Збро́я ’прылада для нападу ці абароны’. Укр.зброя ’тс’. Польск. (з XIV ст.) zbroja ’панцыр, браня ў старых рыцараў і іх коней’, чэш., славац.zbroj ’абароннае адзенне’. Ст.-бел., ст.-укр.зброя (XVI ст.) ’зброя’, ’браня’ (Сінаніма славенарос.), збройныи (Александрыя). Параўн. в.-луж.zbroić, н.-луж.zbrojś ’прыводзіць у беспарадак, спусташаць’, рус.ніжнегар.сбройный ’сварлівы, свавольны’. Саднік-Айцэтмюлер (1, 416–417) суадносяць з broj‑ ’рэзаць’ (гл. броіць, брыць), дапускаючы ўздзеянне кораня bor‑ (гл. бароцца), адкуль польск.broń > бел.бронь (гл.). Гэта дапушчэнне больш прымальнае, калі лічыць польск.zbroja крыніцай бел., укр. слоў. Голуб-Копечны (77) не лічацца з такім уздзеяннем, выводзячы brojiti, zbrojti, zbroj з broj‑. Махэк₂ (68), наадварот, адносіць гэтыя словы да кораня bor‑ з метатэзай. Мартынаў–Міхневіч (Маладосць, 1969, 4, 136) узводзяць зброя да і.-е. кораня *bhrei‑ ’востры, рэзаць’ і лічаць, што польск.zbroja запазычана з бел. ці ўкр. Апошняе малаверагодна, калі ўлічваць наяўнасць слова ў чэш., славац. і фіксацыю zbroja у польск. з XIV ст. Адваротная накіраванасць запазычання ці падыход да слова як прасл. дыялектызма, што адлюстроўваўся ў польск., укр., бел., чэш., славац., здаюцца больш адпаведнымі. У карысць польск. паходжання бел., укр. слоў адсутнасць фіксацыі ў ст.-рус. мове, дзе наогул ваенная лексіка прадстаўлена добра. Пра польск.zbroja падрабязна Астроўска, JP, 32, 112–117; ст.-бел. ужыванне слова апісвае Крыўчык, Труды яз., 34–35.
Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)
сябе́займ.зваротн sich (пры дзейніку ў 3-й асобе); mich, mir, uns (пры дзейніку ў 1-й асобе); dich, dir, euch (пры дзейніку ў 2-й асобе);
я сябе́до́бра ве́даю ich kénne mich gut;
ён ве́дае сябе́ er kennt sich;
у сябе́ до́ма bei sich (D) zu Hause;
вы́йсці з сябе́áußer sich (D) geráten*; aus dem Häus¦chen geráten* (разм.); aus der Haut fáhren* (разм.);
вы́весцікаго-н.з сябе́j-n aus der Fássung bríngen*, j-n in Wut versétzen [bríngen*];
гавары́ць ад сябе́ im éigenen Námen spréchen*
Беларуска-нямецкі слоўнік (М. Кур'янка, 2010, актуальны правапіс)
вельмі, надта, выключна, надзвычай, -надзвычайна, незвычайна, нязвыкла, небывала, неверагодна, неймаверна, невыказна, невымоўна, моцна, бязмежна, бясконца, невымерна, непамерна, нязмерна, бязмерна, празмерна, нязлічана, неапісальна, востра, нясцерпна; добра, страшна, страшэнна, здорава, парадкам (разм.); дужа, збыт (абл.) □ да смерці, да незвычайнага, без меры, праз меру, не ў меру, на рэдкасць, да дзіўнага, да чорта, да чорцікаў, не на жарт, не на жарты
Слоўнік сінонімаў і блізказначных слоў, 2-е выданне (М. Клышка, правапіс да 2008 г.)
сла́ва, ‑ы, ж.
1. Шырокая, ганаровая вядомасць, усеагульнае прызнанне чыіх‑н. заслуг, гераізму, таленту і пад. Клава Патупчык стала вядомай даяркай. У працы непрыкметна прыходзіць і слава.Кавалёў.Мы заслужылі баявую славу, Ішлі ў паход, не спаўшы па начах.Смагаровіч.Аб славе Пушкіна спяваем Сягоння мы на сотнях моў.Броўка.// Пра таго ці тое, што сваімі заслугамі або вартасцямі прыносіць каму‑, чаму‑н. шырокую, ганаровую вядомасць. Герой Сацыялістычнай Працы — слава ўсяго завода. □ Песня [Я. Купалы] стала славаю народа.Вялюгін.Наш родны Мінск, краса і слава Савецкай мілае зямлі.Астрэйка.
