Verbum

НАЦЫЯНА́ЛЬНАЙ АКАДЭ́МІІ НАВУ́К БЕЛАРУ́СІ БУДЫ́НКІ,

комплекс навукова-даследчых устаноў, будынкаў адм., гасп. і вытв. прызначэння ў Мінску. Стварэнне комплексу пачалося ў 1931—32 у паўн.-ўсх. частцы горада паводле праекта Г.Лаўрова. У аснове кампазіцыйнага вырашэння сістэма паасобных павільёнаў і карпусоў для НДІ. Першым пабудаваны 3-павярховы лабараторны корпус, павернуты гал. фасадам да гар. магістралі (цяпер Скарыны праспект). У 1934—35 праектаванне і вядзенне буд-ва ажыццяўляў арх. І.Лангбард, які, пакінуўшы першапачатковую планіроўку карпусоў, змяніў іх аб’ёмнапрасторавую кампазіцыю. Разгорнутыя пад прамым вуглом паасобныя аб’ёмы былі аб’яднаны агульным вестыбюлем з параднай 3-маршавай лесвіцай, 2-радовая каланада, пастаўленая перад ім, утварыла гал. корпус (завершаны ў 1939), надала яму ўрачыстую манументальнасць. У Вял. Айч. вайну гал. корпус пашкоджаны, у 1949 адноўлены; стаў адным з планіровачных вузлоў у забудове праспекта Скарыны. У 1960—70-я г створаны комплекс будынкаў у квартале паміж вуліцамі Сурганава і Акадэмічнай: 4—5-павярховыя карпусы ін-таў фізікі і фізіка-арган. хіміі (арх. А.​Іваноў), матэматыкі (арх. А.​А.​Воінаў), агульнай і неарган. хіміі (арх. Г.​Бенядзіктаў), фотабіялогіі, заалогіі, СКБ Ін-та фізікі (арх. А.​А.​Воінаў), Цэнтр. навук. б-кі імя Я.​Коласа (арх. Э.​Гальдштэйн).

На сумежных вуліцах узведзены будынкі ін-таў тэхн. кібернетыкі (арх. А.​Беразоўскі, Ю.​Грыгор’еў), фізікі цвёрдага цела і паўправаднікоў (А.​Шчусеў) і інш. Да гал. корпуса з боку вул. Акадэмічнай прыбудаваны корпус прэзідыума (цяпер Ін-т гісторыі; 1964, арх. Н.​Аладава, В Ладыгіна). У 1977 завершана буд-ва двух 14-павярховых карпусоў уздоўж вуліц Сурганава і Акадэмічнай, павернутых пад вуглом адзін да аднаго і аб’яднаных аб’ёмам канферэнц-залаў і Музеем стараж.-бел. культуры Ін-та мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К.​Крапівы (арх. А.​Духан, А.​Красоўскі, Л.​Хаюцін). З 1972 вядзецца буд-ва новага акадэмгарадка па вул. Жодзінскай (праект ін-та «Белдзяржпраект») на тэр. 310 га. Ён будзе складацца з адм.-грамадскага цэнтра, навук.-вытв. і жылой зон. Комплексы ўключаюць 2—3 групы, у кожнай па 4 будынкі рознага функцыян. прызначэння, аб’яднаныя паміж сабой пераходамі. Узведзены (1983) карпусы ін-таў фізікатэхн. і мікрабіялогіі (арх. В.​Малышаў, А.​Пецярбуржцаў, Я.​Яснагародскі), геафізікі і геахіміі (арх. М.​Вінаградаў, Г.​Гераўкер, Б.​Папоў) і інш. Іл. гл. да арт. Мінск.

С.​А.​Сергачоў.

т. 11, с. 226

ПЕ́РШАЕ ТАВАРЫ́СТВА БЕЛАРУ́СКАЙ ДРА́МЫ І КАМЕ́ДЫІ Існавала ў крас. 1917 — сярэдзіне 1920 у Мінску. Створана Ф.Ждановічам

(арганізатар, кіраўнік, рэжысёр) пры ўдзеле І.Буйніцкага, У.Фальскага. Адкрылася 23.4.1917 спектаклямі «Паўлінка» Я.​Купалы і «У зімовы вечар» паводле Э.​Ажэшкі ў памяшканні Мінскага гар. т-ра. Потым працавала ў клубе «Беларуская хатка». У т-ва ўваходзілі ўдзельнікі драм. гурткоў, хор (кіраўнік У.​Тэраўскі),

танц. група (кіраўнік Ч.​Родзевіч) і аркестр нар. інструментаў (кіраўнік Дз.​Захар). Значнай падзеяй была першая пастаноўка т-вам п’есы Я.​Купалы «Раскіданае гняздо» (10.7.1917). Калектыў развіваўся на прафес. аснове і ў сваёй дзейнасці абапіраўся на нар. традыцыі Першай беларускай трупы Ігната Буйніцкага. Пасля спектакляў звычайна наладжваліся дэкламацыі, выконваліся нар. танцы і песні. Т-ва адыграла важную ролю ў культ. жыцці Беларусі, у станаўленні бел. прафес. тэатр. мастацтва. Трупа выязджала на гастролі ў розныя гарады Беларусі. Пры ўдзеле членаў т-ва створаны «Беларускі савецкі тэатр» і Мінскае таварыства працаўнікоў мастацтва. У 1920 з адкрыццём у Мінску Бел. дзярж. т-ра (з 1944 Бел. т-ра імя Я.​Купалы) значная частка калектыву ўвайшла ў яго трупу і т-ва спыніла сваю дзейнасць. У розны час у трупу ўваходзілі: В.​Адуцкевіч, Т.​Бандарчык, Я.​Беларус, В.​Вашкевіч, У.​Галубок, Г.​Грыгоніс, Р.​Жакоўскі, Ждановіч, В.​Жылінскі, М.​Зароская, А.​Іваноў, А.​Крыніца, М.​Кудзелька (М.​Чарот), Я.​Лабаноўская, М.​Лабаноўскі, А.​Ліпніцкая (Ліпнічанка), К.​Міронава, М.​Міцкевіч, П.​Мядзёлка, Л.​Навахацкая, П. і Я. Раткевіч (Раткевічанкі), Л.​Ржэцкая, К.​Саннікаў, Е.​Станкевіч, С.​Станюта, В.​Тарасік, Ядвігін Ш. і інш. Сярод пастановак: «Паўлінка» Я.​Купалы, «Антось Лата» Я.​Коласа, «Пісаравы імяніны», «Апошняе спатканне», «Бязвінная кроў» Галубка, «Модны шляхцюк» К.​Каганца, «Пінская шляхта» В.​Дуніна-Марцінкевіча, «Мікітаў лапаць» М.​Чарота, «Сягонняшнія і даўнейшыя» К.​Буйло, «У зімовы вечар», «Хам» Ажэшкі, «Пашыліся ў дурні» М.​Крапіўніцкага, «Міхалка» Далецкіх, «Сватанне» А.​Чэхава і інш.

Літ.:

Рамановіч Я.С. Рэкі цякуць з ручаёў. Мн., 1969;

Атрошчанка А.Я. Фларыян Ждановіч. Мн., 1972;

Няфёд У.І. Гісторыя беларускага тэатра. Мн., 1982;

Гісторыя беларускага тэатра. Т. 1—2. Мн., 1983—85.

У.​І.​Няфёд.

