Verbum

САКАЛО́ЎСКІ (Анатоль Міхайлавіч) (н. 2.1.1937, в. Палікараўка Слуцкага р-на Мінскай вобл.),

бел. вучоны ў галіне траўматалогіі і артапедыі. Д-р мед. н. (1985), праф. (1990). Скончыў Мінскі мед. ін-т (1960), з 1975 працаваў у ім, з 1998 у Бел. НДІ траўматалогіі і артапедыі (з 1999 заг. лабараторыі). Навук. працы па праблемах прыроджанай і набытай паталогіі тазасцегнавога сустава, у т. л. прыроджаным і паталаг. вывіху сцягна, асептычных некрозах, дэгенератыўна-дыстрафічных захворваннях.

Тв.:

Хирургическое лечение заболеваний тазобедренного сустава. Мн., 1993 (разам з А.​С.​Крукам);

Патологический вывих бедра. Мн., 1997 (разам з А.​А.​Сакалоўскім).

т. 14, с. 87

САКС ((Sachs) Юліус) (2.10.1832, г. Вроцлаў, Польшча —29.5.1897),

нямецкі батанік, адзін з заснавальнікаў эксперым. фізіялогіі раслін. Скончыў Пражскі ун-т. З 1861 праф. с.-г. акадэміі ў г. Попельсдорф з 1867 праф. Фрэйбургскага, з 1868 — Вюрцбургскага ун-таў (Германія). Навук. працы па пытаннях фотасінтэзу, формаўтварэння, росту і руху раслін, іх мінер. жыўленні і водным рэжыме, фізіял. паталогіі і гісторыі біялогіі. Высветліў, што крухмал утвараецца ў хларапластах у выніку засваення раслінамі вуглякіслага газу на сонечным святле, што хларапласты здольны самастойна рухацца, увёў паняцце пра «вял. перыяд росту». Склаў першую фізіял. класіфікацыю расл. тканак.

т. 14, с. 91

САЛАДКО́Ў (Аляксандр Пятровіч) (н. 5.10.1960, г. Віцебск),

бел вучоны ў галіне фізіялогіі. Д-р мед. н. (1998). Скончыў Віцебскі мед. ін-т (1984), працуе ў ім (з 1999 заг. лабараторыі). Навук. працы па фізіялогіі і паталогіі мясц. механізмаў рэгуляцыі сасудзістага тонусу, прафілактыцы стрэсарных змен нармальных і пашкоджаных сасудаў і сэрца.

Тв.:

К механизму влияния малых доз тиреоидных гормонов на стрессорные изменения тонуса сосудов крыс (разам з А.​П.​Бажко) // Физиол. журн. 1995. Т. 81, № 12;

К механизму стрессорного угнетения сократительной функции и реактивности гладкой мышцы аорты (з ім жа) // Там жа. 1996. Т. 82, № 7.

т. 14, с. 97

САМСО́НАВА (Аліса Самуілаўна) (н. 2.7.1940, Мінск),

бел. вучоны ў галіне мікрабіялогіі і экалогіі. Д-р біял. н. (1995). Скончыла БДУ (1967). З 1968 у Ін-це мікрабіялогіі Нац. АН Беларусі (з 1994 заг. лабараторыі). Навук. працы па пытаннях узаемадзеяння мікраарганізмаў з кампанентамі навакольнага асяроддзя, метабалічных шляхах ператварэння мікраарганізмамі ксенабіётыкаў, выкарыстанні біятэхналогій для ачысткі навакольнага асяроддзя ад таксічных арган. рэчываў.

Тв.:

Микробные ценозы торфяных почв и их функционирование. Мн., 1983 (у сааўт.);

Биотехнология охраны окружающей среды // Биотехнология — сельскому хозяйству. Мн., 1988;

Микробиологический метод очистки сточных вод от метанола и формальдегида (у сааўт.) // Изв. Бел. инженер. Академии. 1997. № 1 (3).

т. 14, с. 141

СА́ЎЧАНКА (Аляксандр Мікалаевіч) (н. 6.8.1949, г. Гродна),

бел. вучоны ў галіне кардыяхірургіі. Д-р мед. н. (1982), праф. (1986). Скончыў Мінскі мед. ін-т (1972). У 1979—93 у Бел. НДІ кардыялогіі (заг. лабараторыі, з 1981 заг. аддзела, з 1988 нам. дырэктара). Навук. працы па пытаннях сардэчна-сасудзістай хірургіі, ішэмічнай хваробы сэрца, хірург. лячэнні набытых заган сэрца, устаноўцы штучных кардыястымулятараў. З 1993 жыве за мяжой.

Тв.:

Заболевания артерий и вен конечностей (разам з І.​М.​Грышыным) // Справочник хирурга. Мн., 1980;

Клиническая ангиология и ангиохирургия. Ч. 1—2. Мн., 1980—81 (з ім жа).

