разбе́гчыся, ‑бягуся, ‑бяжышся, ‑бяжыцца; ‑бяжымся, ‑бежыцеся, ‑бягуцца;
1.
2.
3.
4.
5.
6. У бегу набраць вялікую скорасць.
7. Прабегчы некаторую адлегласць, каб набраць скорасць для скачка, пад’ёму і пад.
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
страля́ць, ‑яю, ‑яеш, ‑яе;
1. Рабіць выстралы.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
•••
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
це́раз,
Спалучэнне з прыназоўнікам «цераз» выражае:
Прасторавыя адносіны
1. Ужываецца пры абазначэнні якой‑н. прасторы, месца і пад., упоперак якіх што‑н. размяшчаецца, з аднаго боку на другі, ад аднаго краю да другога адбываецца рух, дзеянне.
2. Ужываецца пры абазначэнні месца або прадмета і пад., паверх якіх накіравана дзеянне або рух.
3. Ужываецца пры назвах асяроддзя, прадмета, праз якія хто‑, што‑н. праходзіць, пранікае.
Часавыя адносіны
4. Ужываецца пры ўказанні на прамежак часу, пасля якога што‑н. адбываецца.
5.
Аб’ектныя адносіны
6. Ужываецца пры ўказанні на асобу, прадмет, з дапамогай або пры пасрэдніцтве якіх што‑н. адбываецца.
Прычынныя адносіны
7. Ужываецца для ўказання на прычыну ці падставу чаго‑н.
•••
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
кане́ц, -нца́
1.
2. чаще
◊ к.! — ко́нчено;
аддава́ць канцы́ — отдава́ть концы́;
знайсці́ к. — найти́ коне́ц;
адзі́н к. — оди́н коне́ц;
сысці́ на пусты́ к. — дойти́ до ру́чки;
канца́-ме́ры няма́ — конца́-кра́ю (конца́-кра́я) нет;
без канца́ — без конца́; до бесконе́чности;
да канца́ — до конца́;
дайсці́ да канца́ — дойти́ до конца́ (до то́чки);
і к. — и коне́ц, и де́ло с концо́м;
у або́два канцы́ — в о́ба конца́;
хава́ць канцы́ — пря́тать концы́;
канцы́ ў ваду́ — концы́ в во́ду;
з канца́ ў к. — из конца́ в коне́ц;
з усі́х канцо́ў — со всех концо́в;
канца́-кра́ю няма́ — конца́-кра́ю нет;
на благі́ к. — на худо́й коне́ц;
палажы́ць к. — (чаму) положи́ть коне́ц (чему);
не з таго́ канца́ пачына́ць — не с того́ конца́ начина́ть;
па́лка з двума́ канца́мі — па́лка о двух конца́х;
стая́ць да канца́ — стоя́ть до конца́;
зве́сці канцы́ з канца́мі — свести́ концы́ с конца́ми;
да канца́ дзён (сваі́х) — до конца́ дней (свои́х);
канцы́ з канца́мі не схо́дзяцца — концы́ с конца́ми не схо́дятся;
к. — спра́ве вяне́ц —
Беларуска-рускі слоўнік, 4-е выданне (2012, актуальны правапіс)
КОЛАСАЗНА́ЎСТВА,
адна з галін
Літ.:
Мушынскі М. Якуб Колас: Летапіс жыцця і творчасці.
Яго ж. Якуб Колас у літаратурнай крытыцы // Полымя. 1972. № 11;
Яго ж. Беларускае коласазнаўства // Там жа. 1982. № 11;
Якуб Колас:
М.І.Мушынскі.
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
ПАДАРО́ЖЖА
1) тып фабулы, які грунтуецца на
2)
3) Від дакументалістыкі, заснаваны на падачы пісьменнікам-апавядальнікам сапраўдных
4)
У
Літ.:
Грицкевич В.П. Путешествия наших земляков.
Бахтин М.М. Вопросы литературы и эстетики.
