Verbum

БАКТЭРЫЦЫ́ДНАСЦЬ,

здольнасць хім. рэчываў (бактэрыцыды), фіз. і біял. фактараў (т-ра, іанізавальнае выпрамяненне, дзеянне ферментаў) выклікаць гібель бактэрый. Уласціва таксама сываратцы крыві, слязам, сліне, малаку, страўнікаваму соку, скуры чалавека і жывёлы. Бактэрыцыднасць раслін абумоўлена рэчывамі — фітанцыдамі, якія выкарыстоўваюцца ў лячэбнай практыцы.

т. 2, с. 232

ІО́ННАЯ ТЭО́РЫЯ ЎЗБУДЖЭ́ННЯ,

тэорыя, што звязвае ўзнікненне ўзбуджэння з рухам іонаў праз паверхневую мембрану ўзбудлівай клеткі. Узбуджэнне абумоўлена павышэннем выбіральнай пранікальнасці мембраны ў адносінах да паза- і ўнутрыклетачных іонаў. У іх аснове складаныя фіз.-хім. (ферментатыўныя, структурныя, эл., тэмпературныя) працэсы.

т. 7, с. 297

ЛІМБ (ад лац. limbus пруг, шляк, аблямоўка),

плоскае кольца, падзеленае на роўныя долі акружнасці (градусы, мінуты, секунды). Служыць для адліку вуглоў у вугламерных інструментах, астр., геад., фіз. прыладах, прыцэльных прыстасаваннях зброі. Л. наз. таксама бачны край дыска Сонца, Месяца, планеты.

т. 9, с. 260

ЗАСЛУ́ЖАНЫ РАБО́ТНІК ФІЗІ́ЧНАЙ КУЛЬТУ́РЫ І СПО́РТУ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца арганізатарам фізкультурнага руху, вучоным, работнікам калектываў фіз. культуры, фізкультурных арг-цый, навуч. устаноў, н.-д. ін-таў, якія працуюць у галіне фіз. выхавання і спорту 15 і больш гадоў, за заслугі ў развіцці фіз. культуры і спорту, у арганізацыйна-метадычнай, вучэбна-трэніровачнай, выхаваўчай, інж.-тэхн., навук.-пед. і гасп. дзейнасці, удасканаленні сістэмы фіз. выхавання насельніцтва, масавага спорту, спорту вышэйшых дасягненняў. Уведзена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. З 1967 існавала званне засл. дзеяч фіз. культуры БССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя работнікі фізічнай культуры і спорту Рэспублікі Беларусь

1968. І.​Я.​Будзько, М.​І.​Васільеў, В.​Дз.​Дзмітрыеў, І.​В.​Жыткоў, П.​А.​Злотнікаў, А.​І.​Кавалеўскі, Р.​Р.​Карпаў, К.​А.​Кулінковіч, К.​П.​Нікіткоў, С.​М.​Салавей.

1969. А.​В.​Мядзведзь.

1971. Г.​М.​Бокун, Л.​П.​Бокун, К.​Дз.​Вараўка, Р.​С.​Ваткін, А.​А.​Губанаў, Р.​І.​Клім, Р.​І.​Кныш, М.​П.​Крываносаў, В.​І.​Лівенцаў, А.​У.​Ніканчыкаў, М.​Б.​Паўлючэнкаў, Т.​Р.​Рэнель, В.​М.​Фефелаў.

1972. П.​В.​Грыгор’еў.

1973. З.​Ф.​Бальшакова, К.​В.​Ганестаў, Б.​З.​Зыкаў, М.​Л.​Іткіна.

1976. У.​Б.​Гурны, П.​Я.​Зубрылін, У.​Р.​Кузаўлёў, С.​І.​Цімчанка.

