Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)
А́РКТЫКА,
паўночная палярная вобласць Зямлі, якая ўключае паўн. ўскраіны Еўразіі і Паўн. Амерыкі (акрамя паўд. часткі Грэнландыі і п-ва Лабрадор), амаль увесь Паўн. Ледавіты акіян з астравамі (акрамя Усх. і Паўд. Нарвежскага мора) і прылеглыя часткі Атлантычнага і Ціхага акіянаў. Паўд. мяжа на сушы суадносіцца з паўд. мяжой зоны тундры (ізатэрма 10 °C самага цёплага месяца — ліп. ці жніўня). Пл. 27 млн.км² (часам мяжой Арктыкі лічаць лінію Паўн. палярнага круга, тады пл. Арктыкі 21 млн.км²). У Паўн. Амерыцы найб. плошчы займаюць невысокія (выш. 400—700 м) узгоркавыя пласкагор’і (Арктычнае плато і інш.). Самыя высокія горы на У Грэнландыі (3700 м, г. Гунб’ёрн), Бафінавай Зямлі і в-ве Элсміра. У рэльефе сушы Еўразіі пераважаюць раўніны. Месцамі ўчасткі гор (горы Быранга на п-ве Таймыр). Многія астравы ўкрыты ледавікамі; пл. ледавікоў Арктыкі 2 млн.км². Карысныя выкапні: каменны і буры вугаль, лігніт, каменная соль, руды каляровых металаў. У мацерыковай ч. многа рэк, якія замярзаюць на 8—10 месяцаў, невял. азёры (воз. Таймыр). У Паўн. Ледавітым ак. вылучаюць шэльф (глыб. 200—300 м), заняты ўскраіннымі морамі (Бафіна, Бофарта, Чукоцкім, Усх.-Сібірскім, Лапцевых, Карскім, Баранцавым, Грэнландскім) і а-вамі мацерыковага паходжання (Канадскі Арктычны Архіпелаг, Новасібірскія а-вы, Паўн. Зямля, Новая Зямля, Зямля Франца-Іосіфа, архіпелаг Шпіцберген і інш.), і дно — глыбакаводную частку, абмежаваную з Пд краем шэльфа Еўразіі і Паўн. Амерыкі. Пл. каля 5,3 млн.км², найб.глыб. 5527 м (упадзіна Літке). Падводныя хр. Ламаносава, Гакеля і Мендзялеева падзяляюць дно на падводныя катлавіны Канадскую, Макарава, Амундсена, Нансена і інш. Працяглая палярная ноч, нізкія значэнні радыяц. балансу (пры адмоўных сярэдніх т-рах студз. ад -30 да -34 °C, ліп. каля 0 °C), фарміраванне Арктычнага антыцыклону, інтэнсіўная цыкланічная дзейнасць спрыяюць існаванню дрэйфуючага ледавіковага покрыва шматгадовых (пакавых) ільдоў. Ледавітасць марскіх акваторый Арктыкі каля 11 млн.км² зімой і каля 8 млн.км² летам. Цыркуляцыя водаў і льдоў вызначаецца водаабменам з Атлантычным і Ціхім акіянамі. Салёнасць 30—32‰. Скорасць дрэйфу лёду і пастаянных цячэнняў 2—4 км за суткі. Панаванне арктычных паветраных масаў, арктычнага клімату, наяўнасць шматгадовай мерзлаты абумовілі існаванне ландшафтаў ледзяных пустыняў, хмызняковай тундры (карлікавая бяроза, вярба, багун) і арктычных пустыняў зоны на прымітыўных арктычных глебах. Жывёльны свет: белы мядзведзь, пясец, паўн. алень, аўцабык; з птушак — белая сава, тундравая курапатка, рагаты жаваранак, «птушыныя кірмашы» (гагі, гусі, казаркі, тундравы лебедзь). У водах Арктыкі 70 відаў фітапланктону і каля 80 розных формаў зоапланктону. У морах — маржы і цюлені. Прамысловыя рыбы: селядзец, траска, пікша, марскі акунь і інш.