2. Вядомасць у якасці каго‑н., у якіх‑н. адносінах. І зноў Шаройка пабыў славу лепшага гаспадара, ужо калгаснага.Шамякін.Дзень за днём Грысева хата набывала ўсё большую і большую славу ў лесе.Кулакоўскі.Не, слава добрага чалавека — гэта ўсё-такі даволі цяжкі абавязак...Скрыган.
3.(звычайнаўспалучэннізпрыметнікамі: «добры», «дрэнны» і пад.). Разм. Агульная думка аб кім‑н., рэпутацыя. [Бандароўна:] — Не такую, ясны пане, Бачыш прад сабою, Што захоча чэсць і славу Прадаваць з табою.Купала.Але тая [дзяўчына] нават і глядзець не хацела ў яго бок: дрэнная слава хадзіла пра Сікорскіх на многія вёрсты наўкол.Ваданосаў.
4.(звычайназдзеясловамі «хадзіць», «ісці» і пад.). Разм. Чуткі, размовы, погаласка. Па раёну ходзіць слава, што Анісім — мудры дзед.Панчанка.Аб змене чырвонай даўно грыміць слава.Колас.Добрая слава цяпер ідзе пра калгас па свеце.Дуброўскі.
5. Вокліч, які азначае: хвала!, пашана!, гонар! Бліжэй [Паўлюк] падыходзіць, гукае здалёк: — Збавіцелям слава!.. Дзень добры, сынок!Колас.Слава ж табе, маладая дзяржава, Слава на ўсю неабдымную шыр!Глебка.Слава інжынерам і вучоным, Што праклалі ў космас першы след!Панчанка.
•••
Курган Славыгл. курган.
На славу — вельмі добра. Гулянка была наладжана на славу. З’ехаліся госці з усёй ваколіцы.Бядуля.
Толькі і славы, што... — толькі гаворыцца так, а на справе інакш.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
зуб, -а, мн. зу́бы і зубы́, -о́ў, м.
1.мн. зу́бы і (з ліч. 2, 3, 4) зубы́, зубо́ў. Касцявое ўтварэнне, орган у роце для адкусвання і разжоўвання ежы.
Кутнія зубы.
Малочныя зубы (у дзяцей). Узброены да зубоў (перан.: вельмі добра ўзброены). З. на з. не пападае (пра дрыжыкі ад моцнага холаду, страху). З. за з. (перан.: адплачваючы за зло той жа меркай; разм.). Зубы на паліцу палажыць (перан.: абмежаваць сябе ў самым неабходным з-за адсутнасці сродкаў; разм.). Зуб або зубы вастрыць на каго-н. (перан.: злавацца, імкнуцца нашкодзіць; разм.). Праз зубы гаварыць (ледзь раскрываючы рот, неахвотна). Не па зубах (перан.: не пад сілу, не па здольнасцях).
2.мн. зубы́, -о́ў. Зубцы (гл. зубец у 1 знач.).
◊
Ні ў зуб нагой (разм.) — зусім нічога (не ведаць, не разумець і пад.).
Мець зубна каго (разм.) — адчуваць тайную злобу, нездаволенасць у адносінах да каго-н.
|| памянш.зубо́к, -бка́, мн. зу́бкі, -аў і (з ліч. 2, 3, 4) зубкі́, -о́ў, м. (да 1 знач.).
◊
На зубок трапіцькаму (разм.) — стаць прадметам насмешак, плётак, крытыкі.
На зубок (вывучыць, выведаць; разм.) — дакладна, дасканала.
|| прым.зубны́, -а́я, -о́е (да 1 знач.) ізубавы́, -а́я, -о́е (да 2 знач.; спец.).
Зубны боль.
Зубны ўрач.
Зубны парашок (для чысткі зубоў). Зубны зычны (які вымаўляецца пры ўдзеле зубоў; спец.). Зубавая барана.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
1. Займаць такое становішча, пры якім тулава апіраецца на што-н. сваёй ніжняй часткай.
С. на лаўцы.
С. вярхом (на кані).
2. Знаходзіцца на якім-н. месцы, не рухаючыся (пра птушак, насякомых).
Ластаўкі сядзяць на правадах.
3. Знаходзіцца, быць дзе-н., у якім-н. месцы (пра жывых істот і прадметы).
С. цэлы дзень дома.
Куры сядзяць запёртыя.
Хлеб сядзіць у печы.
4. Знаходзіцца ў якім-н. стане або займацца чым-н.
С. без работы.
С. за камп’ютарам.
С. за чарцяжамі.
С. з хворым дзіцем.
С. за вязаннем.
5. Быць у зняволенні; быць пазбаўленым свабоды.
С. у турме.
С. на гаўптвахце.
6. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Знаходзіцца, размяшчацца дзе-н.
Шыбы ў вокнах сядзяць няшчыльна.
Пад сасной сядзіць баравік.