т. 12, с. 307

НАРО́ДНЫ АРТЫ́СТ БЕЛАРУ́СІ,

ганаровае званне. Прысвойваецца з 1994 Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь артыстам і рэжысёрам т-ра, тэлебачання, радыё, эстрады, кіно і цырка, кампазітарам, дырыжорам, рэжысёрам і муз. выканаўцам, якія маюць ганаровае званне заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь, валодаюць выключным майстэрствам, стварылі выдатныя маст. вобразы, спектаклі, тэле- і радыёпастаноўкі, муз. творы, маюць асаблівыя заслугі ў развіцці мастацтва краіны. Устаноўлена СНК БССР 5.12.1927, потым Указам Прэзідыума Вярх. Савета БССР ад 13.5.1982.

Народныя артысты Беларусі

1928. У.​І.​Галубок.

1934. М.​Ф.​Рафальскі.

1938. Л.​П.​Александроўская, А.​К.​Ільінскі, У.​І.​Уладамірскі (Малейка).

1940. Дз.​А.​Арлоў, З.​А.​Васільева, Г.​П.​Глебаў (Сарокін), А.​М.​Ермалаеў, І.​Ф.​Ждановіч, П.​І.​Засецкі, П.​С.​Малчанаў, Е.​А.​Міровіч, Р.​В.​Млодак.

1941. Г.​Ю.​Грыгоніс.

1944. Г.​Б.​Абуховіч, Л.​Ф.​Аляксеева, А.​Дз.​Арсенка, І.​Р.​Балоцін (Балотны), В.​Я.​Галаўчынер, М.​І.​Дзянісаў, М.​П.​Звездачотаў, А.​В.​Нікалаева, Л.​І.​Ржэцкая, Ц.​М.​Сяргейчык. 1946. В.​У.​Галіна (Александроўская), Б.​В.​Платонаў, Л.​Р.​Рахленка.

1949. У.​І.​Дзядзюшка, В.​А.​Залатароў, В.​М.​Малькова, К.​М.​Саннікаў, М.​М.​Чуркін, Р.​Р.​Шырма.

1952. А.​Р.​Шэлег.

1953. М.​С.​Бялінская, А.​Ф.​Кістаў, В.​М.​Пола, А.​П.​Радзялоўская, Я.​К.​Цікоцкі, І.​Б.​Шаціла.

1954. М.​Дз.​Ворвулеў, С.​У.​Дрэчын, М.​А.​Зюванаў, Р.​А.​Качаткоў.

1955. М.​І.​Аладаў, С.​С.​Бірыла, В.​Ф.​Валчанецкая, С.​Ю.​Друкер, І.​І.​Жыновіч (Жыдовіч), Я.​А.​Карнавухаў, У.​У.​Корш-Саблін, К.​К.​Кудрашова, Л.​У.​Любімаў, Т.​М.​Ніжнікава, Б.​А.​Пакроўскі, І.​М.​Раеўскі, Л.​М.​Ражанава, І.​П.​Сайкоў, М.​М.​Сярдобаў, А.​М.​Трус, В.​Ф.​Фёдараў, Г.​І.​Цітовіч.

1956. Я.​М.​Палосін.

1957. Р.​М.​Кашэльнікава, С.​М.​Станюта.

1959. Л.​Ф.​Бражнік, С.​С.​Бульчык, А.​А.​Рыбальчанка, Ф.​І.​Шмакаў.

1961. З.​Ф.​Стома.

1963. Л.​І.​Галушкіна, А.​М.​Генералаў, А.​І.​Клімава, І.​Дз.​Сарокін, Г.​Б.​Шчарбакоў, Т.​І.​Шымко.

1964. З.​І.​Бабій, В.​І.​Глушакоў, Л.​У.​Голуб, В.​К.​Давыдаў, Н.​С.​Давыдзенка, Т.​М.​Каламійцава, А.​А.​Карзянкова, В.​І.​Крыкава, І.​М.​Савельева, Дз.​М.​Смоліч, С.​Л.​Талкачоў, В.​М.​Чарнабаеў, М.​К.​Шэхаў.

1966. В.​П.​Міронаў.

1967. З.​І.​Браварская, Г.​А.​Волкаў, Т.​П.​Заранок, Я.​М.​Кімберг, Г.​К.​Макарава, В.​П.​Тарасаў, Р.​І.​Янкоўскі, М.​М.​Яроменка.

1968. А.​В.​Багатыроў, А.​К.​Логінаў.

1970. У.​У.​Алоўнікаў, А.​А.​Астрамецкі, Я.​К.​Глебаўская, І.​С.​Папоў, Б.​М.​Пянчук.

1971. С.​П.​Данілюк, А.​П.​Кагадзееў, К.​М.​Малышава.

1972. З.​І.​Канапелька, І.​А.​Матусевіч.

1973. І.​Н.​Вейняровіч, Я.​А.​Глебаў.

1974. Г.​С.​Аўсяннікаў, Ю.​У.​Семяняка.

1975. Л.​Г.​Бржазоўская, Л.​М.​Давідовіч, В.​У.​Саркісьян.

1976. В.​Л.​Вуячыч, Г.​П.​Маркіна, А.​М.​Саўчанка.

1977. М.​М.​Бяльзацкая, С.​С.​Вуячыч, М.​Г.​Захарэвіч, Ю.​У.​Сідараў, С.​А.​Штэйн.

1978. В.​У.​Роўда.

1979. В.​М.​Елізар’еў, У.​А.​Куляшоў, А.​А.​Ляляўскі, У.​Г.​Мулявін, Ю.​А.​Траян, В.​Ц.​Тураў, В.​П.​Чацверыкоў.

1980. Н.​В.​Гайда, Г.​М.​Гарбук, Л.​Д.​Гарэлік, Л.​І.​Златава, П.​В.​Кармунін, Н.​М.​Паўлава, Ю.​Ф.​Ступакоў, І.​С.​Шыкунова.

1982. І.​М.​Лучанок.

1984. У.​Ц.​Камкоў, Т.​А.​Кокштыс, Я.​Ф.​Пятроў, Я.​П.​Шыпіла.

1985. З.​А.​Бандарэнка, І.​М.​Дабралюбаў.

1987. А.​М.​Вараб’ёў, М.​П.​Дрынеўскі, Я.​А.​Еўдакімаў, М.​А.​Казінец, Дз.​Б.​Смольскі.

1988. Г.​М.​Вагнер.

1989. В.​І.​Гаявая, П.​П.​Дубашынскі, А.​Л.​Мілаванаў, Ю.​І.​Шэфер.

1990. В.​Н.​Дашук, Г.​С.​Дубаў, Н.​А.​Карнеева, Г.​С.​Талкачова, М.​М.​Пташук, У.​С.​Экнадыёсаў, Ю.​М.​Яфімаў.

1991. С.​А.​Акружная, Г.​А.​Арлова, І.​А.​Душкевіч, Л.​К.​Каспорская, М.​У.​Пятроў, У.​М.​Яскевіч.

1992. У.​У.​Іваноў, В.​Ц.​Лебедзеў, Т.​М.​Яршова.

1993. А.​І.​Ярмоленка.

1994, В.​С.​Белахвосцік, М.​Я.​Фінберг.

1995. В.​М.​Клебановіч, Б.​І.​Луцэнка, Б.​А.​Масумян, В.​П.​Раінчык, В.​М.​Раеўскі.

1996. У.​В.​Гасцюхін, Л.​І.​Трушко, Э.​С.​Ханок.

1997. В.​М.​Мазур, В.​М.​Філатаў.

1998. І.​У.​Алоўнікаў, М.​І.​Берсан, Л.​К.​Захлеўны, В.​К.​Іваноў, П.​В.​Рыдзігер, А.​Л.​Ткачонак.

1999. Ю.​Г.​Бастрыкаў, Я.​П.​Гладкоў, В.​У.​Дудкевіч, Э.​Б.​Зарыцкі, С.​А.​Картэс, Л.​К.​Лаўрыновіч, А.​К.​Памазан, Н.​А.​Руднева, К.​Ю.​Фадзеева. (Пра кожнага гл. асобны арт.).