У 1937 у раёне полюса была арганізавана першая сав. дрэйфуючая ст. «Паўночны полюс» пад кіраўніцтвам І.Дз.Папаніна. Вялікая роля ў асваенні Арктыкі належыць Паўн. марскому шляху. У сучасным міжнар. праве замацаваны падзел Арктыкі на 5 сектараў у адпаведнасці з паўн. граніцамі Расіі, ЗША (Аляска), Канады, Даніі (Грэнландыя) і Нарвегіі, бакавыя межы — мерыдыяны, вяршыня — Паўн. полюс. Усе землі і астравы ў межах кожнага сектара ўваходзяць у склад тэр. прылеглых дзяржаў.
Літ.:
Арикайнен Л.И. Сквозь льды Арктики. М., 1982;
Яго ж. Во льдах Североамериканской Арктики. Л., 1989.
В.Ю.Панасюк.
Да арт.Арктыка. Арктычны ландшафт.Да арт.Арктыка. Белая сава.Да арт.Арктыка. Статак маржоў у Чукоцкім моры.
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
дол
1. Паверхня зямлі (БРС).
2. Месца паміж узгоркамі; нізкае поле (Навагр., Пух.Шат., Слуцк.Мал. 172, Стаўбц., Шчуч.).
3. Яма, магіла (БРС).
4. Заліўны луг (Кобр.Гільт. 67). Тое ж дул (Кобр.).
Беларускія геаграфічныя назвы. Тапаграфія. Гідралогія. (І. Яшкін, 1971, правапіс да 2008 г.)
не́бан. Hímmel m -s; Firmamént n -(e)s (скляпенненеба);
◊
быць на сёмым не́беразм. im síeb(en)ten Hímmel sein;
памі́ж не́бам і зямлёйразм. zwíschen Hímmel und Érde;
пад адкры́тым не́бамúnter fréiem Hímmel;
як з не́ба звалі́ўся wie vom Hímmel [aus den Wólken] gefállen; wie aus héiterem Hímmel як не́ба ад зямлі́ hímmelweit entférnt [verschíeden], wie Tag und Nacht;
тра́піць па́льцам у не́ба danébenhauen*vi; danébengreifen*vi;
вы́рас да не́ба, а дурны́ як трэ́ба≅ groß ist der Báumstumpf, doch schlecht
Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс)
Несучы, даставіць да якога‑н. месца. Данесці рэчы да вагона. □ Жанчына спяшалася, як мага, каб хутчэй данесці да хаты маленькае дзіця.Лынькоў.Язэп так і не данёс лыжку да рота. Зацірка разлілася.Асіпенка.// Перамясціўшы, наблізіўшы, зрабіць чутным (гукі, пах і пад.). З вёскі вецер данёс галасы людзей, якія выходзілі з клуба.Сіняўскі.Пах смалісты ад Слуцка і Мінска Ўслед за намі данеслі вятры.Прыходзька.// Захаваць, зберагчы ў сабе да пэўнага часу. Летапісы, што данеслі да нас праз вякі каштоўныя звесткі аб мінулых днях нашай зямлі, неаднаразова успамінаюць пра.. [Полацк] і яго князёў.Штыхаў.Іржанне коней, стогн зямлі, Нямая стоенасць рыданняў... Чаму да сённяшніх світанняў Мы гэта ў сэрцах даняслі?Гаўрусёў.//перан. Давесці да свядомасці, зрабіць даступным, зразумелым. Вялікая справа — умець данесці да народа бальшавіцкую праўду.Шамякін.Паэтычнае слова дапамагала пісьменніку данесці да чытача сваё захапленне жыццём.Адамовіч.
дане́сці2, ‑нясу, ‑нясеш, ‑нясе; ‑нясём, ‑несяце; пр. данёс, ‑несла; зак.