1979. Э.​У.​Асіеўскі, У.​І.​Барсук, А.​Дз.​Бялова, Л.​С.​Варановіч, Я.​І.​Жавялёў, Б.​А.​Кузьмінскі, П.​У.​Піляк, М.​І.​Русіноўскі, В.​П.​Сазановіч, Дз.​І.​Сізоў, В.​П.​Угрумаў, У.​Е.​Уласаў.

1980. Я.​К.​Анкуда, М.​С.​Бялянка, Л.​З.​Галяціна, А.​І.​Паўлаў, Т.​Дз.​Самусенка.

1981. С.​П.​Мірановіч.

1983. С.​Л.​Партноў, А.​А.​Раманькоў, В.​А.​Сакалоў.

1984. В.​У.​Арлоўскі. В.​В.​Маклакоў.

1987. В.​М.​Кісялёў, Г.​Б.​Рабіль, В.​Ф.​Рыжанкоў.

1988. І.​А.​Коршунаў, Г.​Л.​Крыленка, С.​Л.​Макаранка.

1991. Л.​Р.​Гейштар.

1992. І.​П.​Гуцько, А.​М.​Курловіч, У.​М.​Рыжанкоў, М.​В.​Шапялевіч, С.​С.​Шынкар.

1993. Б.​А.​Грынь.

1994. І.​М.​Жалязоўскі.

1995. М.​М.​Аўсянік, М.​М.​Калацей.

1996. Дз.​М.​Развянкоў. 1997. Т.​Л.​Бурло.

т. 6, с. 568

БО́ЙКА (Барыс Барысавіч) (н. 6.8.1923, в. Ходараўка Горацкага р-на Магілёўскай вобл.),

бел. фізік. Акад. АН Беларусі (1974, чл.-кар. 1969), д-р фіз.-матэм. н. (1965), праф. (1976). Засл. дз. нав. Беларусі (1978). Скончыў БДУ (1951). З 1960 у Ін-це фізікі, у 1975—93 дырэктар Ін-та фізікі цвёрдага цела і паўправаднікоў АН Беларусі. Навук. працы па фіз. оптыцы, квантавай электроніцы і фізіцы цвёрдага цела. Распрацаваў палярызацыйны метад вывучэння працэсаў вязкага цячэння, стварыў шэраг новых варыянтаў квантавых генератараў, атрымаў і даследаваў новыя высокатэмпературныя звышправодныя матэрыялы. Дзярж. прэмія Беларусі 1990.

Тв.:

Фотопластичность. Мн., 1957 (разам з С.​І.​Губкіным, С.​І.​Дабравольскім);

Отражение света от усиливающих и нелинейных сред. Мн., 1988 (разам з М.​С.​Пятровым).

т. 3, с. 206

ДАЛЬНАМЕ́Р,

прылада для вызначэння адлегласцей да аб’ектаў без непасрэдных вымярэнняў на мясцовасці. Паводле прынцыпу дзеяння адрозніваюць Д. геам. (пасіўнага) і фіз. (актыўнага) тыпаў. Выкарыстоўваюцца ў інж. геадэзіі, тапаграфіі, ваен. справе, навігацыі, астраноміі, фатаграфіі і інш.

Прынцып дзеяння Д. геам. тыпу засн. на рашэнні роўнабаковага трохвугольніка па вядомай старане (базе) і процілеглым (паралактычным) вугле. Такія прылады бываюць монакулярныя (з адным акулярам; напр., у фотаграфічных апаратах) і бінакулярныя (гл. Стэрэаскапічны дальнамер), з пастаяннай базай і пастаянным вуглом (гл Аптычны дальнамер). Прынцып дзеяння Д. фіз. тыпу засн. на вымярэнні часавых або фазавых суадносін паміж пасланым і прынятым (адбітым ад аб’екта) сігналамі. У залежнасці ад выбранага дыяпазону і віду ваганняў адрозніваюць акустычныя Д. (гл. Гідралакацыя, Рэхалот), радыёдальнамеры і святлодальнамеры, у т. л. лазерныя.