т. 11, с. 178

АФТАЛЬМАЛО́ГІЯ (ад грэч. ophthalmos вока + ...логія),

галіна медыцыны, якая вывучае анатомію і фізіялогію органа зроку, хваробы вачэй, распрацоўвае метады іх дыягностыкі, лячэння і прафілактыкі.

Першыя звесткі пра хваробы вачэй ёсць у стараж.-егіп. пісьмовых помніках, у працах Гіпакрата, індыйскіх і кітайскіх медыкаў. Як самаст. навука афтальмалогія пачала фарміравацца ў 17 ст. з развіццём оптыкі. Яе развіццю спрыяла вынаходства ням. вучоным Г.​Гельмгольцам вочнага люстэрка (афтальмаскопа, 1851). Да сярэдзіны 19 ст. належаць і даследаванні ў галіне фізіял. оптыкі, стварэнне вучэнняў пра рэфракцыю і акамадацыю вока. У Расіі першая кафедра вочных хвароб заснавана ў 1818, вочныя лячэбніцы ў Пецярбургу і Маскве — у 1824—26. Уклад у афтальмалогію зрабілі рас. вучоныя А.​У.​Іваноў, А.​А.​Крукаў, А.​М.​Маклакоў, Л.​Г.​Белярмінаў, М.​І.​Авербах, В.​П.​Адзінцоў, У.​П.​Філатаў (першы ў свеце распрацаваў хірург. метад перасадкі рагавіцы). У наш час у практыку ўвайшлі лазерная хірургія, вочныя аперацыі пад мікраскопам (укаранёны М.​Л.​Красновым, А.​П.​Несцеравым і інш., распрацоўваюцца ў Міжгаліновым навук.-тэхн. комплексе «Мікрахірургія вока» пад кіраўніцтвам С.​М.​Фёдарава). Сярод работ замежных афтальмолагаў найбольш вядомы працы па пытаннях патагенезу, клініцы і лячэнні глаўкомы (С.​Дзьюк-Элдэр, Вялікабрытанія; Б.​Бекер, ЗША; Р.​Эцьен, Францыя), праблемах захворванняў сятчаткі вока (М.​Газ, ЗША), выкарыстанні крыяхірургіі ў афтальмалогіі (Т.​Крвавіч, Польшча).

На Беларусі даследаванні па афтальмалогіі пачаліся з 2-й пал. 19 ст. Сучасны этап развіцця афтальмалогіі звязаны з працамі Т.​В.​Бірыч і яе вучняў: Т.​А.​Бірыч, Г.​Р.​Васільева, Д.​В.​Кантар і інш. (распрацоўкі ў галіне крыяхірургіі вочных захворванняў, глаўкомы, апёкаў вачэй і інш.). Н.-д. работа вядзецца ў Бел. ін-це ўдасканалення ўрачоў, Бел. НДІ экспертызы працы інвалідаў, на кафедрах вочных хвароб мед. ін-таў. Распрацоўваюцца пытанні лячэння і прафілактыкі траўмаў органа зроку, дыягностыкі і лячэння вочных хвароб (М.​С.​Завадская, М.​М.​Залатарова, А.​У.​Васілевіч, І.​І.​Катлярова, К.​І.​Клюцавая, І.​В.​Морхат, У.​Т.​Парамей, К.​І.​Чвялёва, Л.​К.​Яхніцкая). Асн. сучасныя кірункі даследаванняў: распрацоўка і ўкараненне мікрахірург. тэхнікі лячэння хвароб і траўмаў органа зроку, лазерная хірургія, дыягностыка і лячэнне вірусных захворванняў вачэй, пытанні прафілактыкі і лячэння блізарукасці, уздзеяння малых дозаў радыяцыі на орган зроку.

Літ.:

Бирич Т.В. Применение низких температур в офтальмологии. Мн., 1984;

Золотарева М.М. Избранные разделы клинической офтальмологии. Мн., 1973;

Клюцевая Е.И. Хирургическое лечение прогрессирующей близорукости. Мн., 1984.

Л.​К.​Яхніцкая.

т. 2, с. 142

МАЁЛІКА (італьян. maiolica ад старой назвы г. Мальёрка, праз які ў Італію ўвозілі іспана-маўрытанскую кераміку),

вырабы з каляровай абпаленай гліны з буйнапорыстым чарапком, пакрытыя непразрыстай палівай (арх. абліцоўка, посуд, статуэткі); від керамікі. Дэкар. малюнак наносяць перад абпальваннем па сырой белай паліве. Дзякуючы абпальванню пры параўнальна невысокай тэмпературы фарба захоўвае свой колер.

М. вядома са старажытнасці ў Егіпце, Вавілоніі, Іране, некат. інш. краінах Азіі. Дасягнула росквіту ў 15—17 ст. у Італіі, Іспаніі, Францыі, Германіі, у 17—18 ст. у Расіі. Значны ўклад у развіццё М. ў Рус. дзяржаве зрабілі майстры цаніннай справы — выхадцы з Беларусі С.​Грыгор’еў, С.​Іваноў (Палубес), І.​Максімаў, старац Іпаліт, Ф.​Чука, П.​Заборскі.

На тэр. Беларусі рознакаляровую М. выраблялі з 12 ст. амаль ва ўсіх гарадах. Зберагліся фрагменты гродзенскага маёлікавага посуду, цацак і плітак 12—13 ст., абліцовачных плітак 14—15 ст., кафлі 15—20 ст., посуду 18—19 ст., мінскага маёлікавага посуду, полацкага, тураўскага, пінскага, мсціслаўскага посуду і плітак 12—13 ст., посуд і кафля заслаўскія, віцебскія, копыскія 16—20 ст. Найб. вядомы М. івянецкая (посуд, дробная пластыка, цацкі) і ракаўская (посуд, скульптура, цацкі, попельніцы, чарніліцы) 19—20 ст., барысаўская (посуд, цацкі, дробная пластыка, 18—20 ст.), кафля заслаўская (17 ст.), копыская (16—20 ст.), віцебская (15—19 ст.), магілёўская (17—19 ст.), мірская (16—18 ст.), мсціслаўская (15—18 ст.). У 1920-я г. М. развівалася пры Віцебскім маст. тэхнікуме, у 1950-я г. — пры Мінскім фаянсава-фарфоравым з-дзе, з 1960-х г. — пры Бел. тэатр.-маст. ін-це, Маст. фондзе Беларусі. З 1970-х г. маёлікавыя вырабы выпускаюць аб’яднанне «Беларуская мастацкая кераміка», Гродзенскі камбінат буд. матэрыялаў, Аршанскі камбінат сілікатных вырабаў, нар. майстры. Сярод прафес. мастакоў маёлікавых вырабаў М.​Байрачны, М.​Бяляева, Г.​Гаркуноў, Г.​Гаўрылаў, В.​Данчук, А.​Дзятлава, Ф.​Зільберт, А.​Зіменка, В.​Калтыгін, Т.​Кіршчына, В.​Кірыленка, А.​Концуб, Ю.​Конюх, Н.​Кухарэнка, М.​Міхалап, М.​Несцярэўскі, Т.​Паражняк, В.​Прыешкін, Г.​Пусеў, Т.​Пятроўская, З.​Раўко, Т.​Сакалова, У.​Угрыновіч, Я.​Хамініч, М.​Шаўцова, Ф.​Шостак. Іх творам характэрны выразная вобразная дэкаратыўнасць, значнасць зместу, эксперыментатарскія пошукі ў галіне новых пластычных і жывапісных магчымасцей керамічнай масы, глазураў, эмаляў.

Літ.:

Елатомцева И.М. Художественная керамика Советской Белоруссии. Мн., 1966;

Беларуская кераміка: [Альбом]. Мн., 1984.