1. Далажыць, паведаміць; зрабіць данясенне. 14 снежня 1905 года мінскі паліцмайстар данёс губернатару, што па Губернатарскай вуліцы выкрыта тайная друкарня.«ЛіМ».Разведка Бумажкова данесла, што, не даходзячы да ракі, танкі перагрупіроўваюцца.Чорны.
2.накаго і без дап. Зрабіць данос, тайна паведаміць. І не выходзіла з галавы думка: няўжо Васіль дапусціўся да таго, што данёс польскай паліцыі на Мартына?Колас.Паўлюкоўскі шчасліва дабраўся да сваіх Ініцаў, але нехта данёс, што былы чырвоны афіцэр тайком вярнуўся дамоў з Саветаў.Машара.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
pile
I[paɪl]1.
n.
1) сьці́рта f.; шта́бель -я m.; стос, стус -а m. (папе́ры, кні́гаў); шу́рка (дро́ваў)
pile of wood — шу́рка дро́ваў
2) ку́ча f.
pile of dirt — ку́ча зямлі́
3) informal мно́ства n., про́цьма f.
a pile of work (dishes) — мно́ства пра́цы (по́суду).
4) Electr. батарэ́я f.
2.
v.
склада́ць у сьці́рты, шу́ркі; ськіда́ць на ку́чу
to pile up — намята́ць, нано́сіць го́рбы (сьне́гу, пяску́)
II[paɪl]
n.
1) во́рс -у m. (на аксамі́це, ваўня́най ткані́не)
2) то́нкі, мя́ккі во́лас або́ пух
Ангельска-беларускі слоўнік (В. Пашкевіч, 2006, класічны правапіс)
rent
I[rent]1.
n.
1) кватэ́рная пла́та; пла́та за арэ́нду зямлі́ і пад., чынш -у m.
2) наём на́йму, прака́т -у m. (часо́вае карыста́ньне)
for rent — у на́ймы (пако́й, дом); на прака́т (а́ўта і пад.)
2.
v.t.
1)
а) найма́ць што ў каго́
б) дава́ць у на́ймы
2) браць або́ аддава́ць у арэ́нду (дом, по́ле), на прака́т (машы́ну)
II[rent]1.
n.
1) дзі́рка, про́разь f.
2) разьбіцьцё n., раско́л -у m. (у арганіза́цыі)
2.
v., p.t. and p.p. of rend
Ангельска-беларускі слоўнік (В. Пашкевіч, 2006, класічны правапіс)
аралля́ Нядаўна ўзаранае поле (Дубр., Кузн.Касп., Лёзн., Пол., Тал.Мядзв., Уш.); апрацоўка зямлі (Слаўг.). Тое ж аральба́ (Кузн.Касп.), ара́нне, арба́ і арьба́ (Слаўг.), ата́ра (Мін.Шпіл. Заметка, 1853, л. 17), арылля́ (Уш.).
Беларускія геаграфічныя назвы. Тапаграфія. Гідралогія. (І. Яшкін, 1971, правапіс да 2008 г.)
даткну́цца (да каго, чаго) сов.
1. прикосну́ться (к кому, чему), притро́нуться (к кому, чему), дотро́нуться, косну́ться (кого, чего), соприкосну́ться (с кем, чем и без доп.);
д. да зямлі́ — прикосну́ться (притро́нуться) к земле́;
д. руко́ю да дрэ́ва — дотро́нуться руко́й до де́рева;
не́шта ~ну́лася да маёй рукі́ — что́-то косну́лось мое́й руки́;
2.перен. косну́ться (чего), соприкосну́ться (с чем);
мне не́як давяло́ся д. да гэ́тай спра́вы — мне ка́к-то пришло́сь соприкосну́ться с э́тим де́лом
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
навярну́цьсов.
1. (наложить в беспорядке) навали́ть, навороти́ть;
н. го́ры зямлі́ — навали́ть (навороти́ть) го́ры земли́;