т. 14, с. 198

СА́ЎЧАНКА (Мікалай Емяльянавіч) (н. 7.10.1936, в. Турышчавічы Чачэрскага р-на Гомельскай вобл.),

бел. фізік і педагог. Дац. (1990). Скончыў Гомельскі пед. ін-т (1958). З 1967 у Бел. ун-це транспарту. Навук. працы па праблемах выкладання фізікі, пытаннях пераемнасці навучання ў школах і ВНУ. Аўтар навуч. дапаможнікаў для школ і падрыхтоўчых аддз. ВНУ.

Тв.:

Ошибки на вступительных экзаменах по физике: Справ. пособие. 2 изд. Мн, 1992;

Решение задач по физике. 3 изд. Мн, 1999;

Физика в вопросах и задачах. Мн., 2000;

Задачи по физике с анализом их решения. 2 изд. М., 2000.

т. 14, с. 198

САЦУНКЕ́ВІЧ (Ігар Сяргеевіч) (н. 3.12.1935, Мінск),

бел. фізік-тэарэтык, адзін з пачынальнікаў даследаванняў па фізіцы нейтрына на Беларусі. Канд. фіз.-матэм. н. (1970). Скончыў БДУ (1958). З 1958 у Ін-це фізікі Нац. АН Беларусі. Навук. працы па фізіцы высокіх энергій і электраслабых узаемадзеяннях элементарных часціц. Прадказаў парушэнне СР-сіметрыі за кошт электрычных дыпольных момантаў элементарных часціц, фатонны распад Ω​⁰-гіперона і ўзмацненне эфектаў слабых узаемадзеянняў паблізу вузкіх рэзанансаў.

Тв.:

Современное экспериментальное подтверждение специальной теории относительности. М., 1979;

О слабоэлектромагнитной околорезонансной интерференции (разам з А.​А.​Панковым) // Ядерная физика. 1981 Т. 33, вып. 6.

А.І.Болсун.

т. 14, с. 209

САЦЫЯБІЯЛО́ГІЯ,

галіна навукі, якая выкарыстоўвае метады эвалюц. біялогіі ў аналізе сац. жыцця. Узнікла ў 2-й пал. 20 ст. пры вывучэнні паводзін жывёл і іх згуртаванняў. Асн. праблемы С. выкладзены амер. энтамолагам Э.​Уілсанам у кн. «Сацыябіялогія. Новы сінтэз» (1975). Спрабуе тлумачыць паводзіны індывіда, зыходзячы з яго генет. праграмы.

З-за падабенства ў паводзінах жывёл і чалавека С. праводзіць прамую аналогію паміж імі. Лічаць, што паводзіны чалавека абумоўлены прыродным адборам і запраграмаваны генетычна; спрабуе ўводзіць у грамадскія навукі метады біял. навук, якія дазваляюць прадказваць паводзіны людзей; не адмаўляе таксама ролі навакольнага асяроддзя, навучання, культ. традыцый і Генет. схільнасці індывіда.

т. 14, с. 209

СЕ́МЧАНКА (Ігар Валянцінавіч) (н. 21.7.1959, г. Гомель),

бел. фізік. Д-р фіз.-матэм. н. (1997), праф. (1999). Скончыў Гомельскі ун-т (1981), дзе і працуе (з 1989 дэкан, з 1997 заг. кафедры). Навук. працы па оптыцы крышталёў і кампазіцыйных анізатропных матэрыялаў, нелінейнай оптыцы, акустаэлектроніцы. Развіў тэорыі распаўсюджвання і ўзаемадзеяння эл.-магн. і акустычных хваль у гіратропных асяроддзях з прасторавай і часавай перыядычнай структурай.

Тв.:

Объемные акустические волны в кристаллах во вращающемся электрическом поле. Мн., 1998 (разам з С.​А.​Хахомавым);

Electromagnetics of bi-anisotropic materials: Theory and applications. Amsterdam, 2001 (у сааўт.).

т. 14, с. 320

СЕМЯНЮ́ТА (Мікалай Піліпавіч) (н. 17.12.1929, с. Верхняя Хорціца Запарожскай вобл., Украіна),

бел. вучоны ў галіне электрасувязі. Канд. тэхн. н. (1966), праф. (1987). Скончыў Ленінградскі ін-т інжынераў чыг. транспарту (1957). З 1969 у Бел. ун-це транспарту (у 1971—81 і 1988—90 заг. кафедры). Навук. працы па праблемах сетак і сістэм эл. сувязі, тэорыі эл. ланцугоў, многаканальнай сувязі і перадачы дыскрэтнай інфармацыі на чыгунцы.

Тв.:

Автоматизированные рабочие места дистанций сигнализации и связи. М., 1994 (разам з Б.​А.​Макрыдзенкам, А.​М.​Семянютам);

Перадача дискретной информации на железнодорожном транспорте. М., 1999 (разам з У.​А.​Кудрашовым).

т. 14, с. 323