М.​М.​Яніцкая.

т. 9, с. 499

АГРАХІ́МІЯ (ад агра... + хімія),

агранамічная хімія, навука пра хім. працэсы ў глебе і раслінах, жыўленне раслін, выкарыстанне ўгнаенняў і сродкаў хім. меліярацыі глебаў; аснова хімізацыі сельскай гаспадаркі. Грунтуецца на дасягненнях аграноміі і хіміі.

Пачала фарміравацца ў 2-й пал. 18 — пач. 19 ст. Адзін з заснавальнікаў аграхіміі франц. вучоны Ж.​Бусенго. Развіццё ў Расіі звязана з працамі М.​І.​Афоніна, А.​Ц.​Болатава, А.​А.​Нартава, М.​Г.​Паўлава і інш., у замежжы — шведскага хіміка І.​Валерыуса, ням. Ю.​Лібіха і А.​Тэера. У галіне аграхіміі працавалі Дз.​І.​Мендзялееў (першыя доследы па вывучэнні эфектыўнасці ўгнаенняў), К.​А.​Ціміразеў, П.​А.​Костычаў, Дз.​М.​Пранішнікаў (заснавальнік аграхім. школы; распрацаваў тэорыю азотнага жыўлення раслін, навук. асновы фасфарытавання глеб) і інш. Вынікі аграхім. даследаванняў выкарыстоўваюцца пры распрацоўцы пытанняў аховы земляў, ажыццяўленні папераджальных мер барацьбы з забруджваннем глебы.

На Беларусі першыя аграхім. даследаванні праведзены ў Горы-Горацкай земляробчай школе (вывучэнне эфектыўнасці гною), на Беняконскай с.-г. (выкарыстанне лубіну на зялёнае ўгнаенне) і Мінскай балотнай (дзеянне ўгнаенняў на тарфяных глебах) доследных станцыях. Як самаст. навука развіваецца з 1920-х г.: распрацоўка асноў вапнавання глебаў і вывучэнне дзеяння ўгнаенняў на розных глебах і культурах (А.​К.​Кедраў-Зіхман, Р.​І.​Пратасеня, І.​Р.​Уласенка, І.​К.​Шпілеўскі, В.​І.​Штэмпель, В.​С.​Рубанаў, У.​М.​Пілько, Р.​Т.​Вільдфлуш, З.​П.​Ганчарова, Б.​Б.​Бельскі), распрацоўка рацыянальных спосабаў выкарыстання сідэратаў (Я.​К.​Аляксееў) і торфу як угнаення. Н.-д. работа па праблемах аграхіміі вядзецца ў Бел. НДІ глебазнаўства і аграхіміі, які стаў метадычным цэнтрам па кіраўніцтве Дзярж. аграхім. службай і геагр. сеткай доследаў з угнаеннямі, а таксама ў н.-д. ін-тах земляробства і кармоў, меліярацыі і лугаводства, пладаводства, агародніцтва, бульбы, Бел. с.-г. акадэміі, Гродзенскім с.-г. ін-це, аддзелах аграхіміі абл. доследных станцый. Распрацаваны тэарэт. асновы і спосабы выкарыстання ўгнаенняў пад запланаваны ўраджай з улікам уласцівасцяў глебаў і біял. асаблівасцяў культур. Вывучаецца аграхімія глебаў і жыўлення раслін з дапамогай мечаных атамаў (С.​Н.​Іваноў). Складаюцца дэталёвыя планы выкарыстання ўгнаенняў для палёў і культур кожнай гаспадаркі рэспублікі, размяркоўваюцца фонды мінер. угнаенняў і вапны, робяцца прагнозы ўраджайнасці с.-г. культур, разлікі планавай і фактычнай акупнасці ўгнаенняў (Т.​Н.​Кулакоўская, І.​М.​Багдзевіч, Л.​П.​Дзяткоўская, Р.​У.​Васілюк). З 1980-х г. роля аграхіміі ў рашэнні праблем сельскай гаспадаркі нязмерна вырасла. Інтэнсіўныя тэхналогіі вырошчвання с.-г. культур у многім базіруюцца на рацыянальным выкарыстанні ўгнаенняў і інш. хім. сродкаў, што патрабуе распрацоўкі аптымальных рэжымаў жыўлення раслін, новых формаў угнаенняў і спосабаў іх прымянення.

Літ.:

Новое в повышении плодородия почв. Мн., 1988;

Агрохимическая характеристика почв сельскохозяйственных угодий Республики Беларусь. Ч. 1—2. Мн., 1992.

П.​І.​Шкурынаў.

т. 1, с. 85

РАССЕ́ЯННЕ СВЯТЛА́,

змена характарыстык святла (напрамку распаўсюджвання, інтэнсіўнасці, частотнага спектра, палярызацыі) пры яго ўзаемадзеянні з рэчывам, што ўспрымаецца як няўласнае свячэнне рэчыва. Паслядоўнае апісанне Р.с. магчыма ў рамках квантавай тэорыі ўзаемадзеяння выпрамянення з рэчывам, аднак у многіх выпадках выкарыстоўваюць хвалевую тэорыю выпрамянення, паводле якой падаючая хваля ўзбуджае ў асяроддзі вымушаныя ваганні эл. зарадаў, якія становяцца крыніцамі другасных эл.магн. хваль.

Р.с. пругкае, калі яно адбываецца без пераўтварэння частаты (гл. Рэлея закон), і няпругкае, калі частата мяняецца; кагерэнтнае, калі фаза рассеянай хвалі адназначна вызначаецца фазай падаючай хвалі, у інш. выпадках — некагерэнтнае. У залежнасці ад саставу і стану рассейвальнага асяроддзя Р.с. адбываецца на розных кампанентах. Р.с. свабодным электронам з’яўляецца пругкім, інтэнсіўнасць рассеяння ўперад і назад удвая большая, чым у перпендыкулярным напрамку, і не залежыць ад даўжыні хвалі святла. Р.с. асобным атамам вельмі залежыць ад частаты падаючага святла ω : пры ω, параўнальным з частатой уласных ваганняў электронаў атама ω₀, інтэнсіўнасць рассеяння прапарцыянальная ω​⁴ (закон Рэлея); пры рэзанансе (ω = ω₀) Р.с. ўзрастае. Пры рассеянні малекуламі акрамя пругкага (аналагічнага атамнаму) можа ўзнікаць і няпругкае рассеянне са зрухам па частаце, інтэнсіўнасць якога на некалькі парадкаў меншая за рэлееўскае (гл. Камбінацыйнае рассеянне святла). Р.с. буйнымі ўтварэннямі абумоўлена флуктуацыямі аптычнай шчыльнасці асяроддзя па прасторы, якія могуць узнікаць з-за наяўнасці ў асяроддзі іншародных цел (кроплі вады, пылінкі ў паветры, суспензіі, украпіны ў крышталях і інш.) ці з прычыны цеплавых флуктуацый шчыльнасці аднароднага рэчыва (малекулярнае Р.с.). Рух абласцей неаднароднасці асяроддзя прыводзіць да ўзнікнення ў Р.с. зрушаных па частаце ліній, напр. пры гіпергуку. Пры вял. колькасці цэнтраў рассеяння акрамя элементарнага акта рассеяння ўзнікае шматразовае рассеянне паміж імі. Са з’яўленнем высокамонахраматычных магутных крыніц святла — лазераў, якія ствараюць у асяроддзі вял. шчыльнасці эл.-магн. выпрамянення, стала магчымым назіраць новыя віды Р.с. Розныя тыпы вымушанага Р.с. даюць магчымасць атрымліваць пасля ўзаемадзеяння з асяроддзем шмат дадатковых высокаінтэнсіўных ліній, што выкарыстоўваецца ў лазернай тэхніцы. Р.с. шырока выкарыстоўваецца пры даследаваннях розных фіз., хім., біял. працэсаў і з’яў. Спектры Р.с. даюць магчымасць вызначаць малекулярныя і атамныя характарыстыкі рэчыва. На Р.с. заснаваны многія метады вызначэння памераў, формы часціц, іх канцэнтрацыі і скорасці руху ў асяроддзі.