7. (1 і 2 ас. звычайна не ўжыв.). Глыбока ўпіўшыся куды-н., аставацца там.
Стрэмка сядзіць у пальцы.
Куля сядзела вельмі глыбока ў назе.
8. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пра адзенне: добра аблягаць фігуру.
Сукенка сядзіць прыгожа.
◊
Вось дзе сядзіцьхто-што ў каго (разм., неадабр.) — пра каго-, што-н., што прычыняе вялікія клопаты, непрыемнасці.
Сядзець у дзеўках (разм.) — доўга не выходзіць замуж.
|| наз.сядзе́нне, -я, н. (да 1, 3 і 4 знач.).
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
need2[ni:d]v.
1. мець, адчува́ць патрэ́бу (у чым-н.);
He needs help. Яму патрэбна дапамога.
2. быць патрэ́бным, патрабава́цца;
Your shoes need a good clean. Твае туфлі трэба добра пачысціць.
3. (выражае неабходнасць у пыт. і адм. сказах);
You need not be afraid of me. Вам няма чаго мяне баяцца;
You needn’t have gone for the key. The door was open. Дарэмна ты хадзіў па ключ. Дзверы былі адамкнёныя;
Need we go there after all? А нам абавязкова (трэба) туды ісці?
♦
need one’s head examinedinfml ≅ клёпкі ў галаве́ не хапа́е; але́ю ў галаве́ ма́ла
Англійска-беларускі слоўнік (Т. Суша, 2013, актуальны правапіс)
wash2[wɒʃ]v.
1. мыць, мы́цца;
This sweater washes well. Гэты світар добра мыецца.
2. абмыва́ць (берагі)
♦
wash one’s dirty linen in publicBrE ≅ выно́сіць сме́цце з ха́ты;
wash one’s hands of smb./smth. умы́ць ру́кі; здыма́ць з сябе́ адка́знасць за каго́-н./што-н.
wash away[ˌwɒʃəˈweɪ]phr. v. змыва́ць, адносі́ць (вадой)
wash down[ˌwɒʃˈdaʊn]phr. v.
1. (with) вымыва́ць
2. запіва́ць (вадою, сокам і да т.п.)
wash off[ˌwɒʃˈɒf]phr. v.
1. змыва́ць; змыва́цца
2. адмыва́ць; адмыва́цца
wash out[ˌwɒʃˈaʊt]phr. v.
1. адмыва́ць (пляму)
2. мо́цна стамля́цца
wash up[ˌwɒʃˈʌp]phr. v.
1. мыць (посуд)
2.AmE мыць (твар і рукі)
Англійска-беларускі слоўнік (Т. Суша, 2013, актуальны правапіс)
кане́шнеікане́чне,
1.пабочн.сл. Само сабой зразумела, без сумнення. Аб гэтым канцэрце яшчэ задоўга прагудзелі ўсе вушы, і я вырашыў не прамінуць яго і, канешне, запрасіць Соню.Ракітны.Канечне, вельмі добра ведаць мову суседзяў, але найперш трэба ведаць сваю.Арабей.
2.прысл. Абавязкова, што б там ні было. Рызыкаваць хлопцам не хацелася: у іх жа вунь колькі зброі, і яны павінны канешне знайсці партызан...Якімовіч.//безас.узнач.вык.(часцейзадмоўем). Разм. Абавязкова. — А ты, брат Янка, пільнуй адзежу, бо прыдзецца зняць усё, апроч шапак... Не канечне стаяць над ёю крукам, — зрабіў агаворку Марцін, — а з вока спускаць не трэба.Колас.Пасля пачалі казаць: «Няхай сабе жывуць здаровенькі, а мне не канешне зрывацца з бацькаўскіх сцежак».Чорны.
3.сцвярдж.часціца. Так, зразумела, вядома. — [Ваш сын] служыў разам з маім Андрушам, хацела праведаць, пагаварыць... — А-а, яно канешне, канешне, — няпэўна прамовіў стары.Краўчанка.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
зе́лень, ‑і, ж.
1.зб. Трава, лісце дрэў, кустоў; зялёная расліннасць, зеляніна. Вясенняя зелень. Пах зелені. Зелень садоў. □ Мноства зелені ў цэнтры горада — гэта магутная крыніца свежага паветра.Лобан.— Парэчча добра мне знаёма! А колькі зелені там летам! Як у вяночку, стаіць хата.Колас.Адзінокія бярозкі жаўцелі між зелені сосен, і былі яны самотныя, як сіроты.Чарнышэвіч.
2.зб. Некаторыя віды гародніны і траў, якія скарыстоўваюцца ў ежу. Прадавец зелені. Палажыць зелень у суп.
3. Зялёны колер, зялёная афарбоўка чаго‑н. Светафор бліснуў яркай зеленню.