П.​С.​Габец.

т. 6, с. 22

ДАРО́ЖКІН (Ніл Мікалаевіч) (н. 26.2.1927, г. Бранск, Расія),

бел. вучоны ў галіне тэхналогіі парашковых матэрыялаў. Чл.-кар. АН Беларусі (1986), д-р тэхн. н. (1977), праф. (1979). Сын М.А.Дарожкіна. Скончыў Ленінградскі ваенна-мех. ін-т (1952). З 1955 у БПІ, з 1959 у Фіз.-тэхн. ін-це Нац. АН Беларусі. У 1963—71 у ЦНДІ механізацыі і электрыфікацыі сельскай гаспадаркі нечарназёмнай зоны СССР (Мінск). З 1971 у Ін-це цепла- і масаабмену Нац. АН Беларусі. Навук. працы па фіз.-тэхн. асновах стварэння ахоўных пакрыццяў, распрацоўцы абсталявання і матэрыялаў для прыпякання іх на паверхнях дэталей машын.

Тв.:

Упрочнение и восстановление деталей машин металлическими порошками. Мн., 1975;

Центробежное припекание порошковых покрытий при переменных силовых воздействиях. Мн., 1993 (у сааўт.).

т. 6, с. 55

ГІПСАВА́ННЕ ГЛЕ́БЫ,

унясенне ў глебу гіпсу для нейтралізацыі залішняй шчолачнасці, шкоднай для многіх с.-г. раслін; спосаб хім. меліярацыі саланцоў і саланцовых глеб. Пры гіпсаванні глебы натрый у глебе замяшчаецца кальцыем, у выніку паляпшаюцца яе фіз., фіз.-хім. і біял. якасці. Глеба становіцца камякаватай, палягчаецца яе апрацоўка, паляпшаюцца водапранікальнасць і аэрацыя, павышаецца ўрадлівасць. На Беларусі гіпсаванне глебы праводзяць з мэтай угнаення (абагачэнне глебы кальцыем і серай).

Для гіпсавання глебы выкарыстоўваюць пераважна сырамолаты гіпс прыродных пакладаў, фосфагіпс (адходы вытв-сці суперфасфату і прэцыпітату), адходы содавай прам-сці. Уносяць перад ворывам і пасля яго пад культывацыю. Эфектыўнасць павялічваецца, калі гіпсаванне глебы спалучаюць з глыбокім ворывам, арашэннем, унясеннем угнаенняў, снегазатрыманнем і затрыманнем талых вод, пасевам шматгадовых траў. Гл. таксама Вапнаванне глебы.

Н.​М.​Івахненка.

т. 5, с. 260

КАРГІ́Н (Валянцін Аляксеевіч) (23.1.1907, г. Днепрапятроўск, Украіна — 21.10.1969),

савецкі фізікахімік, заснавальнік навук. школы па фізікахіміі палімераў. Акад. АН СССР (1953, чл.-кар. 1946). Герой Сац. Працы (1966). Скончыў Маскоўскі ун-т (1930). З 1930 у Фіз.-хім. ін-це імя Л.​Я.​Карпава, адначасова з 1956 праф. Маскоўскага ун-та. Навук. працы па фізікахіміі высокамалекулярных злучэнняў. Паказаў, што палімеры ўтвараюць сапраўдныя растворы. Даследаваў мех. і тэрмамех. ўласцівасці палімераў, сувязь паміж іх будовай і ўласцівасцямі. Распрацаваў метады структурна-хім. і фіз. мадыфікацыі палімераў, гумы і хім. валокнаў. Дзярж. прэміі СССР 1943, 1947, 1950, 1969. Ленінская прэмія 1962.

Тв.:

Коллоидные системы и растворы полимеров: Избр. тр. М., 1978;

Структура и механические свойства полимеров: Избр. тр. М. 1979.

Літ.:

ВА Каргин. М., 1960.

т. 8, с. 64