На Беларусі даследаванні па праблемах Р.с. праводзяцца ў Ін-це фізікі, Ін-це малекулярнай і атамнай фізікі і Ін-це прыкладной оптыкі Нац. АН Беларусі, БПА.

Літ.:

Хюлст Г. Рассеяние света малыми частицами: Пер. с англ. М., 1961;

Фабелинский И.Л. Молекулярное рассеяние света. М., 1965;

Иванов АП. Оптика рассеивающих сред. Мн., 1969;

Зеге Э.П., Иванов А.П., Кацев И.Л. Перенос изображения в рассеивающей среде. Мн., 1985.

А.​П.​Іваноў.

т. 13, с. 361

ЗАСЛУ́ЖАНЫ ДЗЕ́ЯЧ НАВУ́КІ РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца выдатным вучоным, якія маюць вучоную ступень д-р н., за заслугі ў распрацоўцы прыярытэтных кірункаў навукі і тэхнікі, стварэнні навук. школ, выхаванні і падрыхтоўцы навук. кадраў. Уведзена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. З 1940 існавала званне засл. дз. нав. БССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя дзеячы навукі Рэспублікі Беларусь

1938. М.​Л.​Выдрын, У.​В.​Марзон, С.​М.​Мялкіх, М.​М.​Нікольскі, У.​В.​Шкатэлаў.

1939. Ю.​М.​Іргер, Я.​В.​Корчыц, В.​А.​Лявонаў, Л.​Я.​Сітэрман, І.​Т.​Цітоў.

1940. Ю.​А.​Вейс, А.​К.​Кедраў-Зіхман, Х.​Л.​Маршак, М.​Н.​Шапіра.

1944. Ц.​М.​Годнеў, А.​Р.​Жэбрак, В.​М.​Лубяка, М.​Е.​Макушок, К.​М.​Міцкевіч (Я.​Колас), Л.​М.​Ніканаў, У.​М.​Перцаў, А.​Я.​Пракапчук.

1946. Б.​І.​Трусевіч.

1948. У.​В.​Бабук, Ф.​А.​Яхімовіч.

1949. Х.​С.​Гарагляд, І.​Я.​Дземідзенка, К.​М.​Караткоў, П.​П.​Рагавой, М.​Ф.​Ярмоленка.

1951. М.​І.​Жыркевіч, І.​С.​Лупіновіч.

1956. І.​Ф.​Гаркуша, В.​К.​Захараў, В.​І.​Пераход.

1958. Л.​С.​Персіянінаў, М.​К.​Юскавец.

1961. С.​І.​Цішкоў.

1964. Т.​В.​Бірыч, Д.​А.​Маркаў, П.​М.​Маслаў, І.​Дз.​Мішэнія.

1965. Р.​Т.​Вільдфлуш, М.​А.​Дарожкін, С.​С.​Захараў, І.​М.​Курбатаў, А.​І.​Новік, М.​С.​Савіцкі.

1966. М.​У.​Вінаградаў, Г.​Х.​Даўгяла, В.​А.​Маркс, Г.​А.​Мядзведзева, І.​М.​Старавойтаў.

1967. А.​Дз.​Адэнскі (Пінчук), І.​А.​Булыгін, В.​Ф.​Купрэвіч, У.​П.​Лемеш, К.​І.​Лукашоў, М.​Дз.​Мухін, М.​Дз.​Несцяровіч, А.​Н.​Сеўчанка, Б.​М.​Сосіна-Ізраіцель, Б.​І.​Сцяпанаў, Э.​П.​Сюбарава, М.​П.​Яругін.

1968. І.​Б.​Аляшкевіч, Ю.​В.​Гулькевіч, У.​І.​Крылоў, А.​Л.​Міхельсон, А.​Р.​Мядзведзеў, В.​І.​Пансевіч-Каляда, П.​Я.​Пракопаў, В.​Ф.​Пятроў, С.​Г.​Скарапанаў, І.​М.​Сяржанін, Ф.​І.​Фёдараў, С.​А.​Чуніхін, В.​І.​Шэмпель, І.​Д.​Юркевіч.

1971. П.​В.​Астапеня, А.​Ю.​Бранавіцкі, М.​Г.​Булахаў, Л.​В.​Валадзько, Д.​М.​Голуб, М.​А.​Жыдовіч, В.​А.​Іванова, І.​М.​Лушчыцкі, У.​М.​Сікорскі.

1972. І.​П.​Антонаў, В.​Я.​Віхроў, М.​М.​Ганчарык, Г.​І.​Гарэцкі, М.​У.​Дзямбінскі, І.​М.​Качура, І.​Р.​Некрашэвіч, М.​М.​Паўлючэнка, М.​У.​Смольскі, Г.​К.​Татур, М.​В.​Турбін, М.​Я.​Шкляр, Ф.​М.​Янкоўскі, М М.​Янчур.

1973. П.​І.​Альсмік, М.​І.​Афонін, В.​М.​Зубец, П.​Ф.​Ракіцкі, К.​М.​Сонцаў.

1974. В.​В.​Барысенка, У.​М.​Велічэнка, М.​С.​Жакаў, А.​І.​Івіцкі, Т.​Н.​Кулакоўская, Ф.​П.​Майсеенка, Р.​С.​Мастыка, А.​Ф.​Печкуроў.

1975. П.​У.​Броўка, С.​Н.​Іваноў, М.​М.​Ламака, П.​Дз.​Пузікаў, Дз.​А.​Супруненка, А.​Л.​Сямёнаў, Л.​С.​Чаркасава, К.​І.​Шабуня.

1976. У.​В.​Анічэнка, Л.​І.​Багдановіч, А.​А.​Ключароў, В.​В.​Свірыдаў.

1977. М.​М.​Грынчык, І.​С.​Краўчанка, М.​Р.​Ларчанка, Дз.​В.​Палешка, С.​А.​Самцэвіч, В.​І.​Сцяпанаў, А.​У.​Шот.

1978. Ю.​М.​Астроўскі, К.​К.​Атраховіч (Кандрат Крапіва), М.​В.​Бірыла, Б.​Б.​Бойка, Б.​В.​Бокуць, К.​П.​Буслаў, А.​М.​Ганчарэнка. Р.​Г.​Гарэцкі, З.​А.​Дзмітрыева. А.​С.​Дзмітрыеў, М.​А.​Ельяшэвіч, І.​С.​Жарыкаў, А.​І.​Жураўскі, У.​С.​Камароў, Ю.​Ф.​Мацкевіч, М.​І.​Міцкевіч, І.​Я.​Навуменка. У.​А.​Піліповіч, Ю.​С.​Пшыркоў, У.​А.​Радкевіч, І.​Н.​Рахцеенка, Я.​А.​Сідаровіч, Л.​М.​Сушчэня, Л.​У.​Хатылёва.

1979. Б.​В.​Ерафееў, Э.​І.​Злотнік, Г.​М.​Ліўшыц, Дз.​А.​Маслакоў, Р.​П.​Мацвяйкоў, Я.​Б.​Меве, Г.​І.​Новікаў, С.​І.​Пляшчанка. В.​С.​Шавялуха.

