабаў, з-дамі зборных жалезабетонных вырабаў (пераважна Магілёў і Бабруйск), кардонна-руберойдным (Асіповічы), цагельнымі. Развітая лёгкая прам-сць уключае швейныя, трыкат., абутковыя, маст. вырабаў прадпрыемствы. У Магілёве буйныя прадпрыемствы «Магатэкс» (шаўковыя тканіны і вырабы з іх), «Стужка» (стужкаткацкія і гардзінныя вырабы), ф-ка галаўных убораў, у Бабруйску — гарбарны з-д, футравая, валюшна-лямцавая, люстраная ф-кі. На тэр. вобласці 10 ільнозаводаў. Харч. прам-сць прадстаўлена кандытарскай ф-кай «Чырвоны харчавік», маслабойным з-дам (Бабруйск), мясакамбінатамі (Магілёў, Бабруйск), 20 заводамі па перапрацоўцы малака, кансервава-агароднінасушыльным камбінатам (Быхаў) і інш.

Сельская гаспадарка большасці раёнаў спецыялізуецца на малочна-мясной жывёлагадоўлі, свінагадоўлі, бульбаводстве ў спалучэнні з ільнаводствам. Усюды пашыраны пасевы збожжавых (жыта, ячмень, авёс, пшаніца), кармавых культур, бульбы. У прыгарадных зонах гарадоў развіта агародніцтва і садоўніцтва. Сельгасугоддзі займаюць 51,2% тэрыторыі, ворныя землі — 35,5% (1997). За 1986—91 з сельгасабароту выведзена 47 тыс. га сельгасугоддзяў, забруджаных радыенуклідамі. Акрамя таго, на 1.1.1997 доля забруджаных радыенуклідамі зямель у агульнай плошчы сельгасугоддзяў у грамадскім сектары складае 29,7%. М.в. дае 16,7% агульнарэсп. вытв-сці збожжа, 12,8% бульбы, 7,7% ільновалакна, каля 16% мяса (у жывой вазе), 12,6% малака (1997). За 1991—97 вытв-сць валавой прадукцыі сельскай гаспадаркі знізілася на 27,4%, у т. л. прадукцыі жывёлагадоўлі — на 33,3%, раслінаводства — на 12,7%, у выніку чаго доля жывёлагадоўлі ў валавой прадукцыі сельскай гаспадаркі вобласці панізілася і склала 52,3%, а раслінаводства павялічылася да 47,7%. У структуры пасяўных плошчаў пераважаюць збожжавыя і кармавыя культуры (гл. табл. 1). Сярод збожжавых найб. плошчы пад ячменем, жытам, аўсом, пшаніцай, сярод тэхнічных — пад ільном-даўгунцом. На 1.1.1998 у М.в. 445 фермерскіх гаспадарак, яны мелі 14,7 тыс. га сельгасугоддзяў, у т. л. 12,1 тыс. га ворнай зямлі. У карыстанні грамадзян (разам з фермерскімі гаспадаркамі) 13,2% сельгасугоддзяў і 14,7% ворнай зямлі. У 1997 у асабістых дапаможных і фермерскіх гаспадарках атрымана 85% бульбы, 82% агародніны, 94% садавіны і ягад. Развіта таксама жывёлагадоўля малочна-мяснога кірунку, свінагадоўля, птушкагадоўля. У 1990-я г. пагалоўе жывёлы і птушкі зніжаецца (гл. табл. 2). Характэрна павелічэнне долі асабістых гаспадарак насельніцтва (разам з фермерскімі) у вытв-сці мяса (з 12,8% у 1990 да 24,7% у 1997) і малака (з 21,5% да 35,7%).

Транспарт. Агульная даўж. чыгункі 818 км (1997). Тэр. вобласці перасякаюць чыгункі: Віцебск—Орша—Магілёў—Жлобін, Жлобін—Бабруйск—Мінск, Орша—Крычаў—Унеча, Крычаў—Магілёў—Асіповічы, якія звязваюць вобласць з Расіяй, Украінай, інш. абласцямі рэспублікі. Найважн. чыг. вузлы: Магілёў, Бабруйск, Асіповічы, Крычаў. На долю чыг. транспарту прыпадае 93% грузаабароту (1997). Працягласць аўтамабільных шляхоў агульнага карыстання з цвёрдым пакрыццём 8,02 тыс. км (1997). Асн. магістралі Санкт-Пецярбург—Магілёў—Кіеў, Рослаўль—Бабруйск—Брэст, Магілёў—Беразіно—Мінск, Магілёў—Бабруйск—Мінск. Суднаходства па Дняпры, Бярэзіне, Сажы (грузаабарот рачнога транспарту складае 0,1% ад агульнага грузаабароту, 1997). Па тэр. вобласці праходзіць нафтаправод Унеча—Полацк.

Л.В.Казлоўская.

Табліца 1
**Пасяўныя плошчы вобласці**
Плошча (тыс. га)	Гады
Плошча (тыс. га)	1990	1997
Уся пасяўная плошча	1008,7	1023,0
Збожжавыя і зернебабовыя	415,9	422,3
Тэхнічныя культуры	24,2	8,6
у т. л. лён-даўгунец	19,0	6,3
рапс	5,2	1,6
Бульба	88,3	87,7
Агародніна	5,0	10,8
Кармавыя культуры	459,2	457,2

Табліца 2
**Пагалоўе жывёлы і птушкі ў гаспадарках**
Пагалоўе (тыс. галоў)	Гады
Пагалоўе (тыс. галоў)	1991	1998
Буйная рагатая жывёла	955,5	631,8
у т. л. каровы	306,9	250,0
Свінні	664,5	438,1
Авечкі і козы	36,4	20,9
Птушка	6252,7	4956,3

т. 9, с. 455

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)