Гуминский В.М. К вопросу о жанре «путешествий» // Филология. 1977.
Грыцкевіч
Гаранін С.Л. Шляхамі даўніх вандраванняў:
С.Л.Гаранін.
Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)
сячы́, сяку, сячэш, сячэ; сячом, сечаце, сякуць;
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
•••
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
фігу́ра, ‑ы,
1. Форма, абрысы чаго‑н.
2. Склад цела, знешнія абрысы, формы чалавека.
3. Чалавек (звычайна невядомы, незнаёмы ці кепска бачны).
4. Постаць чалавека або жывёлы ў скульптуры, жывапісе.
5. Комплекс рухаў пры выкананні чаго‑н. (танца, пры катанні на каньках і пад.).
6.
7. У геаметрыі — частка плоскасці, абмежаваная замкнутай лініяй, а таксама наогул сукупнасць размешчаных пэўным чынам пунктаў, ліній, паверхней і цел.
8. У шахматах — кароль, ферзь, ладдзя, слон і конь.
9. Старшая ігральная карта (туз, кароль, дама, валет).
10. Моўны зварот, стылістычны прыём, які надае мове асаблівую выразнасць.
11.
[Лац. figura — вобраз, форма.]
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
цягну́цца, цягнуся, цягнешся, цягнецца;
1. Размяшчацца дзе‑н., працягваючыся, выцягваючыся (пра канат, вяроўку і пад.).
2. Мець уласцівасць павялічвацца ў даўжыню, шырыню.
3. Працягваць руку, галаву да каго‑, чаго‑н., падавацца ўсім корпусам у якім‑н. напрамку.
4. Мець схільнасць, імкнуцца да каго‑, чаго‑н.
5.
6. З цяжкасцю ісці; ледзь перастаўляць ногі, плесціся.
7. Заставацца пасля руху (пра след).
8. Рухацца ў адным напрамку цугам, чарадой.
9. Павольна распаўсюджвацца слабым струменем (пра дым, пах і пад.).
10. Быць адстаючым; адставаць па якіх‑н. паказчыках.
11. Працягвацца, праходзіць марудна, доўга (пра час).
12. Раздавацца, гучаць (пра мелодыю, песню).
13. Струменіцца.
14. Валачыся па зямлі.
15.
•••
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)
frei
1.
1) свабо́дны, во́льны, незале́жны
2) во́льны, незаня́ты, вака́нтны;
die Strécke ist ~ шлях свабо́дны;
wir háben héute ~ у нас сёння няма́ заня́ткаў (у школе);
die Stráße ~! з
3) адкры́ты;
únter ~em Hímmel пад адкры́тым не́бам
4) свабо́дны, бесперашко́дны;
~er Zútritt свабо́дны до́ступ
5) бяспла́тны, дармавы́;
~e Fahrt бяспла́тны прае́зд
6) свабо́дны (von
~ von Sórgen без кло́пату
7):
ein ~er Berúf свабо́дная прафе́сія;
ein ~es Wort шчы́рае сло́ва;
ich bin so ~ я дазваля́ю сабе́, я бяру́ на сябе́ сме́ласць;
éiner Sáche ~en Lauf lássen
aus ~en Stúdi¦en без прыму́су, па ўла́снай ініцыяты́ве;
auf ~en Fuß sétzen вы́зваліць (з-пад арышту);
aus ~em Ántrieb добраахво́тна, дабраво́льна
2.
1) свабо́дна;
~ spréchen
2) во́льна;
sich zu ~ benéhmen
3) шчы́ра, адкры́та, не то́ячыся;
réden Sie nur ganz ~ гавары́це, не саро́меючыся;
sprich ~! гавары́ сме́ла!;
~ und óffen ságen гавары́ць зусі́м адкры́та [не то́ячыся]
4) бяспла́тна, да́рма;
~ ins Haus
Нямецка-беларускі слоўнік (М. Кур'янка, 2006, правапіс да 2008 г.)