1980. Н.​С.​Гілевіч, А.​С.​Крук, Г.​М.​Лыч, А.​С.​Махнач, А.​С.​Мішараў, У.​С.​Раманаў, А.​М.​Рубінаў, А.​М.​Саржэўскі, Р.​Л.​Старобінец. М.​Р.​Суднік, В.​Дз.​Ткачоў, І.​Ф.​Харламаў, Л.​М.​Шнеерсон, В.​П.​Якушка.

1981. Т.​П.​Ільінская, В.​А.​Каваленка, Г.​Ц.​Кавалеўскі, М.​Ф.​Казлоў, Н.​В.​Каменская, А.​В.​Міроненка, Т.​А.​Раманава, І.​Н.​Усаў.

1982. Е.​Л.​Бондарава, Р.​Габасаў, В.​А.​Мохарт, У.​П.​Платонаў, А.​У.​Руцкі, М.​Р.​Сачак, А.​С.​Цернавой, І.​Р.​Цішчанка, П.​П.​Шуба.

1983. А.​А.​Ахрэм, А.​Г.​Заўялкаў, М.​В.​Караблёў, В.​М.​Чачын.

1984. А.​А.​Кірпічэнка.

1985. Г.​І.​Сідарэнка, В.​А.​Скотнікаў.

1987. І.​Р.​Варановіч, А.​І.​Мурашка.

1988. З.​П.​Шульман.

1989. І.​М.​Ахвердаў, У.​І.​Новаш, Р.​Л.​Турэцкі.

1990. Г.​І.​Герасімовіч, М.​В.​Залашка, У.​Г.​Колб, Г.​У.​Кручынскі, Л.​К.​Лукша, В.​У.​Мартынаў, М.​А.​Слямнёў, А.​Я.​Супрун, Р.​І.​Тарануха, А.​С.​Фядосік.

1991. П.​А.​Віцязь, У.​В.​Гарбачоў, І.​М.​Грышын. А.​П.​Іваноў, Г.​Дз.​Карпенка, А.​А.​Крыўчык.

1992. М.​І.​Вараб’ёў, М.​І.​Жукаў, А.​І.​Кубарка, Ц.​М.​Пецольд, Дз.​М.​Худакормаў, А.​І.​Яршоў.

1994. М.​А.​Барысевіч, П.​І.​Лабко, В.​І.​Шабайлаў.

1995. П.​А.​Апанасевіч, Ю.​Л.​Максімаў, Л.​Я.​Супрун, В.​С.​Танаеў, М.​Дз.​Цяўлоўскі, А.​С.​Шайнян, Л.​А.​Шамяткоў, Г.​Г.​Шанько.

1996. Я.​М.​Бабосаў, У.​Р.​Барышэўскі, М.​І.​Дзямчук, А.​І.​Зелянкоў, А.​І.​Камяк, В.​І.​Семянкоў, У.​С.​Улашчык, С.​У.​Федаровіч, А.​П.​Хількевіч, М.​І.​Юрчук.

1997. Ф.​В.​Аляшкевіч, І.​І.​Антановіч.

т. 6, с. 553

САЮ́З КАМПАЗІ́ТАРАЎ БЕЛАРУ́СІ, Беларускі саюз кампазітараў,

добраахвотная грамадская творчая арганізацыя кампазітараў і музыказнаўцаў Беларусі. Створаны ў 1933 як аўт. секцыя пры Саюзе пісьменнікаў Беларусі. У 1934 адбылася 1-я Усебел. канферэнцыя кампазітараў, паводле пастановы якой секцыя кампазітараў перайменавана ў Аргкамітэт С.к.Б. (з 1938 Саюз сав. кампазітараў Беларусі). З 1957 наз. С.к.Б., з 1999 — Бел. саюз кампазітараў (БСК). Да 1992 уваходзіў у Саюз кампазітараў СССР. Асн. мэты: удзел у развіцці бел. муз. мастацтва, садзейнічанне стварэнню і прапагандзе высокамаст. муз. твораў, павышэнню творчага росту і прафес. майстэрства кампазітараў і музыказнаўцаў на аснове развіцця лепшых традыцый нац. муз. культуры. Вышэйшы кіруючы орган — з’езд кампазітараў Беларусі, выканаўчы — праўленне БСК. З’езды саюза адбыліся ў 1947, 1956, 1959, 1962, 1966, 1971, 1976, 1980, 1984, 1989, 1993, 1998, 2002 Старшыні праўлення: І.​І.​Любан (1932—38), А.​В.​Багатыроў (1938—49), М.​І.​Аладаў (1949—50), Я.​К.​Цікоцкі (1950—63), Дз.​Р.​Камінскі (1963—66), Р.​Р.​Шырма (1966—78), Ю.​У.​Семяняка (1978—80), І.​М.​Лучанок (з 1980). Праўленне праводзіць пленумы, на якіх абмяркоўваюцца праблемы творчага жыцця, пытанні развіцця муз. творчасці і музыказнаўства, наладжвае праслухоўванне і абмеркаванне новых твораў. Дзейнічаюць камісіі: прапаганды бел. музыкі (наладжвае канцэрты-сустрэчы кампазітараў са слухачамі, сувязі з замежнымі саюзамі кампазітараў і творчымі арг-цыямі), ваен.-патрыят. музыкі, муз.-эстэт. выхавання дзяцей і юнацтва, музыказнаўства і крытыкі, этнамузыказнаўства і фальклору. БСК — адзін з заснавальнікаў міжнар. фестываляў «Славянскі базар», «XXI стагоддзе — музыка надзеі», нац. — «Музыка і тэатр», міжнар. конкурсу юных кампазітараў «Надзея». Прымаў удзел у дэкадах бел. мастацтва ў Маскве (1940, 1955, 1987, 2000) з паказам новых бел. опер, балетаў, буйн. муз. твораў бел. кампазітараў, у днях бел. культуры на Украіне, Узбекістане, Літве. У складзе БСК дзейнічае Бел. асацыяцыя сучаснай музыкі (прэзідэнты: з 1990 А.​Б.​Сонін, з 1995 В.​У.​Кузняцоў, з 2001 Дз.​В.​Лыбін) — член Міжнар. асацыяцыі сучаснай музыкі (з 1992), заснавальнік Міжнар. фестывалю сучаснай камернай музыкі (1991, 1993, 1995). На 1.10.2001 у саюзе 121 член.

Члены Беларускага саюза кампазітараў

1932. М.​І.​Аладаў, Ю.​М.​Дрэйзін, І.​І.​Любан, М.​Ф.​Мацісон, С.​У.​Палонскі, Р.​К.​Пукст, Н.​Ф.​Сакалоўскі, А.​Я.​Туранкоў, У.​В.​Тэраўскі, Я.​К.​Цікоцкі, М.​М.​Чуркін, Т.​А.​Шнітман, А.​А.​Ягораў, В.​А.​Яфімаў.

1933. А.​В.​Багатыроў.

1934. М.​Я.​Крошнер, П.​П.​Падкавыраў, А.​М.​Папоў.

1937. Дз.​А.​Лукас, Б.​С.​Смольскі.

1939. А.​К.​Клумаў, Л.​С.​Мухарынская, М.​Э.​Шнейдэрман.

1940. У.​У.​Алоўнікаў, І.​Столаў, М.​Р.​Шыфрын.

1941. Дз.​Р.​Камінскі.

1944. Л.​М.​Абеліёвіч, С.​Г.​Нісневіч.

1946. І.​Г.​Нісневіч, Г.​І.​Цітовіч, Р.​Р.​Шырма.

1948. Я.​К.​Цікоцкі.

1949. Г.​М.​Вагнер.

1951. Р.​А.​Анчыкаў, М.​А.​Русін.

1952. І.​І.​Жыновіч.

1954. Э.​М.​Тырманд.

1955. Я.​А.​Глебаў, І.​І.​Кузняцоў.

1957. С.​С.​Аксакаў, Я.​Р.​Дзягцярык, Ю.​У.​Семяняка.

1958. Р.​П.​Бутвілоўскі, А.​Я.​Ракава, В.​А.​Сізко, У.​І.​Чараднічэнка.

1959. Г.​С.​Глушчанка, К.​І.​Сцепанцэвіч.

1961. Т.​А.​Дубкова, Дз.​Б.​Смольскі.

1962. Л.​Д.​Аўэрбах, Ю.​Д.​Бяльзацкі, Т.​А.​Шчарбакова.

1964. С.​А.​Картэс.

1965. А.​Б.​Ладыгіна, І.​М.​Лучанок, Н.​М.​Юдзеніч.

1967. Дз.​М.​Жураўлёў, К.​Дз.​Цесакоў, А.​Р.​Янчанка.

1970. Я.​Я.​Касалапаў, А.​Ю.​Мдывані, Р.​Ф.​Сурус.

1971. Ю.​В.​Грыгор’еў, Э.​Б.​Зарыцкі, З.​Я.​Мажэйка, Ф.​Дз.​Пыталеў.

1973. Э.​А.​Казачкоў.

1974. В.​А.​Войцік, Л.​К.​Захлеўны, Э.​С.​Ханок, Л.​К.​Шлег.

1975. А.​М.​Зарубка.

1977. У.​І.​Буднік, У.​В.​Дарохін, В.​К.​Іваноў, У.​В.​Прохараў.

1978. Р.​М.​Аладава, А.​А.​Друкт, А.​Б.​Залётнеў, І.​І.​Зубрыч, В.​П.​Помазаў, А.​Б.​Сонін, В.​В.​Сярых, Н.​М.​Усцінава.

1979. Г.​К.​Гарэлава, Л.​М.​Гуцін, В.​І.​Карэтнікаў, Л.​Ф.​Мурашка, Л.​І.​Свердэль.

1980. У.​В.​Браілоўскі, М.​Дз.​Васючкоў, А.​Я.​Гураў, У.​А.​Дамарацкі, У.​П.​Кандрусевіч, М.​К.​Літвін, У.​А.​Палуэктаў, У.​Я.​Солтан, А.​М.​Чыркун.

1981. Т.​Б.​Варфаламеева, А.​В.​Клеванец, А.​А.​Кочын, В.​П.​Савіцкая, Р.​І.​Сергіенка, Л.​А.​Сцяпура.

1982. П.​П.​Альхімовіч, А.​М.​Елісеенкаў, Н.​А.​Калеснікава, В.​П.​Раінчык.

1983. І.​У.​Хадоска.

1984. Н.​У.​Аляксандрава.

1985. А.​В.​Бандарэнка, В.​М.​Капыцько, Л.​П.​Касцюкавец, В.​У.​Кузняцоў, У.​М.​Кур’ян, Э.​В.​Наско, А.​У.​Рашчынскі.

1986. В.​В.​Кандрасюк. У.​Г.​Мулявін.

1987. С.​П.​Бельцюкоў, М.​Г.​Марозава, А.​Р.​Навахрост, А.​Б.​Смольскі.

1988. Т.​Г.​Мдывані, А.​І.​Хадоска, С.​М.​Хвашчынскі.

1989. Ш.​А.​Ісхакбаева, Я.​У.​Паплаўскі, С.​І.​Янковіч.

1990. Т.​С.​Якіменка, Дз.​А.​Яўтуховіч.

1991. А.​А.​Барзова, Н.​Я.​Бунцэвіч, У.​А.​Грушэўскі, А.​І.​Дзмітрыеў, У.​У.​Карызна, А.​Ф.​Літвіноўскі, С.​В.​Наско, Т.​П.​Песнякевіч, А.​С.​Шушкевіч, Э.​А.​Язерская.

1992. Э.​А.​Алейнікава, А.​І.​Буцько, А.​М.​Гулай, У.​М.​Каральчук.

1993. Л.​А.​Барадзіна, Н.​А.​Голубева, У.​М.​Грыцкевіч, Дз.​М.​Даўгалёў, Л.​І.​Сімаковіч, І.​М.​Цвяткова.

1994. Г.​А.​Ермачэнкаў, Дз.​В.​Лыбін.

1996. А.​І.​Безенсон, Г.​І.​Кароткіна.

1997. А.​В.​Атрашкевіч, Р.​Я.​Глебаў, У.​М.​Саўчык, Н.​А.​Юўчанка, П.​В.​Яроменка.

1998. Э.​У.​Андрэенка, У.​А.​Бабкоў, У.​І.​Гаркуша, М.​В.​Калекша, Л.​С.​Мітаковіч, Я.​К.​Паплаўская, Г.​І.​Сасноўскі, Г.​В.​Таўлай, В.​В.​Шлеянкоў.

1999. І.​К.​Аслёзава, А.​В.​Іваноў, Н.​А.​Ролік.

2000. В.​А.​Антаневіч, Р.​П.​Апановіч, В.​В.​Воранаў.

Н.​Я.​Бунцэвіч, Дз.​М.​Жураўлёў.

т. 14, с. 226

ЗАСЛУ́ЖАНЫ РАЦЫЯНА́ЛІЗАТАР РЭСПУ́БЛІКІ БЕЛАРУ́СЬ,

ганаровае званне, якое прысвойваецца аўтарам рацыяналізатарскіх прапаноў, укараненне якіх унесла грунтоўны ўклад ва ўдасканаленне вытворчасці, у павышэнне прадукцыйнасці працы, паляпшэнне якасці прадукцыі, умоў працы і тэхнікі бяспекі, забеспячэнне н.-д. і навуч. працэсу, якія вядуць шматгадовую рацыяналізатарскую дзейнасць. Уведзена законам ад 13.4.1995, прысвойваецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. З 1959 існавала ганаровае званне засл. рацыяналізатар Беларускай ССР, якое прысвойвалася Прэзідыумам Вярх. Савета БССР.

Заслужаныя рацыяналізатары Рэспублікі Беларусь

1960. Х.​І.​Гандэльман, Я.​А.​Грамыка, Р.​С.​Ермашкевіч, М.​М.​Жукаў, У.​А.​Забяжаеў, І.​М.​Зарэцкі, В.​П.​Зданкевіч, А.​К.​Іваноў, К.​К.​Крашчановіч, В.​М.​Пагадаеў, У.​А.​Паўлоўскі, Б.​В.​Растанін, У.​П.​Русак, В.​Л.​Сакалоў, Л.​І.​Свістун, У.​Д.​Свічкароў, В.​М.​Скляднеў, П.​Р.​Стацэнка, М.​П.​Тадыкін.

1963. А.​А.​Барташэвіч, Р.​С.​Бражэнас, А.​С.​Пуставайтоўскі, Л.​К.​Скуратовіч, А.​І.​Шылкін.

1964. В.​А.​Антонаў, М.​Я.​Афончанка, Р.​М.​Багдасараў, А.​І.​Вазновіч, І.​Дз.​Вярбіцкая, І.​Р.​Гаража, А.​Я.​Дзмітрыеў, І.​М.​Ермакоў, Р.​К.​Жолтак, У.​В.​Звізжоў, Р.​М.​Іваноў, М.​П.​Іхно, У.​А.​Казлоў, У.​Ф.​Касінскі, В.​М.​Корбут, В.​І.​Кушнарэнка, А.​М.​Мартыненка, М.​З.​Марціновіч, М.​П.​Марчанка, У.​К.​Масюкоў, Дз.​І.​Мечнік, П.​Я.​Прыцкер, Э.​В.​Радкевіч, А.​Е.​Смірноў, Р.​Ш.​Столін, Я.​М.​Сцяпанаў, У.​А.​Трайц, А.​К.​Трыгубовіч, А.​А.​Усаў, С.​Р.​Фарбер, Дз.​С.​Фролкін, І.​К.​Хіба, І.​Н.​Хібнік, А.​І.​Хлапіцкі, А.​П.​Шаўцоў, Н.​І.​Шофер.

