ПЕ́РШЫ ЗАКО́Н ТЭРМАДЫНА́МІКІ,
закон захавання энергіі ў цеплавых працэсах; адзін з асн. законаў тэрмадынамікі. Паводле П.з.т. Q = ∆U + A, дзе Q — колькасць цеплаты, падведзенай да сістэмы, ∆U — змена ўнутр. энергіі сістэмы, A — работа, якую выконвае сістэма супраць знешніх уздзеянняў.
Сфармуляваны ў сярэдзіне 19 ст. на падставе даследаванняў Ю.Р.Маера, Дж.П.Джоўля і Г.Гельмгольца. З П.з.т. вынікае, што тэрмадынамічная сістэма можа выконваць работу толькі за кошт сваёй унутр. энергіі ці за кошт якой-н. інш. крыніцы энергіі (A = Q − ∆U). Таму П.з.т. часам фармулююць як немагчымасць існавання (стварэння) вечнага рухавіка 1-га роду, які мог бы выконваць работу без выкарыстання якіх-н. крыніц энергіі. П.з.т. сцвярджае, што U з’яўляецца функцыяй стану, а Q і A — функцыямі працэсу. Кожны стан тэрмадынамічнай сістэмы характарызуецца пэўным значэннем унутр. энергіі U, значэнні якой (у адрозненне ад значэнняў велічынь Q і A) не залежаць ад працэсаў, за кошт якіх сістэма пераходзіць з аднаго стану ў другі. Гэта дазваляе вызначыць ураўненне стану сістэмы і вядзе да залежнасці значэнняў цеплаёмістасці і выкананай работы ад характару працэсу. Гл. таксама Другі закон тэрмадынамікі, Энергіі захавання закон.
Літ.:
Гельфер Я.М. История и методология термодинамики и статистической физики. 2 изд. М., 1981. С. 131—147.
А.І.Болсун.
т. 12, с. 316
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
испо́лненныйII уст. (чего, чем полный) по́ўны; (преисполненный) по́ўны; (охваченный) ахо́плены, апанава́ны;
испо́лненный эне́ргии по́ўны эне́ргіі; см. испо́лнитьII.
Руска-беларускі слоўнік НАН Беларусі, 10-е выданне (2012, актуальны правапіс)
гідраэнергеты́чны, ‑ая, ‑ае.
1. Які мае адносіны да гідраэнергетыкі. Гідраэнергетычныя даследаванні.
2. Які мае адносіны да воднай энергіі. Гідраэнергетычныя рэсурсы краіны.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
кілаграмаме́тр, ‑а, м.
Адзінка вымярэння энергіі (работы), роўная рабоце, што затрачваецца для падняцця масы ў 1 кілаграм на вышыню 1 метр.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
дэмабілізацы́йны, ‑ая, ‑ае.
Звязаны з правядзеннем дэмабілізацыі. Дэмабілізацыйнае прадпісанне. Дэмабілізацыйны план. // перан. Які характарызуецца паніжэннем актыўнасці, пільнасці, спадам энергіі. Дэмабілізацыйны настрой.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
фотасі́нтэз, ‑у, м.
Працэс утварэння зялёнымі раслінамі арганічнага рэчыва з вуглякіслага газу і вады пры дапамозе светлавой энергіі, якая паглынаецца хларафілам.
[Ад грэч. phos, phōtós — святло і synthesis — спалучэнне.]
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
цеплафіка́цыя, ‑і, ж.
Цэнтралізаванае цеплазабеспячэнне, заснаванае на камбінаванай выпрацоўцы цеплавой і электрычнай энергіі цеплавымі электрастанцыямі. Цеплафікацыя прамысловых прадпрыемствах. Цеплафікацыя жылых дамоў.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
генера́тар, -а, мн. -ы, -аў, м.
1. Прыстасаванне для ператварэння аднаго віду энергіі ў другі.
Г. пастаяннага току.
Г. пераменнага току.
2. Прыстасаванне, апарат ці машына, якія вырабляюць якія-н. прадукты.
Г. вадароду.
Г. ідэй (перан.).
|| прым. генера́тарны, -ая, -ае.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
нежывы́, -а́я, -о́е.
1. Пазбаўлены адзнак жыцця, мёртвы.
2. Які не адносіцца да жывёльнага ці расліннага свету; неарганічны.
Нежывая прырода.
3. перан. Вялы, пазбаўлены жыццёвых сіл, энергіі.
Н. погляд.
4. перан. Цьмяны, бледны (пра святло, колер і пад.).
Нежывое святло.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
эне́ргія, -і, ж.
1. Адна з асноўных уласцівасцей матэрыі — мера яе руху, а таксама здольнасць выконваць работу.
Э. вады.
Ядзерная э.
Эканомія энергіі.
2. Рашучасць і настойлівасць у рабоце, дзеяннях.
Працаваць з энергіяй.
|| прым. энергеты́чны, -ая, -ае (да 1 знач.).
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)