клан, -а, мн. -ы, -аў, м.
1. Род, радавая абшчына [першапачаткова ў кельцкіх народаў] (спец.).
2. перан. Адасобленая групоўка людзей, якія лічаць сябе лепшымі, прывілеяванымі ў якіх-н. адносінах.
|| прым. кла́навы, -ая, -ае.
Кланавая абмежаванасць.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
зацьмі́ць, -млю́, -мі́ш, -мі́ць; зак., каго-што.
1. Засланіўшы сабой, зрабіць нябачным.
Хмары зацьмілі сонца.
2. перан. Перавысіць у якіх-н. адносінах.
З. усіх непараўнанай прыгажосцю.
|| незак. зацьмява́ць, -а́ю, -а́еш, -а́е.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
непрыя́зны, -ая, -ае.
Які недружалюбна настроены ў адносінах да каго-, чаго-н.; выражае або праяўляе недружалюбнасць.
Н. чалавек.
Н. тон.
|| наз. непрыя́знасць, -і, ж.
Не хаваць сваёй непрыязнасці да каго-н.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
муж, -а, мн. -ы́, -о́ў, м.
1. Жанаты мужчына ў адносінах да сваёй жонкі.
Уважлівы м.
2. Дзеяч у якой-н. галіне (кніжн.).
Дзяржаўны м.
|| прым. му́жаў, -ава (да 1 знач.).
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
пераплю́нуць, -ну, -неш, -не; -лю́нь; зак.
1. каго-што. Плюнуць цераз што-н.
2. перан., каго (што). Перасягнуць каго-н. у якіх-н. адносінах (разм.).
У гэтай справе Язэп кожнага пераплюне.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
трэ́шчына ж., прям., перен. тре́щина;
сцяна́ дала́ ~ну — стена́ дала́ тре́щину;
у іх адно́сінах узні́кла т. — в их отноше́ниях образова́лась тре́щина
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
rift [rift] n.
1. трэ́шчына, раско́ліна, шчы́ліна
2. разры́ў (паміж сябрамі); трэ́шчына (у адносінах); раско́л (у партыі); канфлі́кт (паміж краінамі)
Англійска-беларускі слоўнік (Т. Суша, 2013, актуальны правапіс)
РОД І ВІД у логіцы,
паняцці, якія служаць для выражэння адносін падпарадкавання. Усякае лагічнае паняцце можа быць адначасова відам (у адносінах да больш агульнага паняцця) і родам (у адносінах да паняцця менш агульнага). Напр., паняцце «службовае злачынства» — род у адносінах да паняцця «службовы падлог» і ў той жа час від у адносінах да паняцця «злачынства»; паняцце «дзяржава» — відавое паняцце ў адносінах да паняцця «палітычная арганізацыя грамадства», якое з’яўляецца родавым у адносінах да паняцця «дзяржава». Родавых паняццяў не існуе толькі для гранічна шырокіх класаў — катэгорый, якія ўжо не ўваходзяць у склад больш шырокага класа. Калі ў адносінах падпарадкавання знаходзяцца агульнае і адзінкавае (індывідуальнае) паняцці, то агульнае паняцце (тое, што падпарадкоўвае) з’яўляецца відам, а адзінкавае (падпарадкаванае) — індывідам. У такіх адносінах, напр., знаходзяцца паняцці «гісторык-славіст» і «У.І.Пічэта». Такім чынам, паняцце А з’яўляецца родам у адносінах да паняцця Б, калі А можа быць утворана ў выніку абагульнення Б; паняцце Б. з’яўляецца відам паняцця А, калі Б можа быць утворана ў выніку абмежавання А і вылучэння агульных прыкмет у індывід. паняццях і само мае агульныя прыкметы з інш. відавымі паняццямі. У розных навуках шырока выкарыстоўваецца лагічная аперацыя вызначэння паняццяў праз род і відавое адрозненне. Так, у тэорыі дзяржавы і права даецца вызначэнне паняцця «рэспубліка»: рэспубліка — форма праўлення (род), пры якой вышэйшая дзярж. ўлада належыць выбраным на пэўны тэрмін прадстаўнічым органам (відавое адрозненне). Узаемасувязь відавых і родавых паняццяў адлюстроўвае ў свядомасці аб’ектыўную ўзаемасувязь Р. і в. ў прыродзе і грамадстве. Устаноўленыя ў логіцы прынцыпы ўзаемадзеяння Р. і в. выкарыстоўваюцца ў шэрагу тэорый. Напр., у сістэматызацыі раслін і жывёл, дзе паняцце «род» ахоплівае групу роднасных відаў, а паняцце «від» характарызуе агульнасць роднасных паміж сабой індывідаў, пэўныя прыкметы якіх, застаючыся адносна нязменнымі, супадаюць (гл. Від, Сістэматыка).
Літ.:
Ковальски Р. Логика в решении проблем: Пер. с англ. М., 1990;
Арно А., Николь П. Логика, или Искусство мыслить: Пер. с фр. М., 1991;
Брюшинкин В.Н. Практический курс логики для гуманитариев.
С.Ф.Дубянецкі.
т. 13, с. 393
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
ма́ці, РДМ ма́ці і ма́церы, В ма́ці і ма́церу, Т ма́ці і ма́церай, мн. ма́ці і ма́церы, Р ма́ці і мацярэ́й, Д ма́ці і мацяра́м, Т ма́ці і мацяра́мі, М ма́ці і мацяра́х, ж.
1. Жанчына ў адносінах да сваіх дзяцей.
Родная м.
М.-адзіночка.
2. Самка ў адносінах да яе дзяцей.
|| прым. мацяры́нскі, -ая, -ае (да 1 знач.) і ма́церын, -а (да 1 знач.; разм.).
Мацярынская любоў.
Мацерына паліто.
Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)
авысакаро́дзіць, ‑роджу, ‑родзіш, ‑родзіць; зак., што.
Кніжн. Зрабіць высакародным, узняць у маральных і духоўных адносінах.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)