1966. М.​Р.​Грынкевіч, Л.​І.​Кумец-Кулеш, У.​Р.​Пекеліс, В.​У.​Пятрышчаў.

1967. М.​А.​Ардо, І.​А.​Баранцэвіч, С.​М.​Барысавец, А.​Л.​Бераснёў, Л.​Р.​Біржакова, П.​І.​Бойка, Ю.​Ф.​Боткіна, Б.​І.​Брыч, П.​В.​Валавод, П.​Г.​Васілеўскі, Ф.​С.​Віцебская, Р.​П.​Гальперын, І.​Л.​Гапановіч, Я.​П.​Гееўскі, І.​М.​Гурэвіч, А.​Р.​Дзюндзін, П.​А.​Жураў, І.​Ф.​Казлоўскі, П.​П.​Какоткін, Р.​А.​Карвяк, У.​М.​Кошаль, У.​А.​Кузняцоў, І.​Я.​Лашкоў, В.​М.​Любецкая, П.​М.​Макараў, К.​Р.​Манахаў, Д.​А.​Марчанка, У.​Р.​Маскалёў, Н.​Ф.​Мелавацкая, М.​М.​Міско, М.​Р.​Папоў, С.​Ф.​Патапаў, І.​С.​Пацехін, Л.​А.​Раманоўскі, Э.​Е.​Сафроненка, С.​К.​Сівохін, П.​А.​Сматрыцкі, В.​П.​Спічэўская, А.​А.​Харашчо, А.​Л.​Цыркуноў, Г.​А.​Цярэшка, А.​Б.​Чыжэўскі, К.​М.​Чыстабаеў, І.​М.​Шамес.

1968. В.​Я.​Авяр’янаў, Г.​М.​Анфінагенаў, М.​М.​Ахрамовіч, А.​М.​Бабенка, М.​Г.​Баканаў, В.​М.​Ванін, П.​Ю.​Васілюк, А.​М.​Выхота, А.​Р.​Данін, В.​А.​Зінькоўскі, М.​Н.​Коннікаў, А.​М.​Кунцэвіч, Ф.​Л.​Ліпатаў, А.​М.​Лысы, У.​П.​Маркоўскі, А.​У.​Навуменка, У.​М.​Пятроў, В.​С.​Раманенка, У.​Г.​Сягоднік, Я.​Г.​Сойка, М.​П.​Стома, І.​С.​Тараеў, Я.​Ф.​Туфлін, Я.​М.​Увядзенскі, К.​В.​Чаравухін, У.​Т.​Чуракоў, І.​П.​Шапавалаў, М.​Я.​Ягораў.

1970. С.​Я.​Абросімава, В.​К.​Антонаў, М.​І.​Арашонак, Г.​А.​Асколкаў, В.​А.​Ганелес, В.​К.​Гаўрыленка, Я.​Е.​Грыгор’еў, Э.​Л.​Гузоўскі, М.​К.​Данільчук, У.​А.​Зяваліч, Ф.​Л.​Іскароў, Э.​У.​Іскроў, А.​В.​Калошын, Б.​І.​Крыніцкі, Б.​В.​Лазарчык, А.​Ф.​Папялкоўскі, В.​В.​Подух, А.​А.​Чайкоўскі, Ю.​А.​Шчарбакоў, Я.​С.​Юрчанка, А.​М.​Ярэшчанка.

1971. А.​С.​Аляксееў, А.​С.​Васіленка, Ф.​І.​Гарбуноў, І.​А.​Гардзейчык, А.​М.​Гільдэнберг, А.​А.​Дзянсківіч, А.​Ф.​Жолаб, В.​Ц.​Залатароў, А.​М.​Зянько, М.​М.​Ільясевіч, Э.​С.​Казанецкі, М.​П.​Каменскі, К.​С.​Кулеш, М.​А.​Кучко, П.​П.​Маліноўскі, Н.​І.​Мікульскі, К.​П.​Пеканюк, М.​А.​Пракапеня, П.​В.​Рыбакоў, Л.​А.​Савіцкі, У.​У.​Савіч, С.​Л.​Салавейчык, В.​С.​Семярной, Л.​М.​Станкевіч, В.​Ф.​Суздалеў, Я.​П.​Сяліцкі, Я.​С.​Франчкоўскі, Г.​П.​Шулікаў, Дз.​Ф.​Ягораў.

1972. Б.​П.​Мірановіч.

1973. М.​Я.​Бароўскі, В.​У.​Грыгор’еў, В.​М.​Духанін, У.​А.​Мазура, М.​А.​Рабянок.

1975. В.​І.​Аляксееў, У.​І.​Антонаў, М.​В.​Балыкіна, Дз.​М.​Барысенка, В.​П.​Вараб’ёў, М.​С.​Громаў, П.​А.​Дзешавіцын, У.​М.​Жукоўскі, Дз.​Д.​Заяц, В.​Д.​Кузьмін, Ф.​А.​Купалаў, В.​А.​Лычкоўскі, Ю.​І.​Мажаеў, М.​М.​Някрасаў, Л.​І.​Патаповіч, І.​Я.​Саксонаў, В.​В.​Самохін, Я.​В.​Сацукевіч, Л.​П.​Тумас, Ф.​А.​Хацкевіч, В.​М.​Чарненка, В.​І.​Яронька.

1979. Р.​Х.​Бабіеў, С.​К.​Бандарук, Л.​І.​Драмянкоў, Г.​А.​Жыраў, І.​Дз.​Забаўчык, В.​П.​Загуменкаў, Л.​В.​Касцючэнка, І.​П.​Кобрынец, В.​С.​Леган, М.​М.​Лягезін, А.​А.​Пузевіч, В.​Т.​Пуставойценка, А.​А.​Радзевіч, А.​П.​Шыян.

1981. А.​Ф.​Выбарнаў, М.​М.​Гаўрылюк, Г.​А.​Караткевіч, А.​І.​Каткоўскі, В.​В.​Куляшоў, Дз.​А.​Куртоў, М.​Т.​Лінькоў, Г.​П.​Маскін, А.​Л.​Міронаў, Г.​І.​Нікалаенка, А.​В.​Рак, У.​Р.​Шавель, В.​П.​Шамрэеў, Г.​М.​Шарэйка.

1983. В.​І.​Навумаў.

1987. К.​Н.​Раткевіч.

1988. Г.​А.​Буйноўскі, А.​В.​Гарадзецкі, В.​І.​Дзяркач, М.​М.​Дзятлаў, В.​У.​Каранкевіч, Р.​Я.​Лішанскі, М.​І.​Пажыдаеў, В.​У.​Стасюк, І.​В.​Цітоў, А.​К.​Чорная, І.​Ц.​Якімаў.

1989. К.​Т.​Бяляк, Р.​Л.​Гарус, М.​Ф.​Гаўрылаў, У.​М.​Даніленка, В.​Р.​Латушка, М.​К.​Лухвіч, В.​П.​Мамчыц, С.​Р.​Марачкаў.

1990. У.​А.​Альбіцкі, Л.​П.​Бараноўскі, А.​А.​Баркун, Л.​І.​Іофе, П.​П.​Лабкоў, У.​А.​Ламака, М.​М.​Маркевіч, А.​М.​Піменаў, Г.​І.​Сліжоў, У.​М.​Якубенка.

1991. Л.​М.​Бурскі, А.​І.​Каваленка.

1992. Б.​А.​Кусакін.

т. 